Adhyaya 11

Verse 1

प्रतिविन्ध्यश्रुतकर्मक्ष्यां चित्रचित्रसेनयोः संहारः।। 1 ।। सञ्जय उवाच। श्रुतकर्मा ततो राजंश्चित्रसेनं महीपतिम्। आजघ्ने समरे क्रुद्धः पञ्चाशद्भिः शिलीमुखैः।।

prativindhyaśrutakarmakṣyāṃ citracitrasenayoḥ saṃhāraḥ|| 1 || sañjaya uvāca| śrutakarmā tato rājaṃścitrasenaṃ mahīpatim| ājaghne samare kruddhaḥ pañcāśadbhiḥ śilīmukhaiḥ||

Verse 2

चित्रसेनस्तु तं राजन्नवभिर्नतपर्वभिः। श्रुतकर्माणमाहत्य सूतं विव्याध पञ्चभिः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि षोडशदिवसयुद्धे एकादशोऽध्यायः।। 11 ।।

citrasenastu taṃ rājannavabhirnataparvabhiḥ| śrutakarmāṇamāhatya sūtaṃ vivyādha pañcabhiḥ|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi ṣoḍaśadivasayuddhe ekādaśo'dhyāyaḥ|| 11 ||

Verse 3

श्रुतकर्मा ततः क्रुद्धश्चित्रसेनं चमूमुखे। नाराचेन सुतीक्ष्णेन मर्मदेशे समार्पयत्।।

śrutakarmā tataḥ kruddhaścitrasenaṃ camūmukhe| nārācena sutīkṣṇena marmadeśe samārpayat||

Verse 4

सोऽतिविद्धो महाराज नाराचेन महात्मना। मूर्च्छामभिययौ वीरः कश्मलं चाविवेश ह।। आहत्य सन्ताज्य।।

so'tividdho mahārāja nārācena mahātmanā| mūrcchāmabhiyayau vīraḥ kaśmalaṃ cāviveśa ha|| āhatya santājya||

Verse 5

एतस्मिन्नन्तरे चैनं श्रुतकीर्तिर्महायशाः। नवत्या जगतीपालं छादयामास पत्रिभिः।। मूर्च्छा अर्धनिद्राम्। कश्मलमचि त्तत्वम्।।

etasminnantare cainaṃ śrutakīrtirmahāyaśāḥ| navatyā jagatīpālaṃ chādayāmāsa patribhiḥ|| mūrcchā ardhanidrām| kaśmalamaci ttatvam||

Verse 6

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां चित्रसेनो महारथः। धनुश्चिच्छेद भल्लेन तं च विव्याध सप्तभिः।। एवं श्रुतकर्माणम्।।

pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ citraseno mahārathaḥ| dhanuściccheda bhallena taṃ ca vivyādha saptabhiḥ|| evaṃ śrutakarmāṇam||

Verse 7

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय वेगघ्नं रुक्मभूषितम्। चित्ररूपधरं चक्रे चित्रसेनं शरोर्मिभिः।।

so'nyatkārmukamādāya vegaghnaṃ rukmabhūṣitam| citrarūpadharaṃ cakre citrasenaṃ śarormibhiḥ||

Verse 8

स शरैश्चित्रितो राजा चित्रमाल्यधरो युवा। अशोभत महारङ्गे श्वाविच्छललो यथा।।

sa śaraiścitrito rājā citramālyadharo yuvā| aśobhata mahāraṅge śvāvicchalalo yathā||

Verse 9

श्रुतकर्माणमथ वै नाराचेन स्तनान्तरे। बिभेद तरसा शूरस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्।।

śrutakarmāṇamatha vai nārācena stanāntare| bibheda tarasā śūrastiṣṭhatiṣṭheti cābravīt||

Verse 10

श्रुतकर्माणि समरे नाराचेन समर्पितः। सुस्राव रुधिरं तत्र गैरिकाम्बु यथाऽचलः।।

śrutakarmāṇi samare nārācena samarpitaḥ| susrāva rudhiraṃ tatra gairikāmbu yathā'calaḥ||

Verse 11

ततः स रुधिराक्ताङ्गो रुधिरेण कृतच्छविः। रराज समरे वीरः सपुष्प इव किंशुकः।। तं श्रुतकर्माणम्।। गात्रावरणं कवचम्।।

tataḥ sa rudhirāktāṅgo rudhireṇa kṛtacchaviḥ| rarāja samare vīraḥ sapuṣpa iva kiṃśukaḥ|| taṃ śrutakarmāṇam|| gātrāvaraṇaṃ kavacam||

Verse 12

श्रुतकर्मा ततो राजञ्शत्रुणा समभिद्रुतः। शत्रुसंवारणं क्रुद्धो द्विधा चिच्छेद कार्मुकम्।।

śrutakarmā tato rājañśatruṇā samabhidrutaḥ| śatrusaṃvāraṇaṃ kruddho dvidhā ciccheda kārmukam||

Verse 13

अथैनं छिन्नधन्वानं नाराचानां शतैस्त्रिभिः। छादयन्समरे राजन्विव्याध च सुपत्रिभिः।। कृतच्छविः आहितशोभः।।

athainaṃ chinnadhanvānaṃ nārācānāṃ śataistribhiḥ| chādayansamare rājanvivyādha ca supatribhiḥ|| kṛtacchaviḥ āhitaśobhaḥ||

Verse 14

ततोऽपरेण भल्लेन तीक्ष्णेन निशितेन च। जहार सशिरस्त्राणं शिरस्तस्य महात्मनः।।

tato'pareṇa bhallena tīkṣṇena niśitena ca| jahāra saśirastrāṇaṃ śirastasya mahātmanaḥ||

Verse 15

तच्छिरो न्यपतद्भूमौ चित्रसेनस्य दीप्तिमत्। यदृच्छया यथा चन्द्रश्च्युतः स्वर्गान्महीतलम्।।

tacchiro nyapatadbhūmau citrasenasya dīptimat| yadṛcchayā yathā candraścyutaḥ svargānmahītalam||

Verse 16

राजानं निहतं दृष्ट्वा तेऽभिसारं तु मारिष। अभ्यद्रवन्त वेगेन चित्रसेनस्य सैनिकाः।।

rājānaṃ nihataṃ dṛṣṭvā te'bhisāraṃ tu māriṣa| abhyadravanta vegena citrasenasya sainikāḥ||

Verse 17

ततः क्रुद्धो महेष्वासस्तत्सैन्यं प्राद्रवच्छरैः। अन्तकाले यथा क्रुद्धः सर्वभूतानि प्रेतराट्।। सुपत्रिभिः शोभनपुङ्खव द्भिर्नाराचानां शतैः।।

tataḥ kruddho maheṣvāsastatsainyaṃ prādravaccharaiḥ| antakāle yathā kruddhaḥ sarvabhūtāni pretarāṭ|| supatribhiḥ śobhanapuṅkhava dbhirnārācānāṃ śataiḥ||

Verse 18

ते वध्यमानाः समरे तव पौत्रेण धन्विना। व्यद्रवन्त दिशस्तूर्णं दावदग्धा इव द्विपाः।। प्रेतराट् यमः।।

te vadhyamānāḥ samare tava pautreṇa dhanvinā| vyadravanta diśastūrṇaṃ dāvadagdhā iva dvipāḥ|| pretarāṭ yamaḥ||

Verse 19

तांस्तु विद्रवतो दृष्ट्वा निरुत्साहान्द्विषज्जये। द्रावयन्निषुभिस्तीक्ष्णैः श्रुतकर्मा व्यरोचत।।

tāṃstu vidravato dṛṣṭvā nirutsāhāndviṣajjaye| drāvayanniṣubhistīkṣṇaiḥ śrutakarmā vyarocata||

Verse 20

प्रतिविन्ध्यस्ततश्चित्रं भित्त्वा पञ्चभिराशुगैः। सारथिं च त्रिभिर्विद्व्वा ध्वजमेकेषुणापि च।।

prativindhyastataścitraṃ bhittvā pañcabhirāśugaiḥ| sārathiṃ ca tribhirvidvvā dhvajamekeṣuṇāpi ca||

Verse 21

तं चित्रो नवभिर्भल्लैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत्। स्वर्णपुङ्खैः प्रसन्नाग्नैः कङ्कबर्हिणवाजितैः।।

taṃ citro navabhirbhallairbāhvorurasi cārpayat| svarṇapuṅkhaiḥ prasannāgnaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ||

Verse 22

प्रतिविन्ध्यो धनुश्छित्त्वा तस्य बारत सायकेः। पञ्चभिर्निशितैर्बाणैरथैनं स हि जघ्निवान्।।

prativindhyo dhanuśchittvā tasya bārata sāyakeḥ| pañcabhirniśitairbāṇairathainaṃ sa hi jaghnivān||

Verse 23

ततः शक्तिं महाराज स्वर्णघण्टां दुरासदाम्। प्राहिणोत्प्रतिविन्ध्याय विचिन्वन्तीमसूनिव।।

tataḥ śaktiṃ mahārāja svarṇaghaṇṭāṃ durāsadām| prāhiṇotprativindhyāya vicinvantīmasūniva||

Verse 24

तामापतन्ती सहसा शक्तिमुल्कामिवाम्बरे। द्विधा चिच्छेद समरे प्रतिविन्ध्यो हसन्निव।।

tāmāpatantī sahasā śaktimulkāmivāmbare| dvidhā ciccheda samare prativindhyo hasanniva||

Verse 25

सा पपात द्विधा छिन्ना प्रतिविन्ध्यशरैः शितैः। युगान्ते सर्वभूतानि त्रासयन्ती यथाऽशनिः।।

sā papāta dvidhā chinnā prativindhyaśaraiḥ śitaiḥ| yugānte sarvabhūtāni trāsayantī yathā'śaniḥ||

Verse 26

शक्तिं तां प्रहतां दृष्ट्वा चित्रो गृह्य महागदाम्। प्रतिविन्ध्याय चिक्षेप रुक्मजालविभूषिताम्।।

śaktiṃ tāṃ prahatāṃ dṛṣṭvā citro gṛhya mahāgadām| prativindhyāya cikṣepa rukmajālavibhūṣitām||

Verse 27

सा जघान हयांस्तस्य सारथिं च महारणे। रथं प्रमृद्य वेगेन धरमीमन्वपद्यत।।

sā jaghāna hayāṃstasya sārathiṃ ca mahāraṇe| rathaṃ pramṛdya vegena dharamīmanvapadyata||

Verse 28

एतस्मिन्नेव काले तु रथादाप्लुत्य भारत। शक्तिं चिक्षेप चित्राय स्वर्णदण्डामलङ्कृताम्।।

etasminneva kāle tu rathādāplutya bhārata| śaktiṃ cikṣepa citrāya svarṇadaṇḍāmalaṅkṛtām||

Verse 29

तामापतन्तीं जग्राह चित्रो राजन्महामनाः। ततस्तामेव चिक्षेप प्रतिविन्ध्याय पार्थिवः।।

tāmāpatantīṃ jagrāha citro rājanmahāmanāḥ| tatastāmeva cikṣepa prativindhyāya pārthivaḥ||

Verse 30

समासाद्य रणे शूरं प्रतिविन्ध्यं महाप्रभा। निर्भिद्य दक्षिणं बाहुं निपपात महीतले। पतिताऽभासयश्चैव तं देशमशनिर्यथा।।

samāsādya raṇe śūraṃ prativindhyaṃ mahāprabhā| nirbhidya dakṣiṇaṃ bāhuṃ nipapāta mahītale| patitā'bhāsayaścaiva taṃ deśamaśaniryathā||

Verse 31

प्रतिविन्ध्यस्ततो राजंस्तोमरं हेमभूषितम्। प्रेषयामास सङ्क्रुद्धश्चित्रस्य वधकाङ्क्षया।।

prativindhyastato rājaṃstomaraṃ hemabhūṣitam| preṣayāmāsa saṅkruddhaścitrasya vadhakāṅkṣayā||

Verse 32

स तस्य गात्रावरणं भित्त्वा हृदयमेव च। जगाम धरणीं तूर्णं महोरग इवाशयम्।। दावो दावग्निस्तेन दग्धाः।।

sa tasya gātrāvaraṇaṃ bhittvā hṛdayameva ca| jagāma dharaṇīṃ tūrṇaṃ mahoraga ivāśayam|| dāvo dāvagnistena dagdhāḥ||

Verse 33

स पपात तदा राजा तोमरेण समाहतः। प्रसार्य विपुलौ बाहू पीनौ पिघसन्निभौ।।

sa papāta tadā rājā tomareṇa samāhataḥ| prasārya vipulau bāhū pīnau pighasannibhau||

Verse 34

चित्रं सम्प्रेक्ष्य निहतं तावका रणशोभिनः। अभ्यद्रवन्त वेगेन प्रतिविन्ध्यं समन्ततः।।

citraṃ samprekṣya nihataṃ tāvakā raṇaśobhinaḥ| abhyadravanta vegena prativindhyaṃ samantataḥ||

Verse 35

सृजन्तो विविधान्बाणाञ्शतघ्नीश्च सकिङ्किणीः। तमवच्छादयामासुः सूर्यमभ्रगणा इव।।

sṛjanto vividhānbāṇāñśataghnīśca sakiṅkiṇīḥ| tamavacchādayāmāsuḥ sūryamabhragaṇā iva||

Verse 36

तान्विधम्य महाबाहुः शरजालेन संयुगे। व्यद्रावयत्तव चमूं वज्रहस्त इवासुरीम्।।

tānvidhamya mahābāhuḥ śarajālena saṃyuge| vyadrāvayattava camūṃ vajrahasta ivāsurīm||

Verse 37

ते वध्यमानाः समरे तावकाः पाण्डवैर्नृप। विप्रकीर्यन्त सहसा वातनुन्ना घना इव।।

te vadhyamānāḥ samare tāvakāḥ pāṇḍavairnṛpa| viprakīryanta sahasā vātanunnā ghanā iva||

Verse 38

विप्रद्रुते बले तस्मिन्वध्यमाने समन्ततः। द्रौणिरेकोऽभ्ययात्तूर्णं भीमसेनं महाबलम्।।

vipradrute bale tasminvadhyamāne samantataḥ| drauṇireko'bhyayāttūrṇaṃ bhīmasenaṃ mahābalam||

Verse 39

तः समागमो घोरो बभूव सहसा तयोः। यथा दैवासुरे युद्धे वृत्रवासवयोरिव।।

taḥ samāgamo ghoro babhūva sahasā tayoḥ| yathā daivāsure yuddhe vṛtravāsavayoriva||