Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Adhyaya 90

Drona Parva · 50 verses

50 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    संजय उवाच आत्मापराधात् संभूतं व्यसनं भरतर्षभ प्राप्य प्राकृतवद् वीर न त्वं शोचितुम् अर्हसि

    saṃjaya uvāca ātmāparādhāt saṃbhūtaṃ vyasanaṃ bharatarṣabha prāpya prākṛtavad vīra na tvaṃ śocitum arhasi

    Sañjaya said: Having met, O bull of the Bharatas, with a calamity sprung from your own fault, O hero, you ought not to grieve like a common man.

    संजय ने कहा — हे भरतर्षभ! अपने ही अपराध से उत्पन्न इस विपत्ति को पाकर, हे वीर! आप साधारण मनुष्य की भाँति शोक करने के योग्य नहीं हैं।

  2. Verse 2

    तव निर्गुणतां ज्ञात्वा पक्षपातं सुतेषु च द्वैधीभावं तथा धर्मे पाण्डवेषु च मत्सरम् आर्तप्रलापांश् च बहून् मनुजाधिपसत्तम

    tava nirguṇatāṃ jñātvā pakṣapātaṃ suteṣu ca dvaidhībhāvaṃ tathā dharme pāṇḍaveṣu ca matsaram ārtapralāpāṃś ca bahūn manujādhipasattama

    Knowing your want of virtue, your partiality toward your sons, your double-dealing in the matter of duty, your envy toward the Pāṇḍavas, and your many pitiable lamentations, O best of the lords of men,

    हे मनुजाधिपश्रेष्ठ! आपकी निर्गुणता, पुत्रों के प्रति आपके पक्षपात, धर्म के विषय में आपके दुरंगेपन, पाण्डवों के प्रति आपके मत्सर और आपके अनेक आर्त विलापों को जानकर,

  3. Verse 3

    सर्वलोकस्य तत्त्वज्ञः सर्वलोकगुरुः प्रभुः वासुदेवस् ततो युद्धं कुरूणाम् अकरोन् महत्

    sarvalokasya tattvajñaḥ sarvalokaguruḥ prabhuḥ vāsudevas tato yuddhaṃ kurūṇām akaron mahat

    Vāsudeva, the Lord, knower of the truth of all the worlds and the preceptor of all the worlds, thereupon brought about this great war of the Kurus.

    समस्त लोक के तत्त्वज्ञ, सब लोकों के गुरु प्रभु वासुदेव ने तभी कौरवों का यह महान युद्ध करा दिया।

  4. Verse 4

    आत्मापराधात् सुमहान् प्राप्तस् ते विपुलः क्षयः न हि ते सुकृतं किं चिद् आदौ मध्ये च भारत दृश्यते पृष्ठतश् चैव त्वन्मूलो हि पराजयः

    ātmāparādhāt sumahān prāptas te vipulaḥ kṣayaḥ na hi te sukṛtaṃ kiṃ cid ādau madhye ca bhārata dṛśyate pṛṣṭhataś caiva tvanmūlo hi parājayaḥ

    From your own fault a very great and vast destruction has come upon you; for no good deed of yours, O Bhārata, is seen at the beginning, in the middle, or at the end; the defeat has its root in you.

    हे भारत! अपने ही अपराध से आप पर यह अत्यंत विशाल क्षय आ पड़ा है; क्योंकि आदि, मध्य या अंत में आपका कोई सुकृत नहीं दिखाई देता; यह पराजय आप ही मूल से है।

  5. Verse 5

    तस्माद् अद्य स्थिरो भूत्वा ज्ञात्वा लोकस्य निर्णयम् शृणु युद्धं यथा वृत्तं घोरं देवासुरोपमम्

    tasmād adya sthiro bhūtvā jñātvā lokasya nirṇayam śṛṇu yuddhaṃ yathā vṛttaṃ ghoraṃ devāsuropamam

    Therefore, being firm today, and knowing the settled judgement of the world, hear how the battle befell — terrible, like that of the gods and the Asuras.

    इसलिए आज स्थिर होकर, लोक के निर्णय को जानकर, सुनिए कि देवासुर-संग्राम के समान वह घोर युद्ध कैसे हुआ।

  6. Verse 6

    प्रविष्टे तव सैन्यं तु शैनेये सत्यविक्रमे भीमसेनमुखाः पार्थाः प्रतीयुर् वाहिनीं तव

    praviṣṭe tava sainyaṃ tu śaineye satyavikrame bhīmasenamukhāḥ pārthāḥ pratīyur vāhinīṃ tava

    When the Śaineya (Sātyaki) of true valour had entered your army, the Pārthas, led by Bhīmasena, advanced against your host.

    सत्यपराक्रमी शैनेय (सात्यकि) के आपकी सेना में प्रवेश कर जाने पर, भीमसेन के नेतृत्व वाले पार्थ आपकी सेना के विरुद्ध बढ़े।

  7. Verse 7

    आगच्छतस् तान् सहसा क्रुद्धरूपान् सहानुगान् दधारैको रणे पाण्डून् कृतवर्मा महारथः

    āgacchatas tān sahasā kruddharūpān sahānugān dadhāraiko raṇe pāṇḍūn kṛtavarmā mahārathaḥ

    As they came on suddenly, wrathful of aspect, with their followers, the great car-warrior Kṛtavarman alone withstood the Pāṇḍavas in battle.

    सहसा आते हुए उन क्रुद्धरूप पाण्डवों को अनुचरों सहित, रण में अकेले महारथी कृतवर्मा ने रोका।

  8. Verse 8

    यथोद्वृत्तं धारयते वेला वै सलिलार्णवम् पाण्डुसैन्यं तथा संख्ये हार्दिक्यः समवारयत्

    yathodvṛttaṃ dhārayate velā vai salilārṇavam pāṇḍusainyaṃ tathā saṃkhye hārdikyaḥ samavārayat

    As the shore holds back the surging watery ocean, so did the son of Hṛdika (Kṛtavarman) check the Pāṇḍava army in the fight.

    जैसे तट उमड़ते जल-सागर को रोक लेता है, वैसे ही हार्दिक्य (कृतवर्मा) ने युद्ध में पाण्डवसेना को रोक दिया।

  9. Verse 9

    तत्राद्भुतम् अमन्यन्त हार्दिक्यस्य पराक्रमम् यद् एनं सहिताः पार्था नातिचक्रमुर् आहवे

    tatrādbhutam amanyanta hārdikyasya parākramam yad enaṃ sahitāḥ pārthā nāticakramur āhave

    There they deemed wondrous the prowess of the son of Hṛdika — that the Pārthas, united, could not pass beyond him in the fray.

    वहाँ उन्होंने हार्दिक्य के पराक्रम को अद्भुत माना — कि एकत्रित पार्थ भी युद्ध में उसे लाँघ न सके।

  10. Verse 10

    ततो भीमस् त्रिभिर् विद्ध्वा कृतवर्माणम् आयसैः शङ्खं दध्मौ महाबाहुर् हर्षयन् सर्वपाण्डवान्

    tato bhīmas tribhir viddhvā kṛtavarmāṇam āyasaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau mahābāhur harṣayan sarvapāṇḍavān

    Then Bhīma, having pierced Kṛtavarman with three iron shafts, that mighty-armed one blew his conch, gladdening all the Pāṇḍavas.

    तब महाबाहु भीम ने तीन लोहे के बाणों से कृतवर्मा को बींधकर, सब पाण्डवों को हर्षित करते हुए शंख बजाया।

  11. Verse 11

    सहदेवस् तु विंशत्या धर्मराजश् च पञ्चभिः शतेन नकुलश् चापि हार्दिक्यं समविध्यत

    sahadevas tu viṃśatyā dharmarājaś ca pañcabhiḥ śatena nakulaś cāpi hārdikyaṃ samavidhyata

    And Sahadeva pierced the son of Hṛdika with twenty, and Dharmarāja with five, and Nakula too with a hundred.

    सहदेव ने बीस बाणों से, धर्मराज ने पाँच से, और नकुल ने भी सौ बाणों से हार्दिक्य को बींधा।

  12. Verse 12

    द्रौपदेयास् त्रिसप्तत्या सप्तभिश् च घटोत्कचः धृष्टद्युम्नस् त्रिभिश् चापि कृतवर्माणम् आर्दयत् विराटो द्रुपदश् चैव याज्ञसेनिश् च पञ्चभिः

    draupadeyās trisaptatyā saptabhiś ca ghaṭotkacaḥ dhṛṣṭadyumnas tribhiś cāpi kṛtavarmāṇam ārdayat virāṭo drupadaś caiva yājñaseniś ca pañcabhiḥ

    The sons of Draupadī [pierced him] with seventy-three, and Ghaṭotkaca with seven, and Dhṛṣṭadyumna too afflicted Kṛtavarman with three; and Virāṭa and Drupada and Yājñaseni [pierced him] with five each.

    द्रौपदी के पुत्रों ने तिहत्तर बाणों से, घटोत्कच ने सात से, धृष्टद्युम्न ने भी तीन बाणों से कृतवर्मा को पीड़ित किया; और विराट, द्रुपद तथा याज्ञसेनि (धृष्टद्युम्न) ने पाँच-पाँच से।

  13. Verse 13

    शिखण्डी चापि हार्दिक्यं विद्ध्वा पञ्चभिर् आशुगैः पुनर् विव्याध विंशत्या सायकानां हसन्न् इव

    śikhaṇḍī cāpi hārdikyaṃ viddhvā pañcabhir āśugaiḥ punar vivyādha viṃśatyā sāyakānāṃ hasann iva

    And Śikhaṇḍin too, having pierced the son of Hṛdika with five swift shafts, pierced him again with twenty arrows, as if in sport.

    और शिखण्डी ने भी हार्दिक्य को पाँच शीघ्रगामी बाणों से बींधकर, मानो हँसते हुए, फिर बीस बाणों से बींधा।

  14. Verse 14

    कृतवर्मा ततो राजन् सर्वतस् तान् महारथान् एकैकं पञ्चभिर् विद्ध्वा भीमं विव्याध सप्तभिः धनुर् ध्वजं च संयत्तो रथाद् भूमाव् अपातयत्

    kṛtavarmā tato rājan sarvatas tān mahārathān ekaikaṃ pañcabhir viddhvā bhīmaṃ vivyādha saptabhiḥ dhanur dhvajaṃ ca saṃyatto rathād bhūmāv apātayat

    Then Kṛtavarman, O king, having pierced each of those great car-warriors on all sides with five arrows, pierced Bhīma with seven; and, resolute, he cast down Bhīma's bow and banner from the chariot to the ground.

    हे राजन्! तब कृतवर्मा ने उन सब महारथियों को चारों ओर से, प्रत्येक को पाँच बाणों से बींधकर, भीम को सात बाणों से बींधा; और सावधान होकर उसका धनुष तथा ध्वजा रथ से भूमि पर गिरा दी।

  15. Verse 15

    अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महारथः आजघानोरसि क्रुद्धः सप्तत्या निशितैः शरैः

    athainaṃ chinnadhanvānaṃ tvaramāṇo mahārathaḥ ājaghānorasi kruddhaḥ saptatyā niśitaiḥ śaraiḥ

    Then, his bow severed, the great car-warrior (Kṛtavarman), hastening and wrathful, struck him in the breast with seventy sharp shafts.

    तब धनुष कट जाने पर उस महारथी (कृतवर्मा) ने शीघ्रता करते हुए क्रुद्ध होकर सत्तर तीक्ष्ण बाणों से उसकी छाती पर प्रहार किया।

  16. Verse 16

    स गाढविद्धो बलवान् हार्दिक्यस्य शरोत्तमैः चचाल रथमध्यस्थः क्षितिकम्पे यथाचलः

    sa gāḍhaviddho balavān hārdikyasya śarottamaiḥ cacāla rathamadhyasthaḥ kṣitikampe yathācalaḥ

    Deeply pierced by the choice shafts of the son of Hṛdika, that strong one, standing in the midst of his chariot, reeled, as a mountain in an earthquake.

    हार्दिक्य के उन श्रेष्ठ बाणों से गहरा बींधा हुआ वह बलवान, रथ के मध्य खड़ा हुआ, भूकम्प में पर्वत के समान डगमगा गया।

  17. Verse 17

    भीमसेनं तथा दृष्ट्वा धर्मराजपुरोगमाः विसृजन्तः शरान् घोरान् कृतवर्माणम् आर्दयन्

    bhīmasenaṃ tathā dṛṣṭvā dharmarājapurogamāḥ visṛjantaḥ śarān ghorān kṛtavarmāṇam ārdayan

    Seeing Bhīmasena thus, those led by Dharmarāja, loosing terrible arrows, afflicted Kṛtavarman.

    भीमसेन को इस दशा में देखकर धर्मराज के नेतृत्व वाले वीर घोर बाण छोड़ते हुए कृतवर्मा को पीड़ित करने लगे।

  18. Verse 18

    तं तथा कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष विव्यधुः सायकैर् हृष्टा रक्षार्थं मारुतेर् मृधे

    taṃ tathā koṣṭhakīkṛtya rathavaṃśena māriṣa vivyadhuḥ sāyakair hṛṣṭā rakṣārthaṃ māruter mṛdhe

    Having penned him in with their ring of chariots, O revered one, they gladly pierced him with shafts, for the protection of the son of the Wind (Bhīma) in the fray.

    हे माननीय! रथसमूह से उसे इस प्रकार कोठे में बंद करके, मारुति (भीम) की रक्षा के लिए उन्होंने हर्षित होकर उसे बाणों से बींध डाला।

  19. Verse 19

    प्रतिलभ्य ततः संज्ञां भीमसेनो महाबलः शक्तिं जग्राह समरे हेमदण्डाम् अयस्मयीम् चिक्षेप च रथात् तूर्णं कृतवर्मरथं प्रति

    pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ bhīmaseno mahābalaḥ śaktiṃ jagrāha samare hemadaṇḍām ayasmayīm cikṣepa ca rathāt tūrṇaṃ kṛtavarmarathaṃ prati

    Then, having regained his senses, Bhīmasena of great strength took up in battle a dart with a golden staff, made of iron, and swiftly hurled it from his chariot toward Kṛtavarman's car.

    तब महाबली भीमसेन ने संज्ञा पाकर समर में एक स्वर्णदण्डयुक्त लौहमयी शक्ति ली और शीघ्र ही रथ से कृतवर्मा के रथ की ओर फेंकी।

  20. Verse 20

    सा भीमभुजनिर्मुक्ता निर्मुक्तोरगसंनिभा कृतवर्माणम् अभितः प्रजज्वाल सुदारुणा

    sā bhīmabhujanirmuktā nirmuktoragasaṃnibhā kṛtavarmāṇam abhitaḥ prajajvāla sudāruṇā

    Loosed from Bhīma's arm, resembling a serpent freed from its slough, most terrible, it blazed all about Kṛtavarman.

    भीम की भुजा से छूटी हुई वह अत्यंत भयंकर शक्ति, केंचुल से मुक्त सर्प के समान, कृतवर्मा के चारों ओर प्रज्वलित हो उठी।

  21. Verse 21

    ताम् आपतन्तीं सहसा युगान्ताग्निसमप्रभाम् द्वाभ्यां शराभ्यां हार्दिक्यो निचकर्त द्विधा तदा

    tām āpatantīṃ sahasā yugāntāgnisamaprabhām dvābhyāṃ śarābhyāṃ hārdikyo nicakarta dvidhā tadā

    As it fell suddenly, bright as the fire at the end of an age, the son of Hṛdika then cut it in two with two arrows.

    सहसा आती हुई उस प्रलयकालीन अग्नि के समान तेजवाली शक्ति को तब हार्दिक्य ने दो बाणों से दो टुकड़ों में काट दिया।

  22. Verse 22

    सा छिन्ना पतिता भूमौ शक्तिः कनकभूषणा द्योतयन्ती दिशो राजन् महोल्केव दिवश् च्युता शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा भीमश् चुक्रोध वै भृशम्

    sā chinnā patitā bhūmau śaktiḥ kanakabhūṣaṇā dyotayantī diśo rājan maholkeva divaś cyutā śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā bhīmaś cukrodha vai bhṛśam

    That gold-adorned dart, cut asunder and fallen to the ground, lighting up the quarters, O king, [shone] like a great meteor fallen from heaven. Seeing the dart struck down, Bhīma grew exceedingly wroth.

    हे राजन्! कटकर भूमि पर गिरी वह स्वर्णभूषित शक्ति दिशाओं को प्रकाशित करती हुई, आकाश से गिरी महान उल्का के समान (शोभित हुई)। शक्ति को नष्ट हुआ देखकर भीम अत्यंत क्रुद्ध हुए।

  23. Verse 23

    ततो ऽन्यद् धनुर् आदाय वेगवत् सुमहास्वनम् भीमसेनो रणे क्रुद्धो हार्दिक्यं समवारयत्

    tato 'nyad dhanur ādāya vegavat sumahāsvanam bhīmaseno raṇe kruddho hārdikyaṃ samavārayat

    Then, taking up another bow, swift and of very loud twang, Bhīmasena, wrathful in battle, held Kṛtavarman in check.

    तब दूसरा वेगवान और अत्यंत उच्च टंकार वाला धनुष लेकर क्रुद्ध भीमसेन ने रण में हार्दिक्य को रोका।

  24. Verse 24

    अथैनं पञ्चभिर् बाणैर् आजघान स्तनान्तरे भीमो भीमबलो राजंस् तव दुर्मन्त्रितेन ह

    athainaṃ pañcabhir bāṇair ājaghāna stanāntare bhīmo bhīmabalo rājaṃs tava durmantritena ha

    Then Bhīma, of terrible strength, O king, struck him with five arrows in the breast — all this the fruit of your ill counsel.

    हे राजन्! तब भीमबल भीम ने उसे पाँच बाणों से वक्षःस्थल में मारा — यह सब आपके दुर्मंत्रणा का फल था।

  25. Verse 25

    भोजस् तु क्षतसर्वाङ्गो भीमसेनेन मारिष रक्ताशोक इवोत्फुल्लो व्यभ्राजत रणाजिरे

    bhojas tu kṣatasarvāṅgo bhīmasenena māriṣa raktāśoka ivotphullo vyabhrājata raṇājire

    But the Bhoja (Kṛtavarman), all his limbs wounded by Bhīmasena, O revered one, shone on the field of battle like a red aśoka in full bloom.

    हे माननीय! किंतु भीमसेन द्वारा जिसके सब अंग घायल कर दिए गए थे, वह भोज (कृतवर्मा) रणभूमि में पूर्ण खिले लाल अशोक के समान सुशोभित हुआ।

  26. Verse 26

    ततः क्रुद्धस् त्रिभिर् बाणैर् भीमसेनं हसन्न् इव अभिहत्य दृढं युद्धे तान् सर्वान् प्रत्यविध्यत

    tataḥ kruddhas tribhir bāṇair bhīmasenaṃ hasann iva abhihatya dṛḍhaṃ yuddhe tān sarvān pratyavidhyata

    Then, wrathful, with three arrows, as if in sport, having struck Bhīmasena hard in the fight, he pierced all those others in return —

    तब क्रुद्ध होकर, मानो हँसते हुए, तीन बाणों से भीमसेन पर युद्ध में दृढ़ प्रहार करके उसने उन सबको बदले में बींध डाला —

  27. Verse 27

    त्रिभिस् त्रिभिर् महेष्वासो यतमानान् महारथान् ते ऽपि तं प्रत्यविध्यन्त सप्तभिः सप्तभिः शरैः

    tribhis tribhir maheṣvāso yatamānān mahārathān te 'pi taṃ pratyavidhyanta saptabhiḥ saptabhiḥ śaraiḥ

    that mighty bowman [pierced] the striving great car-warriors with three arrows each; and they too pierced him with seven arrows each.

    उस महाधनुर्धर ने प्रयत्नशील महारथियों को तीन-तीन बाणों से (बींधा); और उन्होंने भी उसे सात-सात बाणों से बींधा।

  28. Verse 28

    शिखण्डिनस् ततः क्रुद्धः क्षुरप्रेण महारथः धनुश् चिच्छेद समरे प्रहसन्न् इव भारत

    śikhaṇḍinas tataḥ kruddhaḥ kṣurapreṇa mahārathaḥ dhanuś ciccheda samare prahasann iva bhārata

    Then the great car-warrior (Kṛtavarman), wrathful, with a razor-tipped arrow severed the bow of Śikhaṇḍin in battle, as if in sport, O Bhārata.

    हे भारत! तब क्रुद्ध महारथी (कृतवर्मा) ने समर में, मानो हँसते हुए, क्षुरप्र बाण से शिखण्डी का धनुष काट डाला।

  29. Verse 29

    शिखण्डी तु ततः क्रुद्धश् छिन्ने धनुषि सत्वरम् असिं जग्राह समरे शतचन्द्रं च भास्वरम्

    śikhaṇḍī tu tataḥ kruddhaś chinne dhanuṣi satvaram asiṃ jagrāha samare śatacandraṃ ca bhāsvaram

    But Śikhaṇḍin then, wrathful, his bow cut, swiftly took up in battle a sword and a bright shield marked with a hundred moons.

    किंतु धनुष कट जाने पर क्रुद्ध शिखण्डी ने शीघ्रता से समर में तलवार और सौ चंद्रमाओं से अंकित चमकती हुई ढाल ले ली।

  30. Verse 30

    भ्रामयित्वा महाचर्म चामीकरविभूषितम् तम् असिं प्रेषयाम् आस कृतवर्मरथं प्रति

    bhrāmayitvā mahācarma cāmīkaravibhūṣitam tam asiṃ preṣayām āsa kṛtavarmarathaṃ prati

    Whirling his great shield adorned with gold, he sent that sword toward Kṛtavarman's chariot.

    स्वर्ण से विभूषित उस महाचर्म (बड़ी ढाल) को घुमाकर उसने वह तलवार कृतवर्मा के रथ की ओर फेंकी।

  31. Verse 31

    स तस्य सशरं चापं छित्त्वा संख्ये महान् असिः अभ्यगाद् धरणीं राजंश् च्युतं ज्योतिर् इवाम्बरात्

    sa tasya saśaraṃ cāpaṃ chittvā saṃkhye mahān asiḥ abhyagād dharaṇīṃ rājaṃś cyutaṃ jyotir ivāmbarāt

    That great sword, having cut Kṛtavarman's bow with its arrow in the fray, fell to the ground, O king, like a star fallen from the sky.

    हे राजन्! वह महान तलवार युद्ध में उसके बाण सहित धनुष को काटकर, आकाश से गिरे ज्योतिपुंज (तारे) के समान भूमि पर गिर पड़ी।

  32. Verse 32

    एतस्मिन्न् एव काले तु त्वरमाणा महारथाः विव्यधुः सायकैर् गाढं कृतवर्माणम् आहवे

    etasminn eva kāle tu tvaramāṇā mahārathāḥ vivyadhuḥ sāyakair gāḍhaṃ kṛtavarmāṇam āhave

    At that very moment the great car-warriors, hastening, pierced Kṛtavarman deeply with their shafts in the fray.

    ठीक उसी समय शीघ्रता करते हुए महारथियों ने युद्ध में कृतवर्मा को बाणों से गहराई तक बींध डाला।

  33. Verse 33

    अथान्यद् धनुर् आदाय त्यक्त्वा तच् च महद् धनुः विशीर्णं भरतश्रेष्ठ हार्दिक्यः परवीरहा

    athānyad dhanur ādāya tyaktvā tac ca mahad dhanuḥ viśīrṇaṃ bharataśreṣṭha hārdikyaḥ paravīrahā

    Then, casting aside that great shattered bow and taking up another, O best of the Bharatas, the son of Hṛdika, slayer of hostile heroes,

    हे भरतश्रेष्ठ! तब उस टूटे-विशीर्ण महान धनुष को त्यागकर और दूसरा धनुष लेकर शत्रुवीरहंता हार्दिक्य ने —

  34. Verse 34

    विव्याध पाण्डवान् युद्धे त्रिभिस् त्रिभिर् अजिह्मगैः शिखण्डिनं च विव्याध त्रिभिः पञ्चभिर् एव च

    vivyādha pāṇḍavān yuddhe tribhis tribhir ajihmagaiḥ śikhaṇḍinaṃ ca vivyādha tribhiḥ pañcabhir eva ca

    pierced the Pāṇḍavas in the fight with three straight-flying arrows each, and pierced Śikhaṇḍin with three and with five.

    युद्ध में पाण्डवों को तीन-तीन सीधे-गामी बाणों से बींधा, और शिखण्डी को तीन तथा पाँच बाणों से बींधा।

  35. Verse 35

    धनुर् अन्यत् समादाय शिखण्डी तु महायशाः अवारयत् कूर्मनखैर् आशुगैर् हृदिकात्मजम्

    dhanur anyat samādāya śikhaṇḍī tu mahāyaśāḥ avārayat kūrmanakhair āśugair hṛdikātmajam

    But the illustrious Śikhaṇḍin, taking up another bow, warded off the son of Hṛdika with swift arrows tipped like tortoise-nails.

    किंतु महायशस्वी शिखण्डी ने दूसरा धनुष लेकर कछुए के नख के समान (नुकीले) शीघ्रगामी बाणों से हृदिकपुत्र को रोका।

  36. Verse 36

    ततः क्रुद्धो रणे राजन् हृदिकस्यात्मसंभवः अभिदुद्राव वेगेन याज्ञसेनिं महारथम्

    tataḥ kruddho raṇe rājan hṛdikasyātmasaṃbhavaḥ abhidudrāva vegena yājñaseniṃ mahāratham

    Then, wrathful in battle, O king, the son of Hṛdika rushed with speed against the great car-warrior, the son of Yājñaseni (Śikhaṇḍin) —

    हे राजन्! तब रण में क्रुद्ध होकर हृदिकपुत्र वेग से महारथी याज्ञसेनि (शिखण्डी) पर टूट पड़ा —

  37. Verse 37

    भीष्मस्य समरे राजन् मृत्योर् हेतुं महात्मनः विदर्शयन् बलं शूरः शार्दूल इव कुञ्जरम्

    bhīṣmasya samare rājan mṛtyor hetuṃ mahātmanaḥ vidarśayan balaṃ śūraḥ śārdūla iva kuñjaram

    [Śikhaṇḍin,] the hero who in battle had been the cause of the death of the great-souled Bhīṣma, O king — displaying his strength, [Kṛtavarman rushing] like a tiger upon an elephant.

    हे राजन्! वह शूर (शिखण्डी), जो समर में महात्मा भीष्म की मृत्यु का कारण बना था — (कृतवर्मा) अपना बल दिखाता हुआ, जैसे व्याघ्र हाथी पर (झपटता है)।

  38. Verse 38

    तौ दिशागजसंकाशौ ज्वलिताव् इव पावकौ समासेदतुर् अन्योन्यं शरसंघैर् अरिंदमौ

    tau diśāgajasaṃkāśau jvalitāv iva pāvakau samāsedatur anyonyaṃ śarasaṃghair ariṃdamau

    Those two, like the elephants of the world's quarters, and like two blazing fires, those tamers of foes, closed with one another with showers of arrows,

    दिशाओं के गजों के समान और प्रज्वलित अग्नि-सदृश वे दोनों अरिंदम बाणसमूहों से एक-दूसरे से भिड़ गए,

  39. Verse 39

    विधुन्वानौ धनुःश्रेष्ठे संदधानौ च सायकान् विसृजन्तौ च शतशो गभस्तीन् इव भास्करौ

    vidhunvānau dhanuḥśreṣṭhe saṃdadhānau ca sāyakān visṛjantau ca śataśo gabhastīn iva bhāskarau

    shaking their excellent bows and fitting their shafts, and loosing them by hundreds, like two suns [loosing] their rays.

    अपने श्रेष्ठ धनुषों को कँपाते और बाणों को संधान करते हुए, तथा सैकड़ों (बाण) छोड़ते हुए, मानो दो सूर्य अपनी किरणें (छोड़ रहे हों)।

  40. Verse 40

    तापयन्तौ शरैस् तीक्ष्णैर् अन्योन्यं तौ महारथौ युगान्तप्रतिमौ वीरौ रेजतुर् भास्कराव् इव

    tāpayantau śarais tīkṣṇair anyonyaṃ tau mahārathau yugāntapratimau vīrau rejatur bhāskarāv iva

    Scorching one another with sharp arrows, those two great car-warriors, those heroes, like the fires at the end of an age, shone like two suns.

    एक-दूसरे को तीक्ष्ण बाणों से तपाते हुए वे दोनों महारथी वीर, प्रलयकाल की अग्नियों के समान, दो सूर्यों की भाँति सुशोभित हुए।

  41. Verse 41

    कृतवर्मा तु रभसं याज्ञसेनिं महारथम् विद्ध्वेषूणां त्रिसप्तत्या पुनर् विव्याध सप्तभिः

    kṛtavarmā tu rabhasaṃ yājñaseniṃ mahāratham viddhveṣūṇāṃ trisaptatyā punar vivyādha saptabhiḥ

    Kṛtavarman, having pierced the impetuous great car-warrior, the son of Yājñaseni (Śikhaṇḍin), with seventy-three arrows, pierced him again with seven.

    कृतवर्मा ने वेगवान महारथी याज्ञसेनि (शिखण्डी) को तिहत्तर बाणों से बींधकर फिर सात बाणों से बींधा।

  42. Verse 42

    स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् विसृजन् सशरं चापं मूर्छयाभिपरिप्लुतः

    sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat visṛjan saśaraṃ cāpaṃ mūrchayābhipariplutaḥ

    Deeply pierced and pained, he sank down upon the platform of his chariot, dropping his bow with its arrow, overwhelmed by a swoon.

    गहरा बींधा और व्यथित हुआ वह बाण सहित धनुष छोड़कर, मूर्च्छा से आप्लावित होकर रथ के पीछे बैठ गया।

  43. Verse 43

    तं विषण्णं रथे दृष्ट्वा तावका भरतर्षभ हार्दिक्यं पूजयाम् आसुर् वासांस्य् आदुधुवुश् च ह

    taṃ viṣaṇṇaṃ rathe dṛṣṭvā tāvakā bharatarṣabha hārdikyaṃ pūjayām āsur vāsāṃsy ādudhuvuś ca ha

    Seeing him downcast in his chariot, your men, O bull of the Bharatas, honoured the son of Hṛdika, and waved their garments.

    हे भरतर्षभ! उसे रथ में विषण्ण देखकर आपके सैनिकों ने हार्दिक्य का अभिनंदन किया और वस्त्र हिलाए।

  44. Verse 44

    शिखण्डिनं तथा ज्ञात्वा हार्दिक्यशरपीडितम् अपोवाह रणाद् यन्ता त्वरमाणो महारथम्

    śikhaṇḍinaṃ tathā jñātvā hārdikyaśarapīḍitam apovāha raṇād yantā tvaramāṇo mahāratham

    And knowing Śikhaṇḍin thus afflicted by the arrows of the son of Hṛdika, his charioteer, hastening, bore the great car-warrior away from the battle.

    इस प्रकार शिखण्डी को हार्दिक्य के बाणों से पीड़ित जानकर सारथि ने शीघ्रता से उस महारथी को रण से हटा लिया।

  45. Verse 45

    सादितं तु रथोपस्थे दृष्ट्वा पार्थाः शिखण्डिनम् परिवव्रू रथैस् तूर्णं कृतवर्माणम् आहवे

    sāditaṃ tu rathopasthe dṛṣṭvā pārthāḥ śikhaṇḍinam parivavrū rathais tūrṇaṃ kṛtavarmāṇam āhave

    Seeing Śikhaṇḍin cast down on the platform of his chariot, the Pārthas swiftly surrounded Kṛtavarman in battle with their chariots.

    शिखण्डी को रथ के पिछले भाग में गिरा हुआ देखकर पार्थों ने युद्ध में शीघ्र ही रथों से कृतवर्मा को घेर लिया।

  46. Verse 46

    तत्राद्भुतं परं चक्रे कृतवर्मा महारथः यद् एकः समरे पार्थान् वारयाम् आस सानुगान्

    tatrādbhutaṃ paraṃ cakre kṛtavarmā mahārathaḥ yad ekaḥ samare pārthān vārayām āsa sānugān

    There the great car-warrior Kṛtavarman wrought a supreme wonder — that, alone in battle, he held off the Pārthas with their followers.

    वहाँ महारथी कृतवर्मा ने परम अद्भुत कार्य किया — कि अकेले ही समर में अनुचरों सहित पार्थों को रोक दिया।

  47. Verse 47

    पार्थाञ् जित्वाजयच् चेदीन् पाञ्चालान् सृञ्जयान् अपि केकयांश् च महावीर्यान् कृतवर्मा महारथः

    pārthāñ jitvājayac cedīn pāñcālān sṛñjayān api kekayāṃś ca mahāvīryān kṛtavarmā mahārathaḥ

    Having conquered the Pārthas, Kṛtavarman the great car-warrior conquered the Chedis, the Pāñcālas, the Sṛñjayas too, and the Kekayas of great valour.

    महारथी कृतवर्मा ने पार्थों को जीतकर चेदियों, पाञ्चालों, सृंजयों और महापराक्रमी केकयों को भी जीत लिया।

  48. Verse 48

    ते वध्यमानाः समरे हार्दिक्येन स्म पाण्डवाः इतश् चेतश् च धावन्तो नैव चक्रुर् धृतिं रणे

    te vadhyamānāḥ samare hārdikyena sma pāṇḍavāḥ itaś cetaś ca dhāvanto naiva cakrur dhṛtiṃ raṇe

    Being slaughtered in battle by the son of Hṛdika, those Pāṇḍavas, running this way and that, could keep no steadiness in the fight.

    समर में हार्दिक्य द्वारा मारे जाते हुए वे पाण्डव इधर-उधर भागते हुए रण में कोई धैर्य न रख सके।

  49. Verse 49

    जित्वा पाण्डुसुतान् युद्धे भीमसेनपुरोगमान् हार्दिक्यः समरे ऽतिष्ठद् विधूम इव पावकः

    jitvā pāṇḍusutān yuddhe bhīmasenapurogamān hārdikyaḥ samare 'tiṣṭhad vidhūma iva pāvakaḥ

    Having conquered in battle the sons of Pāṇḍu, led by Bhīmasena, the son of Hṛdika stood in the fray like a smokeless fire.

    युद्ध में भीमसेन के नेतृत्व वाले पाण्डुपुत्रों को जीतकर हार्दिक्य समर में धूमरहित अग्नि के समान खड़ा रहा।

  50. Verse 50

    ते द्राव्यमाणाः समरे हार्दिक्येन महारथाः विमुखाः समपद्यन्त शरवृष्टिभिर् अर्दिताः

    te drāvyamāṇāḥ samare hārdikyena mahārathāḥ vimukhāḥ samapadyanta śaravṛṣṭibhir arditāḥ

    Those great car-warriors, driven off in battle by the son of Hṛdika, turned their faces away, tormented by his showers of arrows.

    समर में हार्दिक्य द्वारा खदेड़े गए वे महारथी, उसकी बाणवृष्टियों से पीड़ित होकर, विमुख हो गए (मुख मोड़कर भाग गए)।