Adhyaya 169
Drona Parva · 62 verses
62 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
धृतराष्ट्र उवाच साङ्गा वेदा यथान्यायं येनाधीता महात्मना यस्मिन् साक्षाद् धनुर्वेदो ह्रीनिषेधे प्रतिष्ठितः
dhṛtarāṣṭra uvāca sāṅgā vedā yathānyāyaṃ yenādhītā mahātmanā yasmin sākṣād dhanurvedo hrīniṣedhe pratiṣṭhitaḥ
Dhritarashtra said: When Drona—by whom the Vedas with their auxiliaries had been duly studied, that great-souled one, in whom the very science of the bow together with modesty was established—
धृतराष्ट्र ने कहा — जिन महात्मा (द्रोण) ने अंगों सहित वेदों का विधिपूर्वक अध्ययन किया था, और जिनमें साक्षात् धनुर्वेद लज्जा (विनय) के साथ प्रतिष्ठित था —
Verse 2
तस्मिन्न् आक्रुश्यति द्रोणे महर्षितनये तदा नीचात्मना नृशंसेन क्षुद्रेण गुरुघातिना
tasminn ākruśyati droṇe maharṣitanaye tadā nīcātmanā nṛśaṃsena kṣudreṇa gurughātinā
when that Drona, the son of a great sage, was reviled by the base-souled, cruel, and mean Dhrishtadyumna, that slayer of his preceptor,
जब महर्षिपुत्र उन द्रोण को उस समय नीचात्मा, नृशंस, क्षुद्र, गुरुघाती (धृष्टद्युम्न) के द्वारा गाली दी जा रही थी —
Verse 3
यस्य प्रसादात् कर्माणि कुर्वन्ति पुरुषर्षभाः अमानुषाणि संग्रामे देवैर् असुकराणि च
yasya prasādāt karmāṇi kurvanti puruṣarṣabhāḥ amānuṣāṇi saṃgrāme devair asukarāṇi ca
by whose grace bulls among men perform in battle superhuman feats hard even for the gods to accomplish—
जिनकी कृपा से पुरुषश्रेष्ठ संग्राम में ऐसे अमानुषिक कर्म करते हैं जो देवताओं के लिए भी दुष्कर हैं —
Verse 4
तस्मिन्न् आक्रुश्यति द्रोणे समक्षं पापकर्मिणः नामर्षं तत्र कुर्वन्ति धिक् क्षत्रं धिग् अमर्षितम्
tasminn ākruśyati droṇe samakṣaṃ pāpakarmiṇaḥ nāmarṣaṃ tatra kurvanti dhik kṣatraṃ dhig amarṣitam
when that Drona was reviled before their eyes by that doer of sinful deeds, and they showed no indignation—fie on the Kshatriya order, and fie on (their want of) indignation!
जब उस पापकर्मी (धृष्टद्युम्न) के द्वारा उनके समक्ष ही द्रोण को गाली दी जा रही थी, और वे वहाँ अमर्ष न कर सके — तो क्षत्रिय को धिक्कार है और उनके अमर्ष (के अभाव) को धिक्कार है!
Verse 5
पार्थाः सर्वे च राजानः पृथिव्यां ये धनुर्धराः श्रुत्वा किम् आहुः पाञ्चाल्यं तन् ममाचक्ष्व संजय
pārthāḥ sarve ca rājānaḥ pṛthivyāṃ ye dhanurdharāḥ śrutvā kim āhuḥ pāñcālyaṃ tan mamācakṣva saṃjaya
The sons of Pritha and all the kings on earth who are bowmen—what did they say to the Panchala prince on hearing (his words)? Tell me that, O Sanjaya.
पृथा के पुत्र और पृथ्वी पर जो राजा धनुर्धर थे, वे सब (धृष्टद्युम्न के वचन) सुनकर उस पाञ्चालराजकुमार से क्या बोले? हे संजय! वह मुझे बताओ।
Verse 6
संजय उवाच श्रुत्वा द्रुपदपुत्रस्य ता वाचः क्रूरकर्मणः तूष्णीं बभूवू राजानः सर्व एव विशां पते
saṃjaya uvāca śrutvā drupadaputrasya tā vācaḥ krūrakarmaṇaḥ tūṣṇīṃ babhūvū rājānaḥ sarva eva viśāṃ pate
Sanjaya said: Hearing those words of Drupada's son of cruel deeds, the kings all became silent, O lord of the people.
संजय ने कहा — हे प्रजानाथ! क्रूरकर्मा द्रुपदपुत्र (धृष्टद्युम्न) के वे वचन सुनकर समस्त राजा चुप रह गए।
Verse 7
अर्जुनस् तु कटाक्षेण जिह्मं प्रेक्ष्य च पार्षतम् सबाष्पम् अभिनिःश्वस्य धिग् धिग् धिग् इति चाब्रवीत्
arjunas tu kaṭākṣeṇa jihmaṃ prekṣya ca pārṣatam sabāṣpam abhiniḥśvasya dhig dhig dhig iti cābravīt
But Arjuna, looking askance and with contempt at the son of Prishata, sighing amid his tears, said, 'Fie, fie, fie!'
किन्तु अर्जुन ने पार्षत (धृष्टद्युम्न) की ओर तिरछी और उपेक्षापूर्ण दृष्टि से देखकर, आँसुओं के साथ गहरी साँस भरते हुए कहा — "धिक्! धिक्! धिक्!"
Verse 8
युधिष्ठिरश् च भीमश् च यमौ कृष्णस् तथापरे आसन् सुव्रीडिता राजन् सात्यकिर् इदम् अब्रवीत्
yudhiṣṭhiraś ca bhīmaś ca yamau kṛṣṇas tathāpare āsan suvrīḍitā rājan sātyakir idam abravīt
And Yudhishthira and Bhima and the twins and Krishna and the others were sorely abashed, O king; (then) Satyaki said this:
हे राजन्! युधिष्ठिर, भीम, दोनों जुड़वाँ (नकुल-सहदेव), कृष्ण और अन्य सब अत्यन्त लज्जित हो गए; (तब) सात्यकि ने यह कहा —
Verse 9
नेहास्ति पुरुषः कश् चिद् य इमं पापपूरुषम् भाषमाणम् अकल्याणं शीघ्रं हन्यान् नराधमम्
nehāsti puruṣaḥ kaś cid ya imaṃ pāpapūruṣam bhāṣamāṇam akalyāṇaṃ śīghraṃ hanyān narādhamam
"Is there no man here who would swiftly slay this sinful wretch, this lowest of men, uttering such inauspicious speech?"
"क्या यहाँ कोई पुरुष नहीं है जो इस अमंगल वचन बोलने वाले पापी, नराधम को शीघ्र मार डाले?"
Verse 10
कथं च शतधा जिह्वा न ते मूर्धा च दीर्यते गुरुम् आक्रोशतः क्षुद्र न चाधर्मेण पात्यसे
kathaṃ ca śatadhā jihvā na te mūrdhā ca dīryate gurum ākrośataḥ kṣudra na cādharmeṇa pātyase
"How is it that your tongue does not split a hundredfold, and your head asunder, O base one, as you revile your preceptor—and that you are not struck down by (the sin of) unrighteousness?"
"हे क्षुद्र! गुरु को गाली देते हुए तेरी जिह्वा सौ टुकड़ों में और तेरा मस्तक विदीर्ण क्यों नहीं हो जाता, और तू अधर्म से क्यों नहीं गिरा दिया जाता?"
Verse 11
याप्यस् त्वम् असि पार्थैश् च सर्वैश् चान्धकवृष्णिभिः यत् कर्म कलुषं कृत्वा श्लाघसे जनसंसदि
yāpyas tvam asi pārthaiś ca sarvaiś cāndhakavṛṣṇibhiḥ yat karma kaluṣaṃ kṛtvā ślāghase janasaṃsadi
"You are to be shunned by the sons of Pritha and by all the Andhakas and Vrishnis, in that, having done a foul deed, you boast of it in the assembly of men."
"तू पृथापुत्रों और समस्त अन्धक-वृष्णियों के द्वारा त्याज्य (घृणा के योग्य) है, जो ऐसा कलुषित कर्म करके जन-सभा में उसकी डींग हाँकता है।"
Verse 12
अकार्यं तादृशं कृत्वा पुनर् एव गुरुं क्षिपन् वध्यस् त्वं न त्वयार्थो ऽस्ति मुहूर्तम् अपि जीवता
akāryaṃ tādṛśaṃ kṛtvā punar eva guruṃ kṣipan vadhyas tvaṃ na tvayārtho 'sti muhūrtam api jīvatā
"Having done such an unworthy deed, and reviling the preceptor once more, you deserve death; there is no purpose in your living even for a moment."
"ऐसा अकार्य करके फिर से गुरु को गाली देते हुए तू वध के योग्य है; मुहूर्त भर भी जीवित रहने से तेरा कोई प्रयोजन नहीं।"
Verse 13
कस् त्व् एतद् व्यवसेद् आर्यस् त्वद् अन्यः पुरुषाधमः निगृह्य केशेषु वधं गुरोर् धर्मात्मनः सतः
kas tv etad vyavased āryas tvad anyaḥ puruṣādhamaḥ nigṛhya keśeṣu vadhaṃ guror dharmātmanaḥ sataḥ
"What noble man, other than you, lowest of men, would resolve upon this—the slaying of a preceptor, righteous-souled and honest, by seizing him by the hair?"
"हे नराधम! तुझसे भिन्न कौन आर्य इसका निश्चय करेगा — धर्मात्मा और सत्पुरुष गुरु का केश पकड़कर वध?"
Verse 14
सप्तावरे तथा पूर्वे बान्धवास् ते निपातिताः यशसा च परित्यक्तास् त्वां प्राप्य कुलपांसनम्
saptāvare tathā pūrve bāndhavās te nipātitāḥ yaśasā ca parityaktās tvāṃ prāpya kulapāṃsanam
"Your kinsmen, seven generations after and seven before, have been cast down and forsaken by fame, in having obtained you, the defiler of your line."
"तुझ कुलकलंक को पाकर तेरे सात पीछे और सात आगे के बन्धु (पूर्वज और वंशज) गिरा दिए गए और यश से त्याग दिए गए।"
Verse 15
उक्तवांश् चापि यत् पार्थं भीष्मं प्रति नरर्षभम् तथान्तो विहितस् तेन स्वयम् एव महात्मना
uktavāṃś cāpi yat pārthaṃ bhīṣmaṃ prati nararṣabham tathānto vihitas tena svayam eva mahātmanā
"As for what you said concerning Partha (Arjuna) regarding Bhishma, that bull among men—his end was ordained by that great-souled one (Bhishma) himself."
"और नरश्रेष्ठ भीष्म के विषय में पार्थ (अर्जुन) को लक्ष्य करके जो तूने कहा — उनका अन्त तो उन महात्मा (भीष्म) ने स्वयं ही नियत किया था।"
Verse 16
तस्यापि तव सोदर्यो निहन्ता पापकृत्तमः नान्यः पाञ्चालपुत्रेभ्यो विद्यते भुवि पापकृत्
tasyāpi tava sodaryo nihantā pāpakṛttamaḥ nānyaḥ pāñcālaputrebhyo vidyate bhuvi pāpakṛt
"His slayer, indeed, was your own uterine brother (Shikhandin), the greatest of sinners; there is no worse sinner on earth than the sons of the Panchala king."
"उनका (भीष्म का) वध करने वाला भी तेरा ही सहोदर भाई (शिखण्डी), सबसे बड़ा पापकर्मी था; पृथ्वी पर पाञ्चालराज के पुत्रों से बढ़कर कोई पापी नहीं है।"
Verse 17
स चापि सृष्टः पित्रा ते भीष्मस्यान्तकरः किल शिखण्डी रक्षितस् तेन स च मृत्युर् महात्मनः
sa cāpi sṛṣṭaḥ pitrā te bhīṣmasyāntakaraḥ kila śikhaṇḍī rakṣitas tena sa ca mṛtyur mahātmanaḥ
"He too was created by your father as the destroyer of Bhishma; Shikhandin, protected by him (Arjuna), became the death of that great-souled one."
"वह (शिखण्डी) भी तेरे पिता के द्वारा भीष्म का अन्त करने के लिए ही रचा गया था; उस (अर्जुन) के द्वारा रक्षित शिखण्डी ही उन महात्मा (भीष्म) की मृत्यु बना।"
Verse 18
पाञ्चालाश् चलिता धर्मात् क्षुद्रा मित्रगुरुद्रुहः त्वां प्राप्य सहसोदर्यं धिक्कृतं सर्वसाधुभिः
pāñcālāś calitā dharmāt kṣudrā mitragurudruhaḥ tvāṃ prāpya sahasodaryaṃ dhikkṛtaṃ sarvasādhubhiḥ
"The Panchalas, fallen from righteousness, base, betrayers of friends and preceptors, having obtained you and your brother, are reviled by all honest men."
"धर्म से भ्रष्ट, क्षुद्र, मित्रों और गुरुओं से द्रोह करने वाले पाञ्चाल तुझ और तेरे भाई को पाकर समस्त साधुजनों के द्वारा धिक्कारे गए हैं।"
Verse 19
पुनश् चेद् ईदृशीं वाचं मत्समीपे वदिष्यसि शिरस् ते पातयिष्यामि गदया वज्रकल्पया
punaś ced īdṛśīṃ vācaṃ matsamīpe vadiṣyasi śiras te pātayiṣyāmi gadayā vajrakalpayā
"If again you speak such words in my presence, I shall strike down your head with this mace like the thunderbolt."
"यदि फिर तू मेरे समीप ऐसा वचन बोलेगा, तो मैं वज्र के समान इस गदा से तेरा सिर गिरा दूँगा।"
Verse 20
सात्वतेनैवम् आक्षिप्तः पार्षतः परुषाक्षरम् संरब्धः सात्यकिं प्राह संक्रुद्धः प्रहसन्न् इव
sātvatenaivam ākṣiptaḥ pārṣataḥ paruṣākṣaram saṃrabdhaḥ sātyakiṃ prāha saṃkruddhaḥ prahasann iva
Thus assailed with harsh words by the Satvata (Satyaki), the son of Prishata, in fury, said to Satyaki, exceedingly wrathful and yet as if laughing:
सात्वत (सात्यकि) के द्वारा इस प्रकार कठोर अक्षरोंवाले वचनों से आक्षेपित पार्षत (धृष्टद्युम्न) क्रोध में भरकर, अत्यन्त क्रुद्ध होते हुए भी मानो हँसते हुए सात्यकि से बोला —
Verse 21
श्रूयते श्रूयते चेति क्षम्यते चेति माधव न चानार्य शुभं साधुं पुरुषं क्षेप्तुम् अर्हसि
śrūyate śrūyate ceti kṣamyate ceti mādhava na cānārya śubhaṃ sādhuṃ puruṣaṃ kṣeptum arhasi
"'It is heard, it is heard' and 'it is forgiven, it is forgiven,' O Madhava; but you, being ignoble, ought not to revile a pure and honest man."
"हे माधव! 'सुना जाता है, सुना जाता है' और 'क्षमा किया जाता है, क्षमा किया जाता है' — (ऐसा कहा जाता है); किन्तु हे अनार्य! तुझे पवित्र और साधु पुरुष को गाली देना शोभा नहीं देता।"
Verse 22
क्षमा प्रशस्यते लोके न तु पापो ऽर्हति क्षमाम् क्षमावन्तं हि पापात्मा जितो ऽयम् इति मन्यते
kṣamā praśasyate loke na tu pāpo 'rhati kṣamām kṣamāvantaṃ hi pāpātmā jito 'yam iti manyate
"Forgiveness is praised in the world, but the sinner does not deserve forgiveness; for the sinful-souled deems the forgiving man to be conquered."
"संसार में क्षमा प्रशंसनीय है, किन्तु पापी क्षमा के योग्य नहीं; क्योंकि पापात्मा क्षमाशील पुरुष को 'यह जीत लिया गया' — ऐसा समझता है।"
Verse 23
स त्वं क्षुद्रसमाचारो नीचात्मा पापनिश्चयः आ केशाग्रान् नखाग्राच् च वक्तव्यो वक्तुम् इच्छसि
sa tvaṃ kṣudrasamācāro nīcātmā pāpaniścayaḥ ā keśāgrān nakhāgrāc ca vaktavyo vaktum icchasi
"You, of base conduct, low-souled, and fixed upon sin, from the tip of your hair to the tip of your nails deserving of reproach—do you wish to speak (against others)?"
"तू, जो क्षुद्र आचरणवाला, नीचात्मा और पाप में निश्चयवाला है, जो केश के अग्रभाग से लेकर नख के अग्रभाग तक निन्दनीय है — वह (दूसरों के विरुद्ध) बोलना चाहता है?"
Verse 24
यः स भूरिश्रवाश् छिन्ने भुजे प्रायगतस् त्वया वार्यमाणेन निहतस् ततः पापतरं नु किम्
yaḥ sa bhūriśravāś chinne bhuje prāyagatas tvayā vāryamāṇena nihatas tataḥ pāpataraṃ nu kim
"That Bhurishravas, whose arm was cut off (by you) while he sat in the vow of praya, was slain by you though (I) forbade it—what is more sinful than that?"
"वह भूरिश्रवा, जिसकी भुजा कटी हुई थी और जो प्राय (प्रायोपवेश) में बैठा था, मेरे रोकने पर भी तेरे द्वारा मारा गया — इससे बढ़कर पापपूर्ण और क्या है?"
Verse 25
व्यूहमानो मया द्रोणो दिव्येनास्त्रेण संयुगे विसृष्टशस्त्रो निहतः किं तत्र क्रूर दुष्कृतम्
vyūhamāno mayā droṇo divyenāstreṇa saṃyuge visṛṣṭaśastro nihataḥ kiṃ tatra krūra duṣkṛtam
"Drona, arraying his forces against me in the encounter with a celestial weapon, was slain (by me) when he had cast away his weapon—what evil deed is there in that, O cruel one?"
"संग्राम में मेरे विरुद्ध दिव्य अस्त्र से व्यूह रचते हुए द्रोण शस्त्र त्याग देने पर (मेरे द्वारा) मारे गए — हे क्रूर! इसमें क्या दुष्कर्म है?"
Verse 26
अयुध्यमानं यस् त्व् आजौ तथा प्रायगतं मुनिम् छिन्नबाहुं परैर् हन्यात् सात्यके स कथं भवेत्
ayudhyamānaṃ yas tv ājau tathā prāyagataṃ munim chinnabāhuṃ parair hanyāt sātyake sa kathaṃ bhavet
"He who slays, with the help of others, a sage sitting in the praya-vow, no longer fighting in the fray, his arm cut off—what would he be, O Satyaki?"
"हे सात्यकि! जो रण में युद्ध न करते हुए, प्राय में बैठे हुए, कटी भुजावाले मुनि (भूरिश्रवा) को दूसरों की सहायता से मार डाले, वह कैसा (मनुष्य) होगा?"
Verse 27
निहत्य त्वां यदा भूमौ स विक्रामति वीर्यवान् किं तदा न निहंस्य् एनं भूत्वा पुरुषसत्तमः
nihatya tvāṃ yadā bhūmau sa vikrāmati vīryavān kiṃ tadā na nihaṃsy enaṃ bhūtvā puruṣasattamaḥ
"When that mighty one, having struck you down upon the ground, strode over you, why did you not then slay him, showing yourself a best of men?"
"जब वह पराक्रमी (भूरिश्रवा) तुझे भूमि पर गिराकर (तेरे ऊपर) खड़ा हो रहा था, तब पुरुषश्रेष्ठ बनकर तूने उसे क्यों नहीं मार डाला?"
Verse 28
त्वया पुनर् अनार्येण पूर्वं पार्थेन निर्जितः यदा तदा हतः शूरः सौमदत्तिः प्रतापवान्
tvayā punar anāryeṇa pūrvaṃ pārthena nirjitaḥ yadā tadā hataḥ śūraḥ saumadattiḥ pratāpavān
"But when he had already been vanquished by Partha, then, O ignoble one, was that heroic and valiant son of Somadatta slain by you."
"जब वह पहले ही पार्थ (अर्जुन) के द्वारा परास्त किया जा चुका था, तब हे अनार्य! तूने उस शूरवीर प्रतापी सोमदत्तपुत्र (भूरिश्रवा) को मार डाला।"
Verse 29
यत्र यत्र तु पाण्डूनां द्रोणो द्रावयते चमूम् किरञ् शरसहस्राणि तत्र तत्र प्रयाम्य् अहम्
yatra yatra tu pāṇḍūnāṃ droṇo drāvayate camūm kirañ śarasahasrāṇi tatra tatra prayāmy aham
"Wherever Drona put the Pandava host to flight, thither I went, scattering thousands of arrows."
"द्रोण जहाँ-जहाँ पाण्डवों की सेना को खदेड़ते थे, वहाँ-वहाँ मैं सहस्रों बाण बरसाता हुआ जाता था।"
Verse 30
स त्वम् एवंविधं कृत्वा कर्म चाण्डालवत् स्वयम् वक्तुम् इच्छसि वक्तव्यः कस्मान् मां परुषाण्य् अथ
sa tvam evaṃvidhaṃ kṛtvā karma cāṇḍālavat svayam vaktum icchasi vaktavyaḥ kasmān māṃ paruṣāṇy atha
"You, who yourself have done such a deed, like an outcaste, and are yourself deserving of reproach, wish to speak—why then do you (utter) harsh words to me?"
"तू, जो स्वयं चाण्डाल के समान ऐसा कर्म कर चुका है और स्वयं निन्दनीय है, बोलना चाहता है — तो फिर मुझसे कठोर वचन क्यों कहता है?"
Verse 31
कर्ता त्वं कर्मणोग्रस्य नाहं वृष्णिकुलाधम पापानां च त्वम् आवासः कर्मणां मा पुनर् वद
kartā tvaṃ karmaṇograsya nāhaṃ vṛṣṇikulādhama pāpānāṃ ca tvam āvāsaḥ karmaṇāṃ mā punar vada
"You are the doer of the cruel deed, not I, O basest of the Vrishni line; and you are the abode of sinful deeds—speak no more."
"हे वृष्णिकुल के अधम! उग्र कर्म का कर्ता तू है, मैं नहीं; और तू ही पापकर्मों का आवास है — फिर मत बोल।"
Verse 32
जोषम् आस्स्व न मां भूयो वक्तुम् अर्हस्य् अतः परम् अधरोत्तरम् एतद् धि यन् मा त्वं वक्तुम् इच्छसि
joṣam āssva na māṃ bhūyo vaktum arhasy ataḥ param adharottaram etad dhi yan mā tvaṃ vaktum icchasi
"Be silent; you ought not to speak to me further beyond this; for that which you wish to say to me is topsy-turvy (unjust)."
"चुप रह; इसके आगे अब तुझे मुझसे और बोलना शोभा नहीं देता; क्योंकि जो तू मुझसे कहना चाहता है, वह उलटा (अन्यायपूर्ण) है।"
Verse 33
अथ वक्ष्यसि मां मौर्ख्याद् भूयः परुषम् ईदृशम् गमयिष्यामि बाणैस् त्वां युधि वैवस्वतक्षयम्
atha vakṣyasi māṃ maurkhyād bhūyaḥ paruṣam īdṛśam gamayiṣyāmi bāṇais tvāṃ yudhi vaivasvatakṣayam
"But if out of folly you speak such harsh words to me again, I shall send you by my arrows in battle to the abode of Vaivasvata (Yama)."
"किन्तु यदि तू मूर्खतावश फिर ऐसा कठोर वचन मुझसे कहेगा, तो मैं बाणों से तुझे युद्ध में यमलोक पहुँचा दूँगा।"
Verse 34
न चैव मूर्ख धर्मेण केवलेनैव शक्यते तेषाम् अपि ह्य् अधर्मेण चेष्टितं शृणु यादृशम्
na caiva mūrkha dharmeṇa kevalenaiva śakyate teṣām api hy adharmeṇa ceṣṭitaṃ śṛṇu yādṛśam
"Nor, O fool, can it be done by righteousness alone; hear now of what sort was the unrighteous conduct even of them (the Kurus)."
"हे मूर्ख! केवल धर्म से ही (कार्य) सम्भव नहीं होता; उन (कौरवों) का भी अधर्मपूर्वक आचरण कैसा रहा, सुन।"
Verse 35
वञ्चितः पाण्डवः पूर्वम् अधर्मेण युधिष्ठिरः द्रौपदी च परिक्लिष्टा तथाधर्मेण सात्यके
vañcitaḥ pāṇḍavaḥ pūrvam adharmeṇa yudhiṣṭhiraḥ draupadī ca parikliṣṭā tathādharmeṇa sātyake
"The Pandava Yudhishthira was formerly deceived by unrighteousness, and Draupadi was afflicted likewise by unrighteousness, O Satyaki."
"हे सात्यकि! पहले पाण्डव युधिष्ठिर को अधर्मपूर्वक ठगा गया, और द्रौपदी को भी वैसे ही अधर्मपूर्वक सताया गया।"
Verse 36
प्रव्राजिता वनं सर्वे पाण्डवाः सह कृष्णया सर्वस्वम् अपकृष्टं च तथाधर्मेण बालिश
pravrājitā vanaṃ sarve pāṇḍavāḥ saha kṛṣṇayā sarvasvam apakṛṣṭaṃ ca tathādharmeṇa bāliśa
"All the Pandavas together with Krishna (Draupadi) were exiled to the forest, and their all was stripped away, likewise by unrighteousness, O childish one."
"हे बालबुद्धि! समस्त पाण्डव कृष्णा (द्रौपदी) सहित वन में निर्वासित किए गए, और उनका सर्वस्व भी वैसे ही अधर्मपूर्वक छीन लिया गया।"
Verse 37
अधर्मेणापकृष्टश् च मद्रराजः परैर् इतः इतो ऽप्य् अधर्मेण हतो भीष्मः कुरुपितामहः भूरिश्रवा ह्य् अधर्मेण त्वया धर्मविदा हतः
adharmeṇāpakṛṣṭaś ca madrarājaḥ parair itaḥ ito 'py adharmeṇa hato bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ bhūriśravā hy adharmeṇa tvayā dharmavidā hataḥ
"By unrighteousness was the king of the Madras drawn away from us by the foe; by unrighteousness too was Bhishma, the grandsire of the Kurus, slain hence; and Bhurishravas was unrighteously slain by you, a knower of righteousness."
"अधर्मपूर्वक ही मद्रराज (शल्य) को शत्रुओं ने हमसे यहाँ (अपनी ओर) खींच लिया; अधर्म से ही यहाँ कुरुपितामह भीष्म मारे गए; और धर्मवेत्ता होकर भी तेरे द्वारा भूरिश्रवा अधर्मपूर्वक मारा गया।"
Verse 38
एवं परैर् आचरितं पाण्डवेयैश् च संयुगे रक्षमाणैर् जयं वीरैर् धर्मज्ञैर् अपि सात्वत
evaṃ parair ācaritaṃ pāṇḍaveyaiś ca saṃyuge rakṣamāṇair jayaṃ vīrair dharmajñair api sātvata
"Thus was it wrought both by the foes and by the Pandavas in the encounter, by heroes guarding their victory, though knowers of righteousness, O Satvata."
"हे सात्वत! इस प्रकार संग्राम में शत्रुओं ने और धर्मज्ञ होते हुए भी अपनी विजय की रक्षा करने वाले पाण्डवपक्षीय वीरों ने — (दोनों ने) ऐसा ही आचरण किया।"
Verse 39
दुर्ज्ञेयः परमो धर्मस् तथाधर्मः सुदुर्विदः युध्यस्व कौरवैः सार्धं मा गाः पितृनिवेशनम्
durjñeyaḥ paramo dharmas tathādharmaḥ sudurvidaḥ yudhyasva kauravaiḥ sārdhaṃ mā gāḥ pitṛniveśanam
"Supreme righteousness is hard to know, and unrighteousness likewise is hard to comprehend. Fight now with the Kauravas; go not to the home of your fathers."
"परम धर्म का जानना कठिन है, और वैसे ही अधर्म का समझना भी अत्यन्त दुष्कर है; (अतः) कौरवों के साथ युद्ध कर; अपने पितरों के घर (मृत्यु को) मत जा।"
Verse 40
एवमादीनि वाक्यानि क्रूराणि परुषाणि च श्रावितः सात्यकिः श्रीमान् आकम्पित इवाभवत्
evamādīni vākyāni krūrāṇi paruṣāṇi ca śrāvitaḥ sātyakiḥ śrīmān ākampita ivābhavat
Made to hear such words, cruel and harsh, the illustrious Satyaki became, as it were, shaken.
इस प्रकार के क्रूर और कठोर वचन सुनाए जाने पर श्रीमान् सात्यकि मानो काँप-से उठे।
Verse 41
तच् छ्रुत्वा क्रोधताम्राक्षः सात्यकिस् त्व् आददे गदाम् विनिःश्वस्य यथा सर्पः प्रणिधाय रथे धनुः
tac chrutvā krodhatāmrākṣaḥ sātyakis tv ādade gadām viniḥśvasya yathā sarpaḥ praṇidhāya rathe dhanuḥ
Hearing that, Satyaki, his eyes coppery with wrath, took up his mace, hissing like a serpent, having set down his bow upon the car.
यह सुनकर क्रोध से ताम्र नेत्रोंवाले सात्यकि ने सर्प के समान फुफकारते हुए, रथ पर धनुष रखकर गदा उठा ली।
Verse 42
ततो ऽभिपत्य पाञ्चाल्यं संरम्भेणेदम् अब्रवीत् न त्वां वक्ष्यामि परुषं हनिष्ये त्वां वधक्षमम्
tato 'bhipatya pāñcālyaṃ saṃrambheṇedam abravīt na tvāṃ vakṣyāmi paruṣaṃ haniṣye tvāṃ vadhakṣamam
Then, rushing at the Panchala prince, he said in a fury: "I will not speak harsh words to you; I will slay you, deserving as you are of slaughter."
तब पाञ्चालराजकुमार (धृष्टद्युम्न) पर झपटकर उसने क्रोध में भरकर यह कहा — "मैं तुझसे कठोर वचन नहीं कहूँगा; वध के योग्य तुझको मैं मार ही डालूँगा।"
Verse 43
तम् आपतन्तं सहसा महाबलम् अमर्षणम् पाञ्चाल्यायाभिसंक्रुद्धम् अन्तकायान्तकोपमम्
tam āpatantaṃ sahasā mahābalam amarṣaṇam pāñcālyāyābhisaṃkruddham antakāyāntakopamam
As he came on suddenly, of great strength and unforgiving, exceedingly enraged against the Panchala prince, like Death against Death itself—
सहसा आक्रमण करते हुए, महाबली, अमर्षी, पाञ्चालराजकुमार के प्रति अत्यन्त क्रुद्ध, यमराज के प्रति (दूसरे) यमराज के समान उस (सात्यकि) को —
Verse 44
चोदितो वासुदेवेन भीमसेनो महाबलः अवप्लुत्य रथात् तूर्णं बाहुभ्यां समवारयत्
codito vāsudevena bhīmaseno mahābalaḥ avaplutya rathāt tūrṇaṃ bāhubhyāṃ samavārayat
urged by Vasudeva (Krishna), the mighty Bhimasena, swiftly leaping down from his car, checked him with his two arms.
वासुदेव (कृष्ण) के द्वारा प्रेरित महाबली भीमसेन ने रथ से शीघ्र कूदकर अपनी दोनों भुजाओं से रोक लिया।
Verse 45
द्रवमाणं तथा क्रुद्धं सात्यकिं पाण्डवो बली प्रस्कन्दमानम् आदाय जगाम बलिनं बलात्
dravamāṇaṃ tathā kruddhaṃ sātyakiṃ pāṇḍavo balī praskandamānam ādāya jagāma balinaṃ balāt
As Satyaki thus rushed on in wrath, the powerful son of Pandu (Bhima), seizing him as he sprang forward, held that strong one back by force.
इस प्रकार क्रुद्ध होकर दौड़ते और आगे झपटते हुए बलवान् सात्यकि को बलशाली पाण्डव (भीम) ने पकड़कर बलपूर्वक (रोककर) ले चले।
Verse 46
स्थित्वा विष्टभ्य चरणौ भीमेन शिनिपुंगवः निगृहीतः पदे षष्ठे बलेन बलिनां वरः
sthitvā viṣṭabhya caraṇau bhīmena śinipuṃgavaḥ nigṛhītaḥ pade ṣaṣṭhe balena balināṃ varaḥ
Planting his feet firmly and holding fast, that bull of Shini's race (Satyaki), best of the strong, was restrained by Bhima's strength at the sixth step.
भीम के द्वारा रोके गए बलवानों में श्रेष्ठ वे शिनिश्रेष्ठ (सात्यकि) अपने दोनों चरण दृढ़तापूर्वक जमाकर, डटकर, छठे पग पर भीम के बल से रोके गए।
Verse 47
अवरुह्य रथात् तं तु ह्रियमाणं बलीयसा उवाच श्लक्ष्णया वाचा सहदेवो विशां पते
avaruhya rathāt taṃ tu hriyamāṇaṃ balīyasā uvāca ślakṣṇayā vācā sahadevo viśāṃ pate
Alighting from his car, as he (Satyaki) was being held back by that stronger one, Sahadeva spoke to him in gentle words, O lord of the people:
हे प्रजानाथ! बलशाली (भीम) के द्वारा रोके जाते हुए उस (सात्यकि) के पास रथ से उतरकर सहदेव ने मधुर वाणी से कहा —
Verse 48
अस्माकं पुरुषव्याघ्र मित्रम् अन्यन् न विद्यते परम् अन्धकवृष्णिभ्यः पाञ्चालेभ्यश् च माधव
asmākaṃ puruṣavyāghra mitram anyan na vidyate param andhakavṛṣṇibhyaḥ pāñcālebhyaś ca mādhava
"For us, O tiger among men, there is no other friend, beyond the Andhakas and Vrishnis and the Panchalas, O Madhava."
"हे पुरुषव्याघ्र माधव! अन्धक-वृष्णियों और पाञ्चालों के अतिरिक्त हमारा और कोई मित्र नहीं है।"
Verse 49
तथैवान्धकवृष्णीनां तव चैव विशेषतः कृष्णस्य च तथास्मत्तो मित्रम् अन्यन् न विद्यते
tathaivāndhakavṛṣṇīnāṃ tava caiva viśeṣataḥ kṛṣṇasya ca tathāsmatto mitram anyan na vidyate
"And likewise for the Andhakas and Vrishnis, and for you especially, and for Krishna, there is no other friend than us."
"और वैसे ही अन्धक-वृष्णियों का, तथा विशेषकर आपका और कृष्ण का भी हमसे बढ़कर दूसरा कोई मित्र नहीं है।"
Verse 50
पाञ्चालानां च वार्ष्णेय समुद्रान्तां विचिन्वताम् नान्यद् अस्ति परं मित्रं यथा पाण्डववृष्णयः
pāñcālānāṃ ca vārṣṇeya samudrāntāṃ vicinvatām nānyad asti paraṃ mitraṃ yathā pāṇḍavavṛṣṇayaḥ
"And for the Panchalas, O Varshneya, though they searched to the ocean's bounds, there is no better friend than the Pandavas and the Vrishnis."
"हे वार्ष्णेय! और पाञ्चालों का भी, समुद्र-पर्यन्त (सारी पृथ्वी) खोज डालने पर भी, पाण्डवों और वृष्णियों के समान दूसरा श्रेष्ठ मित्र नहीं है।"
Verse 51
स भवान् ईदृशं मित्रं मन्यते च यथा भवान् भवन्तश् च यथास्माकं भवतां च तथा वयम्
sa bhavān īdṛśaṃ mitraṃ manyate ca yathā bhavān bhavantaś ca yathāsmākaṃ bhavatāṃ ca tathā vayam
"You regard such a friend even as you do yourself; and you are as we are, and we as you."
"आप ऐसे मित्र को अपने ही समान मानते हैं; और आप जैसे हमारे हैं, वैसे ही हम आपके हैं।"
Verse 52
स एवं सर्वधर्मज्ञो मित्रधर्मम् अनुस्मरन् नियच्छ मन्युं पाञ्चाल्यात् प्रशाम्य शिनिपुंगव
sa evaṃ sarvadharmajño mitradharmam anusmaran niyaccha manyuṃ pāñcālyāt praśāmya śinipuṃgava
"You who thus know all duties, remembering now the duty owed to friends, restrain your wrath against the Panchala prince; be appeased, O bull of Shini's race."
"इस प्रकार समस्त धर्मों के ज्ञाता आप मित्रधर्म का स्मरण करके पाञ्चालराजकुमार (धृष्टद्युम्न) के प्रति अपने क्रोध को रोकें; हे शिनिश्रेष्ठ! शान्त हो जाएँ।"
Verse 53
पार्षतस्य क्षम त्वं वै क्षमतां तव पार्षतः वयं क्षमयितारश् च किम् अन्यत्र शमाद् भवेत्
pārṣatasya kṣama tvaṃ vai kṣamatāṃ tava pārṣataḥ vayaṃ kṣamayitāraś ca kim anyatra śamād bhavet
"Forgive the son of Prishata, and let the son of Prishata forgive you; and we are peacemakers—what else is there beyond peace?"
"आप पार्षत (धृष्टद्युम्न) को क्षमा करें और पार्षत आपको क्षमा करे; और हम मेल कराने वाले हैं — शान्ति से बढ़कर और क्या हो सकता है?"
Verse 54
प्रशाम्यमाने शैनेये सहदेवेन मारिष पाञ्चालराजस्य सुतः प्रहसन्न् इदम् अब्रवीत्
praśāmyamāne śaineye sahadevena māriṣa pāñcālarājasya sutaḥ prahasann idam abravīt
While the descendant of Shini was being appeased by Sahadeva, O sire, the son of the Panchala king, laughing, said this:
हे प्रिय! सहदेव के द्वारा शिनिवंशी (सात्यकि) के शान्त किए जाते रहते ही पाञ्चालराज के पुत्र (धृष्टद्युम्न) ने हँसते हुए यह कहा —
Verse 55
मुञ्च मुञ्च शिनेः पौत्रं भीम युद्धमदान्वितम् आसादयतु माम् एष धराधरम् इवानिलः
muñca muñca śineḥ pautraṃ bhīma yuddhamadānvitam āsādayatu mām eṣa dharādharam ivānilaḥ
"Release, release the grandson of Shini, O Bhima, filled with the frenzy of battle; let him come at me, as the wind (comes at) the mountain."
"हे भीम! युद्ध के मद से भरे शिनि के पौत्र (सात्यकि) को छोड़ो, छोड़ो; यह मेरे पास वैसे ही आए जैसे पर्वत के पास वायु।"
Verse 56
यावद् अस्य शितैर् बाणैः संरम्भं विनयाम्य् अहम् युद्धश्रद्धां च कौन्तेय जीवितस्य च संयुगे
yāvad asya śitair bāṇaiḥ saṃrambhaṃ vinayāmy aham yuddhaśraddhāṃ ca kaunteya jīvitasya ca saṃyuge
"—until with my sharp arrows I quell his fury and his zeal for battle in the encounter, O son of Kunti, and his very life."
"हे कुन्तीपुत्र! जब तक कि मैं अपने तीक्ष्ण बाणों से संग्राम में इसके क्रोध और युद्ध की उत्कण्ठा को तथा जीवन को भी शान्त कर दूँ।"
Verse 57
किं नु शक्यं मया कर्तुं कार्यं यद् इदम् उद्यतम् सुमहत् पाण्डुपुत्राणाम् आयान्त्य् एते हि कौरवाः
kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ kāryaṃ yad idam udyatam sumahat pāṇḍuputrāṇām āyānty ete hi kauravāḥ
"What can I do, when this great task of the sons of Pandu that has arisen (still awaits)? For yonder come the Kauravas."
"भला मैं क्या कर सकता हूँ, जब पाण्डुपुत्रों का यह जो महान् कार्य उठ खड़ा हुआ है (वह शेष है)? क्योंकि वे कौरव तो (फिर) चढ़े आ रहे हैं।"
Verse 58
अथ वा फल्गुनः सर्वान् वारयिष्यति संयुगे अहम् अप्य् अस्य मूर्धानं पातयिष्यामि सायकैः
atha vā phalgunaḥ sarvān vārayiṣyati saṃyuge aham apy asya mūrdhānaṃ pātayiṣyāmi sāyakaiḥ
"Or else let Phalguna (Arjuna) hold back all (the foes) in the encounter; I too shall strike down this one's head with my shafts."
"अथवा फल्गुन (अर्जुन) संग्राम में उन सबको रोक लें; मैं भी इसका सिर बाणों से गिरा दूँगा।"
Verse 59
मन्यते छिन्नबाहुं मां भूरिश्रवसम् आहवे उत्सृजैनम् अहं वैनम् एष मां वा हनिष्यति
manyate chinnabāhuṃ māṃ bhūriśravasam āhave utsṛjainam ahaṃ vainam eṣa māṃ vā haniṣyati
"He thinks me to be the armless Bhurishravas in the fray. Release him! Either I shall slay him, or he shall slay me."
"यह मुझे रण में कटी भुजावाला भूरिश्रवा समझता है। इसे छोड़ो! या तो मैं इसे मार डालूँगा, या यह मुझे मार डालेगा।"
Verse 60
शृण्वन् पाञ्चालवाक्यानि सात्यकिः सर्पवच् छ्वसन् भीमबाह्वन्तरे सक्तो विस्फुरत्य् अनिशं बली
śṛṇvan pāñcālavākyāni sātyakiḥ sarpavac chvasan bhīmabāhvantare sakto visphuraty aniśaṃ balī
Hearing the words of the Panchala prince, Satyaki, held fast in Bhima's clasp, hissing like a serpent, struggled ceaselessly, that strong one.
पाञ्चालराजकुमार के वचन सुनकर सात्यकि सर्प के समान फुफकारते हुए, भीम की भुजाओं के बन्धन में बँधे होकर भी निरन्तर छटपटाने लगे — वे बलवान्।
Verse 61
त्वरया वासुदेवश् च धर्मराजश् च मारिष यत्नेन महता वीरौ वारयाम् आसतुस् ततः
tvarayā vāsudevaś ca dharmarājaś ca māriṣa yatnena mahatā vīrau vārayām āsatus tataḥ
Then in haste both Vasudeva and the Dharmaraja (Yudhishthira), O sire, with great effort, held those two heroes back.
हे प्रिय! तब वासुदेव (कृष्ण) और धर्मराज (युधिष्ठिर) ने शीघ्रता से, बड़े प्रयत्न के साथ उन दोनों वीरों को रोका।
Verse 62
निवार्य परमेष्वासौ क्रोधसंरक्तलोचनौ युयुत्सवः परान् संख्ये प्रतीयुः क्षत्रियर्षभाः
nivārya parameṣvāsau krodhasaṃraktalocanau yuyutsavaḥ parān saṃkhye pratīyuḥ kṣatriyarṣabhāḥ
Having restrained those two supreme bowmen, whose eyes were red with wrath, the bulls among Kshatriyas, desirous of battle, advanced against the foes in the fray.
क्रोध से लाल नेत्रोंवाले उन दोनों परम धनुर्धरों को रोककर युद्ध के इच्छुक क्षत्रियश्रेष्ठ संग्राम में शत्रुओं की ओर बढ़ चले।