Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Adhyaya 89

Drona Parva · 43 verses

43 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    धृतराष्ट्र उवाच एवं बहुविधं सैन्यम् एवं प्रविचितं वरम् व्यूढम् एवं यथान्यायम् एवं बहु च संजय

    dhṛtarāṣṭra uvāca evaṃ bahuvidhaṃ sainyam evaṃ pravicitaṃ varam vyūḍham evaṃ yathānyāyam evaṃ bahu ca saṃjaya

    Dhṛtarāṣṭra said: An army so manifold, so choicely picked and excellent, so arrayed according to rule, and so numerous, O Sañjaya —

    धृतराष्ट्र ने कहा — हे संजय! इतनी बहुविध, इतनी चुनी हुई और श्रेष्ठ, इस प्रकार विधिपूर्वक व्यूह-रचना में सजी हुई और इतनी विशाल सेना —

  2. Verse 2

    नित्यं पूजितम् अस्माभिर् अभिकामं च नः सदा प्रौढम् अत्यद्भुताकारं पुरस्ताद् दृढविक्रमम्

    nityaṃ pūjitam asmābhir abhikāmaṃ ca naḥ sadā prauḍham atyadbhutākāraṃ purastād dṛḍhavikramam

    ever honoured by us and ever devoted to us, seasoned, of most wondrous form, of firm valour in the van,

    जो हमारे द्वारा सदा सम्मानित और हमारी सदा अनुरक्त है, जो अनुभवी, अत्यंत अद्भुत आकार वाली और मोर्चे पर दृढ़ पराक्रम वाली है,

  3. Verse 3

    नातिवृद्धम् अबालं च न कृशं नातिपीवरम् लघुवृत्तायतप्राणं सारगात्रम् अनामयम्

    nātivṛddham abālaṃ ca na kṛśaṃ nātipīvaram laghuvṛttāyataprāṇaṃ sāragātram anāmayam

    neither too old nor too young, neither lean nor overly fat, agile, of well-rounded and long limbs, sturdy of frame and free from disease,

    न अति वृद्ध न बालक, न दुबली न अति मोटी, फुर्तीली, सुगठित और लंबे अंगों वाली, सारगर्भित शरीर वाली और रोगरहित है,

  4. Verse 4

    आत्तसंनाहसंपन्नं बहुशस्त्रपरिच्छदम् शस्त्रग्रहणविद्यासु बह्वीषु परिनिष्ठितम्

    āttasaṃnāhasaṃpannaṃ bahuśastraparicchadam śastragrahaṇavidyāsu bahvīṣu pariniṣṭhitam

    accoutred with armour taken up, equipped with weapons of many kinds, and thoroughly versed in the many sciences of wielding arms,

    जो धारण किए कवच से सम्पन्न, अनेक शस्त्रों से सुसज्जित और शस्त्र-ग्रहण की अनेक विद्याओं में भली-भाँति निष्णात है,

  5. Verse 5

    आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरप्लुते सम्यक्प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम्

    ārohe paryavaskande saraṇe sāntaraplute samyakpraharaṇe yāne vyapayāne ca kovidam

    skilled in mounting and in leaping down, in advancing and in leaping across intervals, in striking well, in charging and in retreating,

    जो (वाहन पर) चढ़ने, कूदकर उतरने, आगे बढ़ने, अंतराल लाँघकर कूदने, भली-भाँति प्रहार करने, आक्रमण करने और पीछे हटने में कुशल है,

  6. Verse 6

    नागेष्व् अश्वेषु बहुशो रथेषु च परीक्षितम् परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम्

    nāgeṣv aśveṣu bahuśo ratheṣu ca parīkṣitam parīkṣya ca yathānyāyaṃ vetanenopapāditam

    tested again and again on elephants, on horses and on chariots, and, having been duly tested, retained with wages —

    जो हाथियों, घोड़ों और रथों पर बार-बार परीक्षित है, और विधिपूर्वक परीक्षा करके वेतन देकर रखी गई है —

  7. Verse 7

    न गोष्ठ्या नोपचारेण न संबन्धनिमित्ततः नानाहूतो न ह्य् अभृतो मम सैन्ये बभूव ह

    na goṣṭhyā nopacāreṇa na saṃbandhanimittataḥ nānāhūto na hy abhṛto mama sainye babhūva ha

    not through fellowship, nor through mere favour, nor by reason of kinship; none uninvited, none unpaid, was there in my army.

    न मित्रता से, न केवल कृपा से, न संबंध के कारण; मेरी सेना में न कोई बिना बुलाया और न कोई बिना वेतन के रहा।

  8. Verse 8

    कुलीनार्यजनोपेतं तुष्टपुष्टम् अनुद्धतम् कृतमानोपकारं च यशस्वि च मनस्वि च

    kulīnāryajanopetaṃ tuṣṭapuṣṭam anuddhatam kṛtamānopakāraṃ ca yaśasvi ca manasvi ca

    comprising men noble-born and honourable, contented and well-nourished, free of arrogance, upon whom honours and favours had been bestowed, glorious and high-spirited;

    जो कुलीन और आर्यजनों से युक्त, संतुष्ट-पुष्ट, घमंडरहित, जिन पर मान और उपकार किए गए थे, यशस्वी और मनस्वी थी;

  9. Verse 9

    सचिवैश् चापरैर् मुख्यैर् बहुभिर् मुख्यकर्मभिः लोकपालोपमैस् तात पालितं नरसत्तमैः

    sacivaiś cāparair mukhyair bahubhir mukhyakarmabhiḥ lokapālopamais tāta pālitaṃ narasattamaiḥ

    guarded too, my dear one, by many other chief counsellors of foremost deeds, the best of men, like the guardians of the world;

    हे तात! जो श्रेष्ठ कर्म करने वाले अनेक अन्य प्रमुख सचिवों द्वारा भी, लोकपालों के समान नरश्रेष्ठों द्वारा पालित (संरक्षित) थी;

  10. Verse 10

    बहुभिः पार्थिवैर् गुप्तम् अस्मत्प्रियचिकीर्षुभिः अस्मान् अभिसृतैः कामात् सबलैः सपदानुगैः

    bahubhiḥ pārthivair guptam asmatpriyacikīrṣubhiḥ asmān abhisṛtaiḥ kāmāt sabalaiḥ sapadānugaiḥ

    protected by many kings, desirous of doing us pleasure, who had come to us of their own accord, with their forces and their followers —

    जो हमारा प्रिय करने के इच्छुक बहुत-से राजाओं द्वारा सुरक्षित थी, जो अपनी इच्छा से सेना और अनुचरों सहित हमारे पास चले आए थे —

  11. Verse 11

    महोदधिम् इवापूर्णम् आपगाभिः समन्ततः अपक्षैः पक्षिसंकाशै रथैर् अश्वैश् च संवृतम्

    mahodadhim ivāpūrṇam āpagābhiḥ samantataḥ apakṣaiḥ pakṣisaṃkāśai rathair aśvaiś ca saṃvṛtam

    like the great ocean brimful with rivers on every side; thronged with chariots and horses that, though wingless, resembled birds;

    जो चारों ओर नदियों से भरे महासागर के समान थी; पंखरहित होकर भी पक्षियों के समान (वेगवान) रथों और घोड़ों से भरी थी;

  12. Verse 12

    योधाक्षय्यजलं भीमं वाहनोर्मितरङ्गिणम् क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्रासझषाकुलम्

    yodhākṣayyajalaṃ bhīmaṃ vāhanormitaraṅgiṇam kṣepaṇyasigadāśaktiśaraprāsajhaṣākulam

    that terrible [ocean] whose inexhaustible water was its warriors, whose waves and billows were its mounts, teeming with sling-stones, swords, maces, darts, arrows and javelins for its fishes;

    वह भयानक (सागर-सी सेना), जिसका अक्षय जल योद्धा थे, जिसके वाहन लहरें और तरंगें थीं, जो क्षेपणी, तलवार, गदा, शक्ति, बाण और प्रास-रूपी मछलियों से भरी थी;

  13. Verse 13

    ध्वजभूषणसंबाधं रत्नपट्टेन संचितम् वाहनैर् अपि धावद्भिर् वायुवेगविकम्पितम्

    dhvajabhūṣaṇasaṃbādhaṃ ratnapaṭṭena saṃcitam vāhanair api dhāvadbhir vāyuvegavikampitam

    crowded with banners and ornaments, heaped with jewel-set cloth, and tossed as by the wind's force by its coursing mounts;

    जो ध्वजाओं और आभूषणों से सघन, रत्नजटित वस्त्रों से भरी, और दौड़ते वाहनों से वायु-वेग से काँपती हुई थी;

  14. Verse 14

    द्रोणगम्भीरपातालं कृतवर्ममहाह्रदम् जलसंधमहाग्राहं कर्णचन्द्रोदयोद्धतम्

    droṇagambhīrapātālaṃ kṛtavarmamahāhradam jalasaṃdhamahāgrāhaṃ karṇacandrodayoddhatam

    with Droṇa for its deep abyss, Kṛtavarman for its great whirlpool, Jalasandha for its great crocodile, and Karṇa surging up like the moon that raises the tide —

    जिसमें द्रोण गहरा पाताल थे, कृतवर्मा महान भँवर थे, जलसंध महान मगर थे, और कर्ण ज्वार उठाने वाले चंद्रोदय की भाँति उठे हुए थे —

  15. Verse 15

    गते सैन्यार्णवं भित्त्वा तरसा पाण्डवर्षभे संजयैकरथेनैव युयुधाने च मामकम्

    gate sainyārṇavaṃ bhittvā tarasā pāṇḍavarṣabhe saṃjayaikarathenaiva yuyudhāne ca māmakam

    when the bull of the Pāṇḍavas (Arjuna), having cloven that ocean of an army with speed, had gone with but a single chariot, O Sañjaya, and Yuyudhana too [had cloven] my host,

    हे संजय! जब पाण्डवश्रेष्ठ (अर्जुन) उस सेना-सागर को वेग से चीरकर केवल एक रथ से चले गए, और युयुधान ने भी मेरी सेना को (चीर दिया),

  16. Verse 16

    तत्र शेषं न पश्यामि प्रविष्टे सव्यसाचिनि सात्वते च रथोदारे मम सैन्यस्य संजय

    tatra śeṣaṃ na paśyāmi praviṣṭe savyasācini sātvate ca rathodāre mama sainyasya saṃjaya

    I see no remnant there of my army, O Sañjaya, once Savyasācin (Arjuna) and the Sātvata (Sātyaki), that noble car-warrior, had entered it.

    हे संजय! सव्यसाची (अर्जुन) और उदार रथी सात्वत (सात्यकि) के प्रवेश कर जाने पर मुझे मेरी सेना का वहाँ कोई शेष नहीं दिखाई देता।

  17. Verse 17

    तौ तत्र समतिक्रान्तौ दृष्ट्वाभीतौ तरस्विनौ सिन्धुराजं च संप्रेक्ष्य गाण्डीवस्येषुगोचरे

    tau tatra samatikrāntau dṛṣṭvābhītau tarasvinau sindhurājaṃ ca saṃprekṣya gāṇḍīvasyeṣugocare

    When those two swift ones had passed through there, seen to be fearless, and had beheld the king of the Sindhus within the range of Gāṇḍīva's arrows —

    वे दोनों वेगवान वीर निर्भय होकर वहाँ से निकल गए, और गाण्डीव के बाणों की सीमा में सिंधुराज को देख लिया — ऐसा देखकर,

  18. Verse 18

    किं तदा कुरवः कृत्यं विदधुः कालचोदिताः दारुणैकायने काले कथं वा प्रतिपेदिरे

    kiṃ tadā kuravaḥ kṛtyaṃ vidadhuḥ kālacoditāḥ dāruṇaikāyane kāle kathaṃ vā pratipedire

    what task did the Kurus then perform, impelled by Fate? Or how did they bear themselves in that dire hour of extremity?

    काल से प्रेरित कौरवों ने तब क्या कार्य किया? अथवा उस भयंकर संकट की घड़ी में उन्होंने अपने को कैसे सँभाला?

  19. Verse 19

    ग्रस्तान् हि कौरवान् मन्ये मृत्युना तात संगतान् विक्रमो हि रणे तेषां न तथा दृश्यते ऽद्य वै

    grastān hi kauravān manye mṛtyunā tāta saṃgatān vikramo hi raṇe teṣāṃ na tathā dṛśyate 'dya vai

    For I deem the Kauravas seized, my dear one, and joined with Death; for their valour in battle is not seen today as [once it was].

    हे तात! मैं समझता हूँ कि कौरव मृत्यु के ग्रास बन गए, काल से जा मिले; क्योंकि आज रण में उनका पराक्रम वैसा नहीं दिखाई देता (जैसा पहले था)।

  20. Verse 20

    अक्षतौ संयुगे तत्र प्रविष्टौ कृष्णपाण्डवौ न च वारयिता कश् चित् तयोर् अस्तीह संजय

    akṣatau saṃyuge tatra praviṣṭau kṛṣṇapāṇḍavau na ca vārayitā kaś cit tayor astīha saṃjaya

    There, unwounded, those two — Kṛṣṇa and the Pāṇḍava (Arjuna) — had entered the battle, and there is none here, O Sañjaya, to check the two of them.

    हे संजय! वहाँ वे दोनों — कृष्ण और पाण्डव (अर्जुन) — अक्षत (निर्बाध) होकर युद्ध में प्रविष्ट हो गए, और उन दोनों को रोकने वाला यहाँ कोई नहीं है।

  21. Verse 21

    भृताश् च बहवो योधाः परीक्ष्यैव महारथाः वेतनेन यथायोग्यं प्रियवादेन चापरे

    bhṛtāś ca bahavo yodhāḥ parīkṣyaiva mahārathāḥ vetanena yathāyogyaṃ priyavādena cāpare

    And many warriors, great car-warriors, were engaged only after being tested — with fitting wages, and others by kind words.

    बहुत-से योद्धा और महारथी परीक्षा करके ही रखे गए थे — यथायोग्य वेतन देकर, और अन्य प्रिय वचनों से।

  22. Verse 22

    अकारणभृतस् तात मम सैन्ये न विद्यते कर्मणा ह्य् अनुरूपेण लभ्यते भक्तवेतनम्

    akāraṇabhṛtas tāta mama sainye na vidyate karmaṇā hy anurūpeṇa labhyate bhaktavetanam

    There is none in my army maintained without cause, my dear one; for support and wages are earned by deeds befitting them.

    हे तात! मेरी सेना में बिना कारण रखा गया कोई नहीं है; क्योंकि उपयुक्त कर्म से ही भरण-पोषण और वेतन मिलता है।

  23. Verse 23

    न च योधो ऽभवत् कश् चिन् मम सैन्ये तु संजय अल्पदानभृतस् तात न कुप्यभृतको नरः

    na ca yodho 'bhavat kaś cin mama sainye tu saṃjaya alpadānabhṛtas tāta na kupyabhṛtako naraḥ

    And there was no warrior in my army, O Sañjaya, maintained on scanty pay, my dear one, nor any man paid in mere trifles.

    हे संजय! हे तात! मेरी सेना में न कोई योद्धा अल्प वेतन पर रखा गया था, और न कोई मनुष्य तुच्छ (घटिया) वेतन पर।

  24. Verse 24

    पूजिता हि यथाशक्त्या दानमानासनैर् मया तथा पुत्रैश् च मे तात ज्ञातिभिश् च सबान्धवैः

    pūjitā hi yathāśaktyā dānamānāsanair mayā tathā putraiś ca me tāta jñātibhiś ca sabāndhavaiḥ

    For they were honoured according to their deserts by me, with gifts, respect and seats of honour, and likewise by my sons, my dear one, and by kinsmen with their relatives.

    हे तात! क्योंकि मैंने यथाशक्ति दान, मान और आसन से उन्हें सम्मानित किया, और वैसे ही मेरे पुत्रों ने तथा बंधुओं सहित ज्ञातिजनों ने भी।

  25. Verse 25

    ते च प्राप्यैव संग्रामे निर्जिताः सव्यसाचिना शैनेयेन परामृष्टाः किम् अन्यद् भागधेयतः

    te ca prāpyaiva saṃgrāme nirjitāḥ savyasācinā śaineyena parāmṛṣṭāḥ kim anyad bhāgadheyataḥ

    And yet, having but reached him in battle, they were vanquished by Savyasācin, and mauled by the Śaineya (Sātyaki) — what is this, but the working of destiny?

    फिर भी वे संग्राम में उनके पास पहुँचते ही सव्यसाची द्वारा जीत लिए गए और शैनेय (सात्यकि) द्वारा कुचल दिए गए — यह भाग्य के सिवा और क्या है?

  26. Verse 26

    रक्ष्यते यश् च संग्रामे ये च संजय रक्षिणः एकः साधारणः पन्था रक्ष्यस्य सह रक्षिभिः

    rakṣyate yaś ca saṃgrāme ye ca saṃjaya rakṣiṇaḥ ekaḥ sādhāraṇaḥ panthā rakṣyasya saha rakṣibhiḥ

    He who is guarded in battle, and they, O Sañjaya, who are his guardians — one common road [awaits] the guarded together with his guardians.

    हे संजय! जो संग्राम में रक्षा किया जाता है और जो उसके रक्षक हैं — रक्ष्य (रक्षणीय) और रक्षकों, दोनों का एक ही समान मार्ग (परिणाम) होता है।

  27. Verse 27

    अर्जुनं समरे दृष्ट्वा सैन्धवस्याग्रतः स्थितम् पुत्रो मम भृशं मूढः किं कार्यं प्रत्यपद्यत

    arjunaṃ samare dṛṣṭvā saindhavasyāgrataḥ sthitam putro mama bhṛśaṃ mūḍhaḥ kiṃ kāryaṃ pratyapadyata

    Seeing Arjuna in battle stationed before the Saindhava, what course did my son, sorely bewildered, resolve upon?

    समर में अर्जुन को सैंधव के सामने खड़ा देखकर, अत्यंत मूढ़ (विकल) हुए मेरे पुत्र ने क्या कर्तव्य निश्चित किया?

  28. Verse 28

    सात्यकिं च रणे दृष्ट्वा प्रविशन्तम् अभीतवत् किं नु दुर्योधनः कृत्यं प्राप्तकालम् अमन्यत

    sātyakiṃ ca raṇe dṛṣṭvā praviśantam abhītavat kiṃ nu duryodhanaḥ kṛtyaṃ prāptakālam amanyata

    And seeing Sātyaki entering the battle fearlessly, what did Duryodhana deem the deed befitting the moment?

    और रण में सात्यकि को निर्भयतापूर्वक प्रवेश करते देखकर दुर्योधन ने उस समय के अनुरूप क्या कर्तव्य माना?

  29. Verse 29

    सर्वशस्त्रातिगौ सेनां प्रविष्टौ रथसत्तमौ दृष्ट्वा कां वै धृतिं युद्धे प्रत्यपद्यन्त मामकाः

    sarvaśastrātigau senāṃ praviṣṭau rathasattamau dṛṣṭvā kāṃ vai dhṛtiṃ yuddhe pratyapadyanta māmakāḥ

    Seeing those two best of car-warriors, who surpass all in weapons, enter the army, what steadfastness in battle did my men find?

    सब शस्त्रधारियों से बढ़कर उन दोनों श्रेष्ठ रथियों को सेना में प्रविष्ट देखकर मेरे सैनिकों ने युद्ध में कौन-सा धैर्य पाया?

  30. Verse 30

    दृष्ट्वा कृष्णं तु दाशार्हम् अर्जुनार्थे व्यवस्थितम् शिनीनाम् ऋषभं चैव मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

    dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ tu dāśārham arjunārthe vyavasthitam śinīnām ṛṣabhaṃ caiva manye śocanti putrakāḥ

    Seeing Kṛṣṇa the Dāśārha stationed for Arjuna's sake, and the bull of the Sinis (Sātyaki) too, I think my little sons grieve.

    अर्जुन के लिए डटे हुए दाशार्ह कृष्ण को, तथा शिनियों के श्रेष्ठ (सात्यकि) को देखकर, मैं समझता हूँ कि मेरे पुत्र शोक कर रहे होंगे।

  31. Verse 31

    दृष्ट्वा सेनां व्यतिक्रान्तां सात्वतेनार्जुनेन च पलायमानांश् च कुरून् मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

    dṛṣṭvā senāṃ vyatikrāntāṃ sātvatenārjunena ca palāyamānāṃś ca kurūn manye śocanti putrakāḥ

    Seeing the army broken through by the Sātvata and by Arjuna, and the Kurus fleeing, I think my little sons grieve.

    सात्वत और अर्जुन द्वारा सेना को भेदा हुआ देखकर, और कौरवों को भागते देखकर, मैं समझता हूँ कि मेरे पुत्र शोक कर रहे होंगे।

  32. Verse 32

    विद्रुतान् रथिनो दृष्ट्वा निरुत्साहान् द्विषज्जये पलायने कृतोत्साहान् मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

    vidrutān rathino dṛṣṭvā nirutsāhān dviṣajjaye palāyane kṛtotsāhān manye śocanti putrakāḥ

    Seeing the car-warriors routed, without zeal for victory over the foe, and bent upon flight, I think my little sons grieve.

    शत्रु पर विजय के प्रति उत्साहहीन और पलायन में उत्साही रथियों को खदेड़ा हुआ देखकर, मैं समझता हूँ कि मेरे पुत्र शोक कर रहे होंगे।

  33. Verse 33

    शून्यान् कृतान् रथोपस्थान् सात्वतेनार्जुनेन च हतांश् च योधान् संदृश्य मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

    śūnyān kṛtān rathopasthān sātvatenārjunena ca hatāṃś ca yodhān saṃdṛśya manye śocanti putrakāḥ

    Seeing the chariot-platforms emptied by the Sātvata and Arjuna, and the warriors slain, I think my little sons grieve.

    सात्वत और अर्जुन द्वारा सूने किए गए रथासनों को, और मारे गए योद्धाओं को देखकर, मैं समझता हूँ कि मेरे पुत्र शोक कर रहे होंगे।

  34. Verse 34

    व्यश्वनागरथान् दृष्ट्वा तत्र वीरान् सहस्रशः धावमानान् रणे व्यग्रान् मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

    vyaśvanāgarathān dṛṣṭvā tatra vīrān sahasraśaḥ dhāvamānān raṇe vyagrān manye śocanti putrakāḥ

    Seeing there heroes by the thousands, bereft of horses, elephants and chariots, running distraught in battle, I think my little sons grieve.

    वहाँ घोड़े, हाथी और रथों से रहित सहस्रों वीरों को रण में व्याकुल होकर भागते देखकर, मैं समझता हूँ कि मेरे पुत्र शोक कर रहे होंगे।

  35. Verse 35

    विवीरांश् च कृतान् अश्वान् विरथांश् च कृतान् नरान् तत्र सात्यकिपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

    vivīrāṃś ca kṛtān aśvān virathāṃś ca kṛtān narān tatra sātyakipārthābhyāṃ manye śocanti putrakāḥ

    Seeing the horses made riderless and the men made carless there by Sātyaki and Pārtha, I think my little sons grieve.

    वहाँ सात्यकि और पार्थ द्वारा घोड़ों को स्वाररहित और मनुष्यों को रथरहित किया हुआ देखकर, मैं समझता हूँ कि मेरे पुत्र शोक कर रहे होंगे।

  36. Verse 36

    पत्तिसंघान् रणे दृष्ट्वा धावमानांश् च सर्वशः निराशा विजये सर्वे मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

    pattisaṃghān raṇe dṛṣṭvā dhāvamānāṃś ca sarvaśaḥ nirāśā vijaye sarve manye śocanti putrakāḥ

    Seeing the bands of foot-soldiers running away on all sides in battle, all despairing of victory, I think my little sons grieve.

    रण में पैदल सैनिकों के समूहों को सब ओर भागते देखकर, और सबको विजय से निराश देखकर, मैं समझता हूँ कि मेरे पुत्र शोक कर रहे होंगे।

  37. Verse 37

    द्रोणस्य समतिक्रान्ताव् अनीकम् अपराजितौ क्षणेन दृष्ट्वा तौ वीरौ मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

    droṇasya samatikrāntāv anīkam aparājitau kṣaṇena dṛṣṭvā tau vīrau manye śocanti putrakāḥ

    Having seen in a moment those two unconquered heroes pass beyond Droṇa's army, I think my little sons grieve.

    क्षण-भर में द्रोण की सेना को लाँघ जाने वाले उन दोनों अपराजित वीरों को देखकर, मैं समझता हूँ कि मेरे पुत्र शोक कर रहे होंगे।

  38. Verse 38

    संमूढो ऽस्मि भृशं तात श्रुत्वा कृष्णधनंजयौ प्रविष्टौ मामकं सैन्यं सात्वतेन सहाच्युतौ

    saṃmūḍho 'smi bhṛśaṃ tāta śrutvā kṛṣṇadhanaṃjayau praviṣṭau māmakaṃ sainyaṃ sātvatena sahācyutau

    I am sorely bewildered, my dear one, hearing that the two Undecaying Ones, Kṛṣṇa and Dhanañjaya, together with the Sātvata (Sātyaki), have entered my army.

    हे तात! यह सुनकर कि वे दोनों अच्युत — कृष्ण और धनंजय — सात्वत (सात्यकि) के साथ मेरी सेना में प्रवेश कर गए हैं, मैं अत्यंत विमूढ़ हो गया हूँ।

  39. Verse 39

    तस्मिन् प्रविष्टे पृतनां शिनीनां प्रवरे रथे भोजानीकं व्यतिक्रान्ते कथम् आसन् हि कौरवाः

    tasmin praviṣṭe pṛtanāṃ śinīnāṃ pravare rathe bhojānīkaṃ vyatikrānte katham āsan hi kauravāḥ

    When that foremost car-warrior of the Sinis had entered the host and passed through the Bhoja division, how fared the Kauravas?

    शिनियों के उस श्रेष्ठ रथी के सेना में प्रवेश कर जाने और भोज की सेना को लाँघ जाने पर कौरव कैसे रहे?

  40. Verse 40

    तथा द्रोणेन समरे निगृहीतेषु पाण्डुषु कथं युद्धम् अभूत् तत्र तन् ममाचक्ष्व संजय

    tathā droṇena samare nigṛhīteṣu pāṇḍuṣu kathaṃ yuddham abhūt tatra tan mamācakṣva saṃjaya

    And when the Pāṇḍavas were being held in check in battle by Droṇa, how went the fight there? Tell me that, O Sañjaya.

    हे संजय! इसी प्रकार द्रोण द्वारा समर में पाण्डवों के रोके जाने पर वहाँ युद्ध कैसा हुआ — वह मुझे बताओ।

  41. Verse 41

    द्रोणो हि बलवाञ् शूरः कृतास्त्रो दृढविक्रमः पाञ्चालास् तं महेष्वासं प्रत्ययुध्यन् कथं रणे

    droṇo hi balavāñ śūraḥ kṛtāstro dṛḍhavikramaḥ pāñcālās taṃ maheṣvāsaṃ pratyayudhyan kathaṃ raṇe

    For Droṇa is strong, heroic, accomplished in arms, and of firm valour; how did the Pāñcālas fight that mighty bowman in battle?

    द्रोण तो बलवान, शूर, अस्त्रनिपुण और दृढ़ पराक्रमी हैं; पाञ्चालों ने रण में उस महाधनुर्धर से किस प्रकार युद्ध किया?

  42. Verse 42

    बद्धवैरास् तथा द्रोणे धर्मराजजयैषिणः भारद्वाजस् तथा तेषु कृतवैरो महारथः

    baddhavairās tathā droṇe dharmarājajayaiṣiṇaḥ bhāradvājas tathā teṣu kṛtavairo mahārathaḥ

    The Pāñcālas, bound in enmity with Droṇa and seeking the victory of Dharmarāja — and that great car-warrior, Bharadvāja's son, having made enmity with them —

    पाञ्चाल द्रोण से बद्धवैर थे और धर्मराज की विजय चाहते थे; और वह महारथी भरद्वाजपुत्र भी उनसे वैरभाव रखता था —

  43. Verse 43

    अर्जुनश् चापि यच् चक्रे सिन्धुराजवधं प्रति तन् मे सर्वं समाचक्ष्व कुशलो ह्य् असि संजय

    arjunaś cāpi yac cakre sindhurājavadhaṃ prati tan me sarvaṃ samācakṣva kuśalo hy asi saṃjaya

    and what Arjuna too did toward the slaying of the king of the Sindhus — tell me all of that, for you are skilled, O Sañjaya.

    और अर्जुन ने भी सिंधुराज के वध की ओर जो किया — वह सब मुझे बताओ, हे संजय, क्योंकि तुम कुशल हो।