Adhyaya 12

Verse 1

भीमाश्वत्थाम्नोर्युद्धम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। भीमसेनं ततो द्रौणी राजन्विव्याध पत्रिणा। परया त्वरया युक्तो दर्शयन्नस्त्रलाघवम्।।

bhīmāśvatthāmnoryuddham|| 1 || sañjaya uvāca| bhīmasenaṃ tato drauṇī rājanvivyādha patriṇā| parayā tvarayā yukto darśayannastralāghavam||

Verse 2

अथैनं पुनराजघ्ने नवत्या निशितैः शरैः। सर्वमर्माणि सम्प्रेक्ष्य मर्मज्ञो लघुहस्तवत्।।

athainaṃ punarājaghne navatyā niśitaiḥ śaraiḥ| sarvamarmāṇi samprekṣya marmajño laghuhastavat||

Verse 3

भीमसेनः समाकीर्णो द्रौणिना निशितैः शरैः। रराज समरे राजन्रश्मिवानिव भास्करः।।

bhīmasenaḥ samākīrṇo drauṇinā niśitaiḥ śaraiḥ| rarāja samare rājanraśmivāniva bhāskaraḥ||

Verse 4

ततः शरसहस्रेण सुप्रयुक्तेन पाण्डवः। द्रोणपुत्रमवच्छाद्य सिंहनादममुञ्चत।।

tataḥ śarasahasreṇa suprayuktena pāṇḍavaḥ| droṇaputramavacchādya siṃhanādamamuñcata||

Verse 5

शरैः सरांस्ततो द्रौणिः संवार्य युधि पाण्डवम्। ललाटेऽभ्याहनद्राजन्नाराचेन स्मयन्निव।।

śaraiḥ sarāṃstato drauṇiḥ saṃvārya yudhi pāṇḍavam| lalāṭe'bhyāhanadrājannārācena smayanniva||

Verse 6

ललाटस्थं ततो बाणं धारयामास पाण्डवः। यथा शृङ्गं वने दृप्तः खङ्गो धारयते नृप।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि षोडशदिवसयुद्धे द्वादशोऽध्यायः।। 12 ।।

lalāṭasthaṃ tato bāṇaṃ dhārayāmāsa pāṇḍavaḥ| yathā śṛṅgaṃ vane dṛptaḥ khaṅgo dhārayate nṛpa|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi ṣoḍaśadivasayuddhe dvādaśo'dhyāyaḥ|| 12 ||

Verse 7

ततो द्रौणिं रणे भीमो यतमानं पराक्रमी। त्रिभिर्विव्याध नाराचैर्ललाटे विस्मयन्निव।।

tato drauṇiṃ raṇe bhīmo yatamānaṃ parākramī| tribhirvivyādha nārācairlalāṭe vismayanniva||

Verse 8

ललाटस्थैस्ततो बाणैर्ब्राह्मणोऽसौ व्यशोभत। प्रावृषीव यथा सिक्तस्त्रिशृङ्गः पर्वतोत्तमः।।

lalāṭasthaistato bāṇairbrāhmaṇo'sau vyaśobhata| prāvṛṣīva yathā siktastriśṛṅgaḥ parvatottamaḥ||

Verse 9

ततः शरशतैर्द्रौणिरर्दयामास पाण्डवम्। न चैनं कम्पयामास मातरिश्वेव पर्वतम्।।

tataḥ śaraśatairdrauṇirardayāmāsa pāṇḍavam| na cainaṃ kampayāmāsa mātariśveva parvatam||

Verse 10

तथैव पांण्डवो युद्धे द्रौणिं शरशतैः शितैः। नाकम्पयत संहृष्टो वार्योध इव पर्वतम्।।

tathaiva pāṃṇḍavo yuddhe drauṇiṃ śaraśataiḥ śitaiḥ| nākampayata saṃhṛṣṭo vāryodha iva parvatam||

Verse 11

तावन्योन्यं शरैर्घोरैश्छादयानौ महारथौ। रथवर्यगतौ वीरौ शुशुभाते बलोत्कटौ।।

tāvanyonyaṃ śarairghoraiśchādayānau mahārathau| rathavaryagatau vīrau śuśubhāte balotkaṭau||

Verse 12

आदित्याविव सन्दीप्तौ लोकक्षयकरावुभौ। स्वरश्मिभिरिवान्योन्यं तापयन्तौ शरोत्तमैः।। तथैव दशनच्छदौ क्रोधात्सन्दष्टोष्टौ।।

ādityāviva sandīptau lokakṣayakarāvubhau| svaraśmibhirivānyonyaṃ tāpayantau śarottamaiḥ|| tathaiva daśanacchadau krodhātsandaṣṭoṣṭau||

Verse 13

ततः प्रविकृते यत्नं कुर्वाणौ तौ महारणे। कृतप्रतिकृते यत्तौ शरसङ्घैरभीतवत्।। खङ्गः पण्डकः।।

tataḥ pravikṛte yatnaṃ kurvāṇau tau mahāraṇe| kṛtapratikṛte yattau śarasaṅghairabhītavat|| khaṅgaḥ paṇḍakaḥ||

Verse 14

व्याघ्राविव च सङ्ग्रामे चेरतुस्तौ नरोत्तमौ। शरदंष्ट्रौ दुराधर्षौ चापवक्रौ भयङ्करौ।।

vyāghrāviva ca saṅgrāme ceratustau narottamau| śaradaṃṣṭrau durādharṣau cāpavakrau bhayaṅkarau||

Verse 15

अभूतां तावदृश्यौ च शरजालैः समन्ततः। मेघजालैरिव च्छनौ गगने चन्द्रभास्करौ।।

abhūtāṃ tāvadṛśyau ca śarajālaiḥ samantataḥ| meghajālairiva cchanau gagane candrabhāskarau||

Verse 16

चकाशेते मुहूर्तेन ततस्तावप्यरिन्दमौ। विमुक्तावभ्रजालेन अङ्गारकबुधाविव।।

cakāśete muhūrtena tatastāvapyarindamau| vimuktāvabhrajālena aṅgārakabudhāviva||

Verse 17

अथ तत्रैव सङ्ग्रमे वर्तमाने सुदारुणे। अपसव्यं ततश्चक्रे द्रौणिस्तत्र वृकोदरम्।।

atha tatraiva saṅgrame vartamāne sudāruṇe| apasavyaṃ tataścakre drauṇistatra vṛkodaram||

Verse 18

किरञ्छरशतैरुग्रैर्धाराभिरिव पर्वतम्। न तु तन्ममृषे भीमः शत्रोर्विजलक्षणम्।।

kirañcharaśatairugrairdhārābhiriva parvatam| na tu tanmamṛṣe bhīmaḥ śatrorvijalakṣaṇam||

Verse 19

प्रतिचक्रे ततो राजन्पाण्डवोऽप्यपसव्यतः। मण्डलानां विभागेन गतप्रत्यागतेन च।।

praticakre tato rājanpāṇḍavo'pyapasavyataḥ| maṇḍalānāṃ vibhāgena gatapratyāgatena ca||

Verse 20

बभूव तुमुलं युद्धं तयोः पुरुषसिंहयोः। चरित्वा विविधान्मार्गान्मण्डलस्थानमेव च।।

babhūva tumulaṃ yuddhaṃ tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ| caritvā vividhānmārgānmaṇḍalasthānameva ca||

Verse 21

शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजघ्नतुः। अन्योन्यस्य वधे चैव चक्रतुर्यत्नमुत्तमम्।।

śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭairanyonyamabhijaghnatuḥ| anyonyasya vadhe caiva cakraturyatnamuttamam||

Verse 22

ईषतुर्विरथं चैव कर्तुमन्योन्यमाहवे। ततो द्रौणिर्महास्त्राणि प्रादुश्चक्रे महारथः।। कृतप्रतिकृते अन्योन्यास्नप्रतिघाते।।

īṣaturvirathaṃ caiva kartumanyonyamāhave| tato drauṇirmahāstrāṇi prāduścakre mahārathaḥ|| kṛtapratikṛte anyonyāsnapratighāte||

Verse 23

तान्यस्त्रैरेव समरे प्रतिजघ्नेऽथ पाण्डवः। ततो घोरं महाराज अस्त्रयुद्धमवर्तत।।

tānyastraireva samare pratijaghne'tha pāṇḍavaḥ| tato ghoraṃ mahārāja astrayuddhamavartata||

Verse 24

ग्रहयुद्वं यथा घोरं प्रजासंहरणे ह्यभूत्। ते वाणाः समसज्जन्त मुक्तास्ताभ्यां तु भारत।।

grahayudvaṃ yathā ghoraṃ prajāsaṃharaṇe hyabhūt| te vāṇāḥ samasajjanta muktāstābhyāṃ tu bhārata||

Verse 25

द्योतग्रन्तो दिशः सर्वास्तव सैन्यं समन्ततः। बाणसङ्घैर्वृतं घोरमाकाशं समपद्यत।।

dyotagranto diśaḥ sarvāstava sainyaṃ samantataḥ| bāṇasaṅghairvṛtaṃ ghoramākāśaṃ samapadyata||

Verse 26

उल्कापातावृतं युद्धं प्रजानां संक्षये नृप। बाणाभिघातात्सञ्जज्ञे तत्र भारत पावकः।। ईषतुः इच्छां चक्रतुः।।

ulkāpātāvṛtaṃ yuddhaṃ prajānāṃ saṃkṣaye nṛpa| bāṇābhighātātsañjajñe tatra bhārata pāvakaḥ|| īṣatuḥ icchāṃ cakratuḥ||

Verse 27

सविस्फुलिङ्गो दीप्तार्चिर्योऽदहद्वाहिनीद्वयम्। तत्र सिद्धा महाराज सम्पतन्तोऽब्रुवन्वचः।।

savisphuliṅgo dīptārciryo'dahadvāhinīdvayam| tatra siddhā mahārāja sampatanto'bruvanvacaḥ||

Verse 28

युद्धानामति सर्वेषां युद्धमेतदिति प्रभो। सर्वयुद्धानि चैतस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्।।

yuddhānāmati sarveṣāṃ yuddhametaditi prabho| sarvayuddhāni caitasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm||

Verse 29

नेदृशं च पुनर्युद्धं भविष्यति कदाचन। अहो ज्ञानेन सम्पन्नावुभ ब्राह्मणक्षत्रियौ।।

nedṛśaṃ ca punaryuddhaṃ bhaviṣyati kadācana| aho jñānena sampannāvubha brāhmaṇakṣatriyau||

Verse 30

अहो शौर्येण सम्पन्नावुभौ चोग्रपराक्रमौ। अहो भीमबलो भीम एतस्य च कृतास्त्रता।।

aho śauryeṇa sampannāvubhau cograparākramau| aho bhīmabalo bhīma etasya ca kṛtāstratā||

Verse 31

अहो वीर्यस्य सारत्वमहो सौष्ठवमेतयोः। स्थितावेतौ हि समरे कालान्तकयमोपमौ।।

aho vīryasya sāratvamaho sauṣṭhavametayoḥ| sthitāvetau hi samare kālāntakayamopamau||

Verse 32

रुद्रौ द्वावि सम्भूतौ यथा द्वाविव भास्करौ। यमौ वा पुरुषव्याघ्रौ घोररूपावुभौ रणे।।

rudrau dvāvi sambhūtau yathā dvāviva bhāskarau| yamau vā puruṣavyāghrau ghorarūpāvubhau raṇe||

Verse 33

इति वाचः स्म श्रूयन्ते सिद्धानां वै मुहुर्मुहुः। सिंहनादश्च सञ्जज्ञे समेतानां दिवौकसाम्।।

iti vācaḥ sma śrūyante siddhānāṃ vai muhurmuhuḥ| siṃhanādaśca sañjajñe sametānāṃ divaukasām||

Verse 34

अद्भुतं चाप्यचिन्त्यं च दृष्ट्वा कर्म तयो रणे। सिद्वचारणसङ्घानां विस्मयः समपद्यत।।

adbhutaṃ cāpyacintyaṃ ca dṛṣṭvā karma tayo raṇe| sidvacāraṇasaṅghānāṃ vismayaḥ samapadyata||

Verse 35

प्रशंसन्ति तदा देवाः सिद्वाश्च परमर्षयः। साधु द्रौणे महाबाहो साधु भीमेति चाब्रुवन्।।

praśaṃsanti tadā devāḥ sidvāśca paramarṣayaḥ| sādhu drauṇe mahābāho sādhu bhīmeti cābruvan||

Verse 36

तौ शूरौ समरे राजन्परस्परकृतागसौ। परस्परमुदीक्षेतां क्रोधादुद्वृत्य चक्षुषी।।

tau śūrau samare rājanparasparakṛtāgasau| parasparamudīkṣetāṃ krodhādudvṛtya cakṣuṣī||

Verse 37

क्रोधरक्तेक्षणौ तौ तु क्रोधात्प्रस्फुरिताधरौ। क्रोधात्संदष्टदशनौ तथैव दशनच्छदौ।। उत्कानामन्योन्या भिमुखं पातास्तैरावृतमिवेति लुप्तोपमा।।

krodharaktekṣaṇau tau tu krodhātprasphuritādharau| krodhātsaṃdaṣṭadaśanau tathaiva daśanacchadau|| utkānāmanyonyā bhimukhaṃ pātāstairāvṛtamiveti luptopamā||

Verse 38

अन्योन्यं छादयन्तौ स्म शरवृष्ट्या महारथौ। शराम्बुधारो समरे शस्त्रविद्युत्प्रकाशिनौ।।

anyonyaṃ chādayantau sma śaravṛṣṭyā mahārathau| śarāmbudhāro samare śastravidyutprakāśinau||

Verse 39

तावन्यन्यं ध्वजं विद्व्वा सारथिं च महारणे। अन्योन्यस्य हयान्विद्वा बिभिदाते परस्परम्।।

tāvanyanyaṃ dhvajaṃ vidvvā sārathiṃ ca mahāraṇe| anyonyasya hayānvidvā bibhidāte parasparam||

Verse 40

ततः क्रुद्धौ महाराज बाणौ गृह्य महाहवे। उभौ चिक्षिपतुस्तूर्ममन्योन्यस्य वधैषिणौ।।

tataḥ kruddhau mahārāja bāṇau gṛhya mahāhave| ubhau cikṣipatustūrmamanyonyasya vadhaiṣiṇau||

Verse 41

तौ सायकौ महाराज द्योतमानौ चमूमुखे। आजघ्नतुः समासाद्य वज्रवेगौ दुरासदौ।।

tau sāyakau mahārāja dyotamānau camūmukhe| ājaghnatuḥ samāsādya vajravegau durāsadau||

Verse 42

तौ परस्परवेगाच्च शराभ्यां च भृशाहतौ। निपेततुर्महावीर्यौ रथोपस्थे तयोस्तदा।।

tau parasparavegācca śarābhyāṃ ca bhṛśāhatau| nipetaturmahāvīryau rathopasthe tayostadā||

Verse 43

ततस्तु सारथिर्ज्ञात्वा द्रोणपुत्रमचेतनम्। अपोवाह रणाद्राजन्सर्वसैन्यस्य पश्यतः।।

tatastu sārathirjñātvā droṇaputramacetanam| apovāha raṇādrājansarvasainyasya paśyataḥ||

Verse 44

तथैव पाण्डवं राजन्विह्वलन्तं मुहुर्मुहुः। अपोवाह रथेनाजौ विशोकः शत्रुतापनम्।।

tathaiva pāṇḍavaṃ rājanvihvalantaṃ muhurmuhuḥ| apovāha rathenājau viśokaḥ śatrutāpanam||