Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Adhyaya 170

Drona Parva · 61 verses

61 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    संजय उवाच ततः स कदनं चक्रे रिपूणां द्रोणनन्दनः युगान्ते सर्वभूतानां कालसृष्ट इवान्तकः

    saṃjaya uvāca tataḥ sa kadanaṃ cakre ripūṇāṃ droṇanandanaḥ yugānte sarvabhūtānāṃ kālasṛṣṭa ivāntakaḥ

    Sanjaya said: Then the son of Drona wrought a great slaughter among his foes, like Death (Antaka) created by Time at the age's end for all beings.

    संजय ने कहा — तब द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) ने शत्रुओं का वैसा ही संहार किया जैसे युगान्त में समस्त प्राणियों के लिए काल द्वारा रचा गया यमराज (करता है)।

  2. Verse 2

    ध्वजद्रुमं शस्त्रशृङ्गं हतनागमहाशिलम् अश्वकिंपुरुषाकीर्णं शरासनलतावृतम्

    dhvajadrumaṃ śastraśṛṅgaṃ hatanāgamahāśilam aśvakiṃpuruṣākīrṇaṃ śarāsanalatāvṛtam

    (He heaped up a hill of bodies) whose trees were banners, whose peaks were weapons, whose great boulders were slain elephants, thronged with horses and Kimpurushas, overspread with bows for its creepers,

    जिसमें ध्वज वृक्ष थे, शस्त्र शिखर थे, मरे हुए हाथी महाशिलाएँ थीं, जो घोड़ों और किंपुरुषों से भरा था, धनुषरूपी लताओं से ढका था —

  3. Verse 3

    शूलक्रव्यादसंघुष्टं भूतयक्षगणाकुलम् निहत्य शात्रवान् भल्लैः सो ऽचिनोद् देहपर्वतम्

    śūlakravyādasaṃghuṣṭaṃ bhūtayakṣagaṇākulam nihatya śātravān bhallaiḥ so 'cinod dehaparvatam

    resounding with flesh-eating creatures (bearing) tridents, and crowded with hosts of Bhutas and Yakshas—having slain his foes with broad-headed shafts, he heaped up that mountain of bodies.

    जो शूलधारी मांसभक्षी प्राणियों के कोलाहल से गूँज रहा था, और भूत-यक्षों के समूहों से भरा था — ऐसे देह के पर्वत को उसने भल्लों से शत्रुओं का वध करके खड़ा कर दिया।

  4. Verse 4

    ततो वेगेन महता विनद्य स नरर्षभः प्रतिज्ञां श्रावयाम् आस पुनर् एव तवात्मजम्

    tato vegena mahatā vinadya sa nararṣabhaḥ pratijñāṃ śrāvayām āsa punar eva tavātmajam

    Then, roaring aloud with great vehemence, that bull among men (Ashvatthaman) once more proclaimed his vow in the hearing of your son:

    तब महान् वेग से गर्जना करके उस नरश्रेष्ठ (अश्वत्थामा) ने आपके पुत्र के सुनते हुए पुनः अपनी प्रतिज्ञा की घोषणा की —

  5. Verse 5

    यस्माद् युध्यन्तम् आचार्यं धर्मकञ्चुकम् आस्थितः मुञ्च शस्त्रम् इति प्राह कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः

    yasmād yudhyantam ācāryaṃ dharmakañcukam āsthitaḥ muñca śastram iti prāha kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

    "Because, of the fighting preceptor, sheltering himself in the guise of righteousness, Kunti's son Yudhishthira said, 'Lay down your weapon,'—"

    "चूँकि युद्ध करते हुए आचार्य से, जो धर्म के आवरण का आश्रय लिए हुए थे, कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर ने कहा — 'शस्त्र त्याग दीजिए' —"

  6. Verse 6

    तस्मात् संपश्यतस् तस्य द्रावयिष्यामि वाहिनीम् विद्राव्य सत्यं हन्तास्मि पापं पाञ्चाल्यम् एव तु

    tasmāt saṃpaśyatas tasya drāvayiṣyāmi vāhinīm vidrāvya satyaṃ hantāsmi pāpaṃ pāñcālyam eva tu

    "therefore, in his very sight, I shall rout his host; and having routed it, I shall truly slay that sinful Panchala prince."

    "इसलिए उसके देखते-देखते ही मैं उसकी सेना को खदेड़ दूँगा; और खदेड़कर उस पापी पाञ्चालराजकुमार (धृष्टद्युम्न) को ही सचमुच मार डालूँगा।"

  7. Verse 7

    सर्वान् एतान् हनिष्यामि यदि योत्स्यन्ति मां रणे सत्यं ते प्रतिजानामि परावर्तय वाहिनीम्

    sarvān etān haniṣyāmi yadi yotsyanti māṃ raṇe satyaṃ te pratijānāmi parāvartaya vāhinīm

    "I shall slay all these, if they fight against me in battle. Truly I promise you this—turn back the host."

    "यदि ये सब रण में मुझसे युद्ध करेंगे, तो मैं इन सबका वध कर दूँगा। मैं तुमसे सत्य प्रतिज्ञा करता हूँ — सेना को लौटाओ।"

  8. Verse 8

    तच् छ्रुत्वा तव पुत्रस् तु वाहिनीं पर्यवर्तयत् सिंहनादेन महता व्यपोह्य सुमहद् भयम्

    tac chrutvā tava putras tu vāhinīṃ paryavartayat siṃhanādena mahatā vyapohya sumahad bhayam

    Hearing that, your son turned the host about, with a great lion's roar dispelling their exceeding fear.

    यह सुनकर आपके पुत्र ने महान् सिंहनाद से अत्यधिक भय को दूर करते हुए सेना को लौटा लिया।

  9. Verse 9

    ततः समागमो राजन् कुरुपाण्डवसेनयोः पुनर् एवाभवत् तीव्रः पूर्णसागरयोर् इव

    tataḥ samāgamo rājan kurupāṇḍavasenayoḥ punar evābhavat tīvraḥ pūrṇasāgarayor iva

    Then, O king, the clash of the Kuru and Pandava armies once more became fierce, like that of two oceans at the full.

    हे राजन्! तब कुरु और पाण्डव-सेनाओं का संगम पुनः पूर्ण ज्वार के दो समुद्रों के समान तीव्र हो उठा।

  10. Verse 10

    संरब्धा हि स्थिरीभूता द्रोणपुत्रेण कौरवाः उदग्राः पाण्डुपाञ्चाला द्रोणस्य निधनेन च

    saṃrabdhā hi sthirībhūtā droṇaputreṇa kauravāḥ udagrāḥ pāṇḍupāñcālā droṇasya nidhanena ca

    For the Kauravas, wrathful, had been made firm by the son of Drona; and the Pandus and Panchalas were exalted by the slaying of Drona.

    क्योंकि द्रोणपुत्र के द्वारा क्रुद्ध कौरव स्थिर कर दिए गए थे; और द्रोण के वध से पाण्डव एवं पाञ्चाल उत्साह से भरे हुए थे।

  11. Verse 11

    तेषां परमहृष्टानां जयम् आत्मनि पश्यताम् संरब्धानां महावेगः प्रादुरासीद् रणाजिरे

    teṣāṃ paramahṛṣṭānāṃ jayam ātmani paśyatām saṃrabdhānāṃ mahāvegaḥ prādurāsīd raṇājire

    Of those exceedingly joyful ones, who beheld victory within their grasp, and were full of wrath, a great violence arose upon the field of battle.

    अपने भीतर विजय को देखते हुए, अत्यन्त हर्षित और क्रोध से भरे हुए उनका महान् वेग रणभूमि में प्रकट हुआ।

  12. Verse 12

    यथा शिलोच्चये शैलः सागरे सागरो यथा प्रतिहन्येत राजेन्द्र तथासन् कुरुपाण्डवाः

    yathā śiloccaye śailaḥ sāgare sāgaro yathā pratihanyeta rājendra tathāsan kurupāṇḍavāḥ

    As a mountain against a mountain, or an ocean against an ocean, might dash, O king of kings, so were the Kurus and the Pandavas.

    हे राजेन्द्र! जैसे पर्वत से पर्वत और समुद्र से समुद्र टकराए, वैसे ही कुरु और पाण्डव (परस्पर टकराए)।

  13. Verse 13

    ततः शङ्खसहस्राणि भेरीणाम् अयुतानि च अवादयन्त संहृष्टाः कुरुपाण्डवसैनिकाः

    tataḥ śaṅkhasahasrāṇi bherīṇām ayutāni ca avādayanta saṃhṛṣṭāḥ kurupāṇḍavasainikāḥ

    Then thousands of conches and myriads of kettledrums the Kuru and Pandava soldiers, filled with joy, sounded.

    तब हर्षित कुरु और पाण्डव-सैनिकों ने सहस्रों शंख और अयुतों (हजारों) भेरियाँ बजाईं।

  14. Verse 14

    ततो निर्मथ्यमानस्य सागरस्येव निस्वनः अभवत् तस्य सैन्यस्य सुमहान् अद्भुतोपमः

    tato nirmathyamānasya sāgarasyeva nisvanaḥ abhavat tasya sainyasya sumahān adbhutopamaḥ

    Then there arose from that host a great uproar, like that of the churning ocean, marvellous to compare with.

    तब उस सेना का मन्थन किए जाते हुए समुद्र के समान, अद्भुत उपमावाला अत्यन्त महान् कोलाहल उठ खड़ा हुआ।

  15. Verse 15

    प्रादुश्चक्रे ततो द्रौणिर् अस्त्रं नारायणं तदा अभिसंधाय पाण्डूनां पाञ्चालानां च वाहिनीम्

    prāduścakre tato drauṇir astraṃ nārāyaṇaṃ tadā abhisaṃdhāya pāṇḍūnāṃ pāñcālānāṃ ca vāhinīm

    Then the son of Drona brought forth the Narayana weapon, aiming it at the host of the Pandus and the Panchalas.

    तब द्रौणि (अश्वत्थामा) ने पाण्डवों और पाञ्चालों की सेना को लक्ष्य करके उस समय नारायण अस्त्र प्रकट किया।

  16. Verse 16

    प्रादुरासंस् ततो बाणा दीप्ताग्राः खे सहस्रशः पाण्डवान् भक्षयिष्यन्तो दीप्तास्या इव पन्नगाः

    prādurāsaṃs tato bāṇā dīptāgrāḥ khe sahasraśaḥ pāṇḍavān bhakṣayiṣyanto dīptāsyā iva pannagāḥ

    Then there appeared arrows with blazing points by the thousand in the sky, seeking to devour the Pandavas, like serpents with flaming mouths.

    तब आकाश में प्रज्वलित अग्रभागवाले सहस्रों बाण प्रकट हुए, जो प्रज्वलित मुखवाले सर्पों के समान पाण्डवों को भक्षण करने को उद्यत थे।

  17. Verse 17

    ते दिशः खं च सैन्यं च समावृण्वन् महाहवे मुहूर्ताद् भास्करस्येव राजंल् लोकं गभस्तयः

    te diśaḥ khaṃ ca sainyaṃ ca samāvṛṇvan mahāhave muhūrtād bhāskarasyeva rājaṃl lokaṃ gabhastayaḥ

    They enveloped the quarters, the sky, and the host in that great battle, as in a moment the rays of the sun (envelop) the world, O king.

    हे राजन्! उन्होंने उस महासंग्राम में दिशाओं, आकाश और सेना को वैसे ही ढक लिया जैसे क्षण भर में सूर्य की किरणें लोक को (ढक लेती हैं)।

  18. Verse 18

    तथापरे द्योतमाना ज्योतींषीवाम्बरे ऽमले प्रादुरासन् महीपाल कार्ष्णायसमया गुडाः

    tathāpare dyotamānā jyotīṃṣīvāmbare 'male prādurāsan mahīpāla kārṣṇāyasamayā guḍāḥ

    And others, glittering like luminaries in a clear sky, appeared, O protector of the earth—balls made of black iron.

    हे महीपाल! और वैसे ही निर्मल आकाश में ज्योतियों के समान चमकते हुए दूसरे (अस्त्र) प्रकट हुए — काले लोहे की बनी गोलियाँ (गुड़)।

  19. Verse 19

    चतुर्दिशं विचित्राश् च शतघ्न्यो ऽथ हुताशदाः चक्राणि च क्षुरान्तानि मण्डलानीव भास्वतः

    caturdiśaṃ vicitrāś ca śataghnyo 'tha hutāśadāḥ cakrāṇi ca kṣurāntāni maṇḍalānīva bhāsvataḥ

    And on all four sides were varied Sataghnis (spiked engines) that vomited fire, and discs with razor edges, like the orbs of the sun.

    और चारों दिशाओं में अग्नि उगलने वाली विचित्र शतघ्नियाँ, तथा सूर्य के मण्डलों के समान क्षुरधारवाले चक्र (प्रकट हुए)।

  20. Verse 20

    शस्त्राकृतिभिर् आकीर्णम् अतीव भरतर्षभ दृष्ट्वान्तरिक्षम् आविग्नाः पाण्डुपाञ्चालसृञ्जयाः

    śastrākṛtibhir ākīrṇam atīva bharatarṣabha dṛṣṭvāntarikṣam āvignāḥ pāṇḍupāñcālasṛñjayāḥ

    Beholding the firmament thickly overspread with the shapes of weapons, O bull of the Bharatas, the Pandus, Panchalas, and Srinjayas were greatly agitated.

    हे भरतश्रेष्ठ! आकाश को शस्त्रों की आकृतियों से अत्यन्त व्याप्त देखकर पाण्डव, पाञ्चाल और सृञ्जय अत्यन्त विचलित हो उठे।

  21. Verse 21

    यथा यथा ह्य् अयुध्यन्त पाण्डवानां महारथाः तथा तथा तद् अस्त्रं वै व्यवर्धत जनाधिप

    yathā yathā hy ayudhyanta pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ tathā tathā tad astraṃ vai vyavardhata janādhipa

    The more the great car-warriors of the Pandavas fought, the more that weapon grew, O ruler of men.

    हे जनाधिप! पाण्डवों के महारथी ज्यों-ज्यों युद्ध करते थे, त्यों-त्यों वह अस्त्र बढ़ता ही जाता था।

  22. Verse 22

    वध्यमानास् तथास्त्रेण तेन नारायणेन वै प्रपेतुः कुञ्जरास् तत्र शस्त्रसंघैर् निपातिताः व्यदीर्यमाणा गिरयो वज्रनुन्ना यथा पुरा हस्तिहस्तैश् च संछिन्नैर् गात्रैश् चैव विशां पते अपरैश् च तथा बाणैः कुन्तैश् च कनकोज्ज्वलैः संकीर्णा पृथिवी जज्ञे मांसशोणितकर्दमा गजेभ्यश् च्यवमानानां यन्तॄणां तत्र भारत विभुजानां विशीर्णानां न्यस्तकार्मुकवर्मणाम् पूर्णम् आयोधनं जज्ञे प्रेतराजपुरोपमम् अङ्कुशैर् अपविद्धैश् च तोमरैश् च महाधनैः अलंकारैश् च नागानां ग्रैवेयैश् च सकङ्कटैः कक्ष्याभिर् अग्निकुण्डैश् च यन्त्रैश् चैव पताकिभिः शक्तिभिश् च महाराज बाणैश् च नतपर्वभिः रथिनां च रथैर् भग्नैश् छिन्नैर् वा युगदण्डकैः चक्रैर् विमथितैर् भग्नैर् युगैर् अक्षैश् च भूषिता तूणीरैर् अपविद्धैश् च चापैश् च सुमहाधनैः अनुकर्षैः पताकाभिर् योक्त्रैश् चैव विशां पते रश्मिभिश् च प्रतोदैश् च किङ्किणीभिश् च मारिष कवचैश् च तथा दीप्तैश् चामरव्यजनैर् अपि छत्त्रैश् च चन्द्रसंकाशैर् वृष्ट्यातपनिवारिभिः अङ्गुलित्रैः सकेयूरैर् दीप्तैर् निष्कैश् च काञ्चनैः कर्णसूत्रैः किरीटैश् च मुकुटैश् च महाधनैः चित्रैर् वस्त्रैर् अलंकारैः कुण्डलैश् चापि भारत अपविद्धैस् तथा शीर्षैर् बाहुभिश् च महात्मनाम् संछन्ना पृथिवी रेजे तत्र तत्र यथातथम् उरश्छदैस् तथा चित्रैर् घण्टाजालैश् च भास्वरैः निहतैस् तुरगैश् चैव निर्जिह्वैः शोणितोक्षितैः हयारोहपरैश् चैव निर्दग्धैर् अस्त्रतेजसा नानाङ्गावयवैर् हीना यौधाः सस्रुर् भयार्दिताः चुक्रुशुस् तात तातेति हा हा पुत्रेति चासकृत् यौधा नूनं ते निधनं प्राप्ताः पाण्डवेया महारथाः वासुदेवश् च वार्ष्णेयस् तथा सोमकसृञ्जयाः जीवत्सु समरे तेषु न हि वीरेषु सैनिकाः इमाम् अवस्थां सहसा गच्छेयुर् वै कथं चन इत्य् अब्रुवंस् तथा यौधा हन्यमानास् तदा रणे क्रुद्धेन द्रोणपुत्रेण कालेनेव युगक्षये हन्यमानास् तथास्त्रेण तेन नारायणेन ते दह्यमानानलेनेव सर्वतो ऽभ्यर्दिता रणे

    vadhyamānās tathāstreṇa tena nārāyaṇena vai prapetuḥ kuñjarās tatra śastrasaṃghair nipātitāḥ vyadīryamāṇā girayo vajranunnā yathā purā hastihastaiś ca saṃchinnair gātraiś caiva viśāṃ pate aparaiś ca tathā bāṇaiḥ kuntaiś ca kanakojjvalaiḥ saṃkīrṇā pṛthivī jajñe māṃsaśoṇitakardamā gajebhyaś cyavamānānāṃ yantṝṇāṃ tatra bhārata vibhujānāṃ viśīrṇānāṃ nyastakārmukavarmaṇām pūrṇam āyodhanaṃ jajñe pretarājapuropamam aṅkuśair apaviddhaiś ca tomaraiś ca mahādhanaiḥ alaṃkāraiś ca nāgānāṃ graiveyaiś ca sakaṅkaṭaiḥ kakṣyābhir agnikuṇḍaiś ca yantraiś caiva patākibhiḥ śaktibhiś ca mahārāja bāṇaiś ca nataparvabhiḥ rathināṃ ca rathair bhagnaiś chinnair vā yugadaṇḍakaiḥ cakrair vimathitair bhagnair yugair akṣaiś ca bhūṣitā tūṇīrair apaviddhaiś ca cāpaiś ca sumahādhanaiḥ anukarṣaiḥ patākābhir yoktraiś caiva viśāṃ pate raśmibhiś ca pratodaiś ca kiṅkiṇībhiś ca māriṣa kavacaiś ca tathā dīptaiś cāmaravyajanair api chattraiś ca candrasaṃkāśair vṛṣṭyātapanivāribhiḥ aṅgulitraiḥ sakeyūrair dīptair niṣkaiś ca kāñcanaiḥ karṇasūtraiḥ kirīṭaiś ca mukuṭaiś ca mahādhanaiḥ citrair vastrair alaṃkāraiḥ kuṇḍalaiś cāpi bhārata apaviddhais tathā śīrṣair bāhubhiś ca mahātmanām saṃchannā pṛthivī reje tatra tatra yathātatham uraśchadais tathā citrair ghaṇṭājālaiś ca bhāsvaraiḥ nihatais turagaiś caiva nirjihvaiḥ śoṇitokṣitaiḥ hayārohaparaiś caiva nirdagdhair astratejasā nānāṅgāvayavair hīnā yaudhāḥ sasrur bhayārditāḥ cukruśus tāta tāteti hā hā putreti cāsakṛt yaudhā nūnaṃ te nidhanaṃ prāptāḥ pāṇḍaveyā mahārathāḥ vāsudevaś ca vārṣṇeyas tathā somakasṛñjayāḥ jīvatsu samare teṣu na hi vīreṣu sainikāḥ imām avasthāṃ sahasā gaccheyur vai kathaṃ cana ity abruvaṃs tathā yaudhā hanyamānās tadā raṇe kruddhena droṇaputreṇa kāleneva yugakṣaye hanyamānās tathāstreṇa tena nārāyaṇena te dahyamānānaleneva sarvato 'bhyarditā raṇe

    Struck down by that Narayana weapon, elephants fell there, felled by masses of missiles, and mountains were riven as of old by the thunderbolt; and with elephants' trunks severed and with limbs (of the slain), O lord of the people, and with other arrows and lances gleaming like gold, the earth grew strewn, miry with flesh and blood. The battlefield, littered with the drivers falling from the elephants, with the maimed and the mangled, with bows and armour cast down, became full, resembling the city of the king of the departed (Yama). With goads cast away, with costly javelins, with elephants' ornaments and neck-chains and coats of mail, with girths and fire-pans and standard-bearing engines, with spears, O great king, and smooth-jointed arrows, with cars broken and their yoke-poles cut, with wheels crushed and shattered, with yokes and axles it was adorned; strewn with quivers cast off and costly bows, with under-carriages and banners and traces, O lord of the people, with reins and goads and small bells, O sire, with blazing coats of mail and with chowries and fans, with umbrellas bright as the moon that ward off rain and heat, with finger-guards and armlets, with gleaming golden pendants, with ear-strings and diadems and precious crowns, with bright garments and ornaments and earrings too, O Bharata, with the cast-off heads and arms of the great-souled ones, the earth shone strewn here and there in fitting order—with breastplates and bright, gleaming networks of bells, with slain horses, their tongues lolling out, drenched in blood, and with their riders burnt by the energy of the weapon. Warriors, lacking sundry limbs, streamed away afflicted with fear, crying again and again 'O father, father!' and 'Alas, alas, my son!' 'Surely the warriors, the great car-warriors of the Pandava side, have met their end, and Vasudeva of the Vrishnis, and the Somakas and Srinjayas; for while those heroes lived, the soldiers could in no way suddenly have come to this pass!'—thus spoke the warriors, being slain then in the battle by the enraged son of Drona, as by Time at the destruction of the age; being thus slain by that Narayana weapon, they were tormented on every side, as if consumed by a fire.

    उस नारायण अस्त्र से मारे जाते हुए हाथी, शस्त्रसमूहों से गिराए जाकर वहाँ गिर पड़े, और पर्वत पूर्वकाल में वज्र से आहत होकर (फटने वाले पर्वतों के समान) फट गए। हे प्रजानाथ! कटी हुई हाथियों की सूँड़ों और (मरे हुए वीरों के) अंगों से, तथा सोने के समान चमकते हुए अन्य बाणों और कुन्तों से भरी हुई पृथ्वी मांस-रक्त की कीचड़वाली हो गई। हे भारत! हाथियों से गिरते हुए महावतों से, कटे-फटे और धनुष-कवच त्याग चुके (योद्धाओं) से पटी हुई रणभूमि यमराज की पुरी के समान भर गई। अंकुशों और फेंके गए महामूल्यवान् तोमरों से, हाथियों के अलंकारों और कवच सहित ग्रैवेयकों (गले के आभूषणों) से, कक्ष्याओं (पेटियों), अग्निकुण्डों और पताकावाले यन्त्रों से, हे महाराज! शक्तियों और झुके पर्वोंवाले बाणों से, रथियों के टूटे रथों और कटे जुआदण्डों से, मसले-टूटे पहियों, जुओं और धुरों से वह (भूमि) सजी हुई थी। हे प्रजानाथ! फेंके गए तरकशों और महामूल्यवान् धनुषों से, अनुकर्षों (रथ के पिछले काठ), पताकाओं और जोतों से, हे प्रिय! लगामों, चाबुकों और घुँघुरुओं से, तथा प्रज्वलित कवचों और चँवर-पंखों से, वर्षा-धूप से बचाने वाले चन्द्रमा के समान छत्रों से, अँगुलित्राणों, केयूरों, चमकते सोने के निष्कों से, कर्णसूत्रों, किरीटों और महामूल्यवान् मुकुटों से, विचित्र वस्त्रों, आभूषणों और कुण्डलों से, हे भारत! तथा महात्माओं के कटे हुए सिरों और भुजाओं से ढकी हुई पृथ्वी यथास्थान जहाँ-तहाँ शोभा पा रही थी। वक्षःस्थल के कवचों तथा विचित्र, चमकते घण्टाजालों से, तथा जीभ निकले, रक्त से लथपथ मारे हुए घोड़ों से, और अस्त्र के तेज से जले हुए घुड़सवारों से (वह भूमि भरी थी)। नाना अंग-अवयवों से हीन योद्धा भय से पीड़ित होकर बह निकले (भाग चले), बारम्बार "हे तात! हे तात!" और "हाय! हाय! हे पुत्र!" चिल्लाते हुए। "निश्चय ही पाण्डवपक्ष के वे महारथी योद्धा मृत्यु को प्राप्त हो गए, और वार्ष्णेय वासुदेव (कृष्ण) तथा सोमक-सृञ्जय भी; क्योंकि उन वीरों के समर में जीवित रहते सैनिक किसी प्रकार सहसा इस दशा को प्राप्त नहीं हो सकते थे" — इस प्रकार योद्धा कह रहे थे, जब वे उस समय युगान्त में काल के समान क्रुद्ध द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) के द्वारा रण में मारे जा रहे थे; उस नारायण अस्त्र से इस प्रकार मारे जाते हुए वे रण में चारों ओर से पीड़ित होकर मानो अग्नि से जलाए जा रहे थे।

  23. Verse 23

    यथा हि शिशिरापाये दहेत् कक्षं हुताशनः तथा तद् अस्त्रं पाण्डूनां ददाह ध्वजिनीं प्रभो

    yathā hi śiśirāpāye dahet kakṣaṃ hutāśanaḥ tathā tad astraṃ pāṇḍūnāṃ dadāha dhvajinīṃ prabho

    As at the close of winter fire consumes the dry grass, so did that weapon consume the banner-bearing host of the Pandus, O lord.

    हे प्रभो! जैसे शिशिर के अन्त में अग्नि सूखे घास-फूस को जला डालती है, वैसे ही उस अस्त्र ने पाण्डवों की ध्वजिनी (सेना) को जला दिया।

  24. Verse 24

    आपूर्यमाणेनास्त्रेण सैन्ये क्षीयति चाभिभो जगाम परमं त्रासं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

    āpūryamāṇenāstreṇa sainye kṣīyati cābhibho jagāma paramaṃ trāsaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

    As the weapon waxed full and the host dwindled, O lord, Yudhishthira, the son of Dharma, fell into the utmost terror.

    हे प्रभो! अस्त्र के बढ़ते जाने और सेना के क्षीण होते जाने पर धर्मपुत्र युधिष्ठिर परम त्रास को प्राप्त हुए।

  25. Verse 25

    द्रवमाणं तु तत् सैन्यं दृष्ट्वा विगतचेतनम् मध्यस्थतां च पार्थस्य धर्मपुत्रो ऽब्रवीद् इदम्

    dravamāṇaṃ tu tat sainyaṃ dṛṣṭvā vigatacetanam madhyasthatāṃ ca pārthasya dharmaputro 'bravīd idam

    Beholding that host fleeing and bereft of its senses, and the aloofness of Partha (Arjuna), the son of Dharma said this:

    उस सेना को भागती और चेतनाशून्य देखकर, तथा पार्थ (अर्जुन) की मध्यस्थता (तटस्थता) देखकर धर्मपुत्र (युधिष्ठिर) ने यह कहा —

  26. Verse 26

    धृष्टद्युम्न पलायस्व सह पाञ्चालसेनया सात्यके त्वं च गच्छस्व वृष्ण्यन्धकवृतो गृहान्

    dhṛṣṭadyumna palāyasva saha pāñcālasenayā sātyake tvaṃ ca gacchasva vṛṣṇyandhakavṛto gṛhān

    "Dhrishtadyumna, flee away with the Panchala host; and you too, Satyaki, go, surrounded by the Vrishnis and Andhakas, to your home."

    "हे धृष्टद्युम्न! पाञ्चाल-सेना के साथ भाग जाओ; और हे सात्यकि! तुम भी वृष्णि-अन्धकों से घिरे हुए अपने घर चले जाओ।"

  27. Verse 27

    वासुदेवो ऽपि धर्मात्मा करिष्यत्य् आत्मनः क्षमम् उपदेष्टुं समर्थो ऽयं लोकस्य किम् उतात्मनः

    vāsudevo 'pi dharmātmā kariṣyaty ātmanaḥ kṣamam upadeṣṭuṃ samartho 'yaṃ lokasya kim utātmanaḥ

    "Vasudeva too, righteous-souled, will do what is fit for himself; he who is able to counsel the (whole) world—how much more his own self?"

    "धर्मात्मा वासुदेव (कृष्ण) भी अपने लिए जो उचित होगा, करेंगे; जो (सारे) लोक को उपदेश देने में समर्थ हैं, वे अपने विषय में तो (समर्थ हैं ही) क्या कहना।"

  28. Verse 28

    संग्रामस् तु न कर्तव्यः सर्वसैन्यान् ब्रवीमि वः अहं हि सह सोदर्यैः प्रवेक्ष्ये हव्यवाहनम्

    saṃgrāmas tu na kartavyaḥ sarvasainyān bravīmi vaḥ ahaṃ hi saha sodaryaiḥ pravekṣye havyavāhanam

    "But battle should not be waged—I tell you all, all my troops; for I, with my brothers, shall enter the fire (the funeral pyre)."

    "किन्तु अब युद्ध नहीं करना चाहिए — यह मैं तुम सब सैनिकों से कहता हूँ; क्योंकि मैं अपने सहोदर भाइयों सहित अग्नि (चिता) में प्रवेश करूँगा।"

  29. Verse 29

    भीष्मद्रोणार्णवं तीर्त्वा संग्रामं भीरुदुस्तरम् अवसत्स्याम्य् असलिले सगणो द्रौणिगोष्पदे

    bhīṣmadroṇārṇavaṃ tīrtvā saṃgrāmaṃ bhīrudustaram avasatsyāmy asalile sagaṇo drauṇigoṣpade

    "Having crossed the ocean of Bhishma and Drona—a battle hard for the timid to cross—shall I now sink, with my followers, in the puddle in a cow's hoof-print that is (the threat of) Drona's son?"

    "भीष्म और द्रोण रूपी समुद्र को, कायरों के लिए दुस्तर उस संग्राम को, पार करके क्या मैं अब अपने अनुयायियों सहित द्रोणपुत्र रूपी गाय के खुर के (जल-भरे) गड्ढे में डूब जाऊँ?"

  30. Verse 30

    कामः संपद्यताम् अस्य बीभत्सोर् आशु मां प्रति कल्याणवृत्त आचार्यो मया युधि निपातितः

    kāmaḥ saṃpadyatām asya bībhatsor āśu māṃ prati kalyāṇavṛtta ācāryo mayā yudhi nipātitaḥ

    "Let the desire of this Bibhatsu (or of Duryodhana) toward me swiftly be fulfilled; the preceptor of blessed conduct has been struck down in battle by me."

    "इस बीभत्सु (अथवा दुर्योधन) की मेरे प्रति जो कामना है, वह शीघ्र पूरी हो जाए; कल्याणकारी आचरणवाले आचार्य (द्रोण) मेरे द्वारा युद्ध में गिराए गए (हैं, अतः अब मुझे जीवन का मोह नहीं)।"

  31. Verse 31

    येन बालः स सौभद्रो युद्धानाम् अविशारदः समर्थैर् बहुभिः क्रूरैर् घातितो नाभिपालितः

    yena bālaḥ sa saubhadro yuddhānām aviśāradaḥ samarthair bahubhiḥ krūrair ghātito nābhipālitaḥ

    "—he by whom that boy, the son of Subhadra (Abhimanyu), unskilled in warfare, was slain by many able and cruel ones, unprotected;"

    "जिस (द्रोण) के द्वारा युद्धों में अनिपुण, अरक्षित उस बालक सुभद्रापुत्र (अभिमन्यु) को बहुत-से समर्थ और क्रूर (योद्धाओं) से मरवा दिया गया;"

  32. Verse 32

    येनाविब्रुवता प्रश्नं तथा कृष्णा सभां गता उपेक्षिता सपुत्रेण दासभावं नियच्छती

    yenāvibruvatā praśnaṃ tathā kṛṣṇā sabhāṃ gatā upekṣitā saputreṇa dāsabhāvaṃ niyacchatī

    "—he by whom, when Krishna (Draupadi) had been brought into the assembly and reduced to bondage, the question was not answered, and (she) was neglected by him along with his son;"

    "जिस (द्रोण) के द्वारा, जब कृष्णा (द्रौपदी) सभा में लाई गई और दासीभाव को प्राप्त कराई जा रही थी, तब (उसके) प्रश्न का उत्तर न देते हुए अपने पुत्र सहित उसकी उपेक्षा की गई;"

  33. Verse 33

    जिघांसुर् धार्तराष्ट्रश् च श्रान्तेष्व् अश्वेषु फल्गुनम् कवचेन तथा युक्तो रक्षार्थं सैन्धवस्य च

    jighāṃsur dhārtarāṣṭraś ca śrānteṣv aśveṣu phalgunam kavacena tathā yukto rakṣārthaṃ saindhavasya ca

    "—and the Dhritarashtra prince (Duryodhana), seeking to slay Phalguna when his horses were tired, was equipped with armour (by Drona) for the protection of the Sindhu king (Jayadratha);"

    "और जिस (द्रोण) ने घोड़ों के थक जाने पर फल्गुन (अर्जुन) को मारने के इच्छुक धृतराष्ट्रपुत्र (दुर्योधन) को सिन्धुराज (जयद्रथ) की रक्षा के लिए कवच से युक्त किया (कवच पहनाया);"

  34. Verse 34

    येन ब्रह्मास्त्रविदुषा पाञ्चालाः सत्यजिन्मुखाः कुर्वाणा मज्जये यत्नं समूला विनिपातिताः

    yena brahmāstraviduṣā pāñcālāḥ satyajinmukhāḥ kurvāṇā majjaye yatnaṃ samūlā vinipātitāḥ

    "—he by whom, versed in the Brahma-weapon, the Panchalas led by Satyajit, making effort for my rescue, were struck down to the root;"

    "जिस ब्रह्मास्त्र के ज्ञाता (द्रोण) के द्वारा मेरी रक्षा के लिए प्रयत्न करते हुए सत्यजित् के नेतृत्ववाले पाञ्चाल जड़-मूल सहित गिरा दिए गए;"

  35. Verse 35

    येन प्रव्राज्यमानाश् च राज्याद् वयम् अधर्मतः निवार्यमाणेनास्माभिर् अनुगन्तुं तद् एषिताः

    yena pravrājyamānāś ca rājyād vayam adharmataḥ nivāryamāṇenāsmābhir anugantuṃ tad eṣitāḥ

    "—he by whom, when we were being unrighteously exiled from the kingdom, though restrained by us, they (our friends) were bidden to follow him (that is, he permitted our exile);"

    "जिस (द्रोण) के द्वारा, जब हम अधर्मपूर्वक राज्य से निर्वासित किए जा रहे थे, तब हमारे रोके जाने पर भी (हमारे मित्रजन उसी का) अनुसरण करने को प्रेरित किए गए (अर्थात् उसने हमारा निर्वासन होने दिया);"

  36. Verse 36

    यो ऽसाव् अत्यन्तम् अस्मासु कुर्वाणः सौहृदं परम् हतस् तदर्थे मरणं गमिष्यामि सबान्धवः

    yo 'sāv atyantam asmāsu kurvāṇaḥ sauhṛdaṃ param hatas tadarthe maraṇaṃ gamiṣyāmi sabāndhavaḥ

    "—he who bore toward us the greatest friendship—has been slain; for his sake I shall go to death, together with my kinsmen."

    "जो वह (द्रोण) हमारे प्रति अत्यन्त परम सौहार्द रखते थे — वे मारे गए; उनके लिए मैं अपने बन्धुओं सहित मृत्यु को प्राप्त होऊँगा।"

  37. Verse 37

    एवं ब्रुवति कौन्तेये दाशार्हस् त्वरितस् ततः निवार्य सैन्यं बाहुभ्याम् इदं वचनम् अब्रवीत्

    evaṃ bruvati kaunteye dāśārhas tvaritas tataḥ nivārya sainyaṃ bāhubhyām idaṃ vacanam abravīt

    As Kunti's son spoke thus, the Dasharha (Krishna), in haste, restraining the host with his two arms, spoke these words:

    कुन्तीपुत्र (युधिष्ठिर) के इस प्रकार कहने पर दाशार्ह (कृष्ण) ने शीघ्रता से, अपनी दोनों भुजाओं से सेना को रोककर यह वचन कहा —

  38. Verse 38

    शीघ्रं न्यस्यत शस्त्राणि वाहेभ्यश् चावरोहत एष योगो ऽत्र विहितः प्रतिघातो महात्मना

    śīghraṃ nyasyata śastrāṇi vāhebhyaś cāvarohata eṣa yogo 'tra vihitaḥ pratighāto mahātmanā

    "Quickly lay down your weapons, and alight from your mounts; this is the remedy ordained here, the counter-measure by the great-souled one (Narayana himself)."

    "शीघ्र शस्त्र रख दो और अपने वाहनों से उतर जाओ; महात्मा (नारायण) के द्वारा इसका यही उपाय (प्रतिकार) नियत किया गया है।"

  39. Verse 39

    द्विपाश्वस्यन्दनेभ्यश् च क्षितिं सर्वे ऽवरोहत एवम् एतन् न वो हन्याद् अस्त्रं भूमौ निरायुधान्

    dvipāśvasyandanebhyaś ca kṣitiṃ sarve 'varohata evam etan na vo hanyād astraṃ bhūmau nirāyudhān

    "Come down all of you to the ground from elephants, horses, and cars; thus this weapon will not slay you, weaponless upon the earth."

    "तुम सब हाथी, घोड़े और रथों से उतरकर भूमि पर आ जाओ; इस प्रकार भूमि पर निरायुध (खड़े) तुम्हें यह अस्त्र नहीं मारेगा।"

  40. Verse 40

    यथा यथा हि युध्यन्ते योधा ह्य् अस्त्रबलं प्रति तथा तथा भवन्त्य् एते कौरवा बलवत्तराः

    yathā yathā hi yudhyante yodhā hy astrabalaṃ prati tathā tathā bhavanty ete kauravā balavattarāḥ

    "For the more the warriors fight against the might of the weapon, the more powerful do these (weapons) become, O Kauravas (that is, the mightier grows the weapon's force)."

    "हे कौरवो! क्योंकि योद्धा ज्यों-ज्यों इस अस्त्र के बल के विरुद्ध युद्ध करते हैं, त्यों-त्यों ये (अस्त्र और भी) अधिक बलवान् होते जाते हैं।"

  41. Verse 41

    निक्षेप्स्यन्ति च शस्त्राणि वाहनेभ्यो ऽवरुह्य ये तान् नैतद् अस्त्रं संग्रामे निहनिष्यति मानवान्

    nikṣepsyanti ca śastrāṇi vāhanebhyo 'varuhya ye tān naitad astraṃ saṃgrāme nihaniṣyati mānavān

    "But those men who, alighting from their mounts, cast down their weapons—them this weapon shall not slay in the battle."

    "और जो अपने वाहनों से उतरकर शस्त्र रख देंगे, उन मनुष्यों को यह अस्त्र संग्राम में नहीं मारेगा।"

  42. Verse 42

    ये त्व् एतत् प्रतियोत्स्यन्ति मनसापीह के चन निहनिष्यति तान् सर्वान् रसातलगतान् अपि

    ye tv etat pratiyotsyanti manasāpīha ke cana nihaniṣyati tān sarvān rasātalagatān api

    "But those who resist it, even in thought—all of them it shall slay, even if they have gone into the nether world."

    "किन्तु जो यहाँ मन से भी इसका प्रतिरोध करेंगे, उन सबको यह — चाहे वे रसातल में ही क्यों न चले जाएँ — मार डालेगा।"

  43. Verse 43

    ते वचस् तस्य तच् छ्रुत्वा वासुदेवस्य भारत ईषुः सर्वे ऽस्त्रम् उत्स्रष्टुं मनोभिः करणेन च

    te vacas tasya tac chrutvā vāsudevasya bhārata īṣuḥ sarve 'stram utsraṣṭuṃ manobhiḥ karaṇena ca

    Hearing those words of Vasudeva, O Bharata, they all wished to cast off their weapons, with mind and with act.

    हे भारत! वासुदेव के वे वचन सुनकर उन सबने मन से और क्रिया से (भी) अपने शस्त्र त्यागने की इच्छा की।

  44. Verse 44

    तत उत्स्रष्टुकामांस् तान् अस्त्राण्य् आलक्ष्य पाण्डवः भीमसेनो ऽब्रवीद् राजन्न् इदं संहर्षयन् वचः

    tata utsraṣṭukāmāṃs tān astrāṇy ālakṣya pāṇḍavaḥ bhīmaseno 'bravīd rājann idaṃ saṃharṣayan vacaḥ

    Then, seeing them wishing to cast off their weapons, the Pandava Bhimasena said this, O king, to hearten them:

    हे राजन्! तब शस्त्र त्यागने की इच्छावाले उन्हें देखकर पाण्डव भीमसेन ने उन्हें उत्साहित करते हुए यह वचन कहा —

  45. Verse 45

    न कथं चन शस्त्राणि मोक्तव्यानीह केन चित् अहम् आवारयिष्यामि द्रोणपुत्रास्त्रम् आशुगैः

    na kathaṃ cana śastrāṇi moktavyānīha kena cit aham āvārayiṣyāmi droṇaputrāstram āśugaiḥ

    "By no means should weapons be laid down here by anyone; I shall ward off the weapon of Drona's son with my swift shafts."

    "यहाँ किसी को भी किसी प्रकार शस्त्र नहीं त्यागने चाहिए; मैं द्रोणपुत्र के अस्त्र को अपने शीघ्रगामी बाणों से रोक दूँगा।"

  46. Verse 46

    अथ वाप्य् अनया गुर्व्या हेमविग्रहया रणे कालवद् विचरिष्यामि द्रौणेर् अस्त्रं विशातयन्

    atha vāpy anayā gurvyā hemavigrahayā raṇe kālavad vicariṣyāmi drauṇer astraṃ viśātayan

    "Or else, with this heavy mace of golden frame, I shall range the battle like Death (Kala), shattering the weapon of Drona's son."

    "अथवा रण में इस सोने के ढाँचेवाली भारी (गदा) से काल के समान विचरता हुआ मैं द्रौणि (अश्वत्थामा) के अस्त्र को नष्ट कर दूँगा।"

  47. Verse 47

    न हि मे विक्रमे तुल्यः कश् चिद् अस्ति पुमान् इह यथैव सवितुस् तुल्यं ज्योतिर् अन्यन् न विद्यते

    na hi me vikrame tulyaḥ kaś cid asti pumān iha yathaiva savitus tulyaṃ jyotir anyan na vidyate

    "For there is no man here equal to me in valour, even as there is no other luminary equal to the sun."

    "क्योंकि पराक्रम में यहाँ मेरे समान कोई पुरुष नहीं है, जैसे सूर्य के समान दूसरी कोई ज्योति नहीं है।"

  48. Verse 48

    पश्यध्वं मे दृढौ बाहू नागराजकरोपमा समर्थौ पर्वतस्यापि शैशिरस्य निपातने

    paśyadhvaṃ me dṛḍhau bāhū nāgarājakaropamā samarthau parvatasyāpi śaiśirasya nipātane

    "Behold my two firm arms, like the trunks of the king of elephants, able even to bring down the Himalaya mountain."

    "मेरी इन दो दृढ़ भुजाओं को देखो, जो गजराज की सूँड़ के समान हैं और हिमालय पर्वत को भी गिरा देने में समर्थ हैं।"

  49. Verse 49

    नागायुतसमप्राणो ह्य् अहम् एको नरेष्व् इह शक्रो यथा प्रतिद्वंद्वो दिवि देवेषु विश्रुतः

    nāgāyutasamaprāṇo hy aham eko nareṣv iha śakro yathā pratidvaṃdvo divi deveṣu viśrutaḥ

    "I alone among men here have the strength equal to ten thousand elephants, as Shakra (Indra) is renowned as the peerless one among the gods in heaven."

    "मैं अकेला ही यहाँ मनुष्यों में दस हजार हाथियों के समान बलवाला हूँ, जैसे स्वर्ग में देवताओं के बीच अद्वितीय प्रतिद्वन्द्वी के रूप में इन्द्र प्रसिद्ध है।"

  50. Verse 50

    अद्य पश्यत मे वीर्यं बाह्वोः पीनांसयोर् युधि ज्वलमानस्य दीप्तस्य द्रौणेर् अस्त्रस्य वारणे

    adya paśyata me vīryaṃ bāhvoḥ pīnāṃsayor yudhi jvalamānasya dīptasya drauṇer astrasya vāraṇe

    "Today behold the valour of my two broad-shouldered arms in battle, in the warding off of the blazing, flaming weapon of Drona's son."

    "आज द्रौणि (अश्वत्थामा) के उस प्रज्वलित, दीप्त अस्त्र को रोकने में युद्ध में मेरी इन पीन कन्धोंवाली भुजाओं का पराक्रम देखो।"

  51. Verse 51

    यदि नारायणास्त्रस्य प्रतियोद्धा न विद्यते अद्यैनं प्रतियोत्स्यामि पश्यत्सु कुरुपाण्डुषु

    yadi nārāyaṇāstrasya pratiyoddhā na vidyate adyainaṃ pratiyotsyāmi paśyatsu kurupāṇḍuṣu

    "If there be no one to withstand the Narayana weapon, I shall today withstand it in the sight of the Kurus and the Pandus."

    "यदि नारायण अस्त्र का प्रतियोद्धा (सामना करने वाला) कोई नहीं है, तो आज मैं कुरु और पाण्डवों के देखते-देखते इसका सामना करूँगा।"

  52. Verse 52

    एवम् उक्त्वा ततो भीमो द्रोणपुत्रम् अरिंदमः अभ्ययान् मेघघोषेण रथेनादित्यवर्चसा

    evam uktvā tato bhīmo droṇaputram ariṃdamaḥ abhyayān meghaghoṣeṇa rathenādityavarcasā

    Having spoken thus, Bhima, the tamer of foes, rushed against the son of Drona on his car of solar splendour and cloud-like roar.

    ऐसा कहकर शत्रुदमन भीम मेघ के समान गर्जना करने वाले और सूर्य के समान तेजस्वी रथ से द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) पर चढ़ आए।

  53. Verse 53

    स एनम् इषुजालेन लघुत्वाच् छीघ्रविक्रमः निमेषमात्रेणासाद्य कुन्तीपुत्रो ऽभ्यवाकिरत्

    sa enam iṣujālena laghutvāc chīghravikramaḥ nimeṣamātreṇāsādya kuntīputro 'bhyavākirat

    That son of Kunti, of swift valour, through his lightness (of hand), reaching him in the twinkling of an eye, covered him with a net of arrows.

    शीघ्र पराक्रमवाले उन कुन्तीपुत्र (भीम) ने अपनी फुर्ती के कारण पलक मारते ही उसके पास पहुँचकर बाणजाल से उस पर वर्षा कर दी।

  54. Verse 54

    ततो द्रौणिः प्रहस्यैनम् उदासम् अभिभाष्य च अवाकिरत् प्रदीप्ताग्रैः शरैस् तैर् अभिमन्त्रितैः

    tato drauṇiḥ prahasyainam udāsam abhibhāṣya ca avākirat pradīptāgraiḥ śarais tair abhimantritaiḥ

    Then the son of Drona, laughing and speaking loftily to him, covered him with those arrows of blazing points, inspired with mantras.

    तब द्रौणि (अश्वत्थामा) ने हँसते हुए और उससे ऊँचे स्वर में (गर्व से) बोलकर, मन्त्रों से अभिमन्त्रित प्रज्वलित अग्रभागवाले उन बाणों से उस पर वर्षा की।

  55. Verse 55

    पन्नगैर् इव दीप्तास्यैर् वमद्भिर् अनलं रणे अवकीर्णो ऽभवत् पार्थः स्फुलिङ्गैर् इव काञ्चनैः

    pannagair iva dīptāsyair vamadbhir analaṃ raṇe avakīrṇo 'bhavat pārthaḥ sphuliṅgair iva kāñcanaiḥ

    As if by serpents of flaming mouths vomiting fire in the battle, Partha (Bhima) was overspread, as if with golden sparks.

    रण में अग्नि उगलने वाले प्रज्वलित मुखवाले सर्पों के समान (उन बाणों से) पार्थ (भीम) सोने की चिनगारियों से ढके-से हो गए।

  56. Verse 56

    तस्य रूपम् अभूद् राजन् भीमसेनस्य संयुगे खद्योतैर् आवृतस्येव पर्वतस्य दिनक्षये

    tasya rūpam abhūd rājan bhīmasenasya saṃyuge khadyotair āvṛtasyeva parvatasya dinakṣaye

    The form of Bhimasena in that encounter, O king, was like that of a mountain covered with fireflies at the fall of day.

    हे राजन्! उस संग्राम में भीमसेन का रूप वैसा ही हो गया जैसा दिन के अन्त में जुगनुओं से ढके हुए पर्वत का।

  57. Verse 57

    तद् अस्त्रं द्रोणपुत्रस्य तस्मिन् प्रतिसमस्यति अवर्धत महाराज यथाग्निर् अनिलोद्धतः

    tad astraṃ droṇaputrasya tasmin pratisamasyati avardhata mahārāja yathāgnir aniloddhataḥ

    That weapon of Drona's son, as it fell together upon him, grew, O great king, like fire fanned by the wind.

    हे महाराज! द्रोणपुत्र का वह अस्त्र उन (भीम) पर गिरते हुए वायु से प्रज्वलित अग्नि के समान बढ़ने लगा।

  58. Verse 58

    विवर्धमानम् आलक्ष्य तद् अस्त्रं भीमविक्रमम् पाण्डुसैन्यम् ऋते भीमं सुमहद् भयम् आविशत्

    vivardhamānam ālakṣya tad astraṃ bhīmavikramam pāṇḍusainyam ṛte bhīmaṃ sumahad bhayam āviśat

    Beholding that weapon of terrible valour thus increasing, a great fear entered the Pandava host, save Bhima alone.

    उस भयंकर पराक्रमवाले अस्त्र को बढ़ते हुए देखकर भीम को छोड़कर (शेष) पाण्डव-सेना में अत्यन्त महान् भय समा गया।

  59. Verse 59

    ततः शस्त्राणि ते सर्वे समुत्सृज्य महीतले अवारोहन् रथेभ्यश् च हस्त्यश्वेभ्यश् च सर्वशः

    tataḥ śastrāṇi te sarve samutsṛjya mahītale avārohan rathebhyaś ca hastyaśvebhyaś ca sarvaśaḥ

    Then they all, casting down their weapons upon the earth, alighted from cars and from elephants and horses on every side.

    तब उन सबने अपने शस्त्र भूमि पर त्यागकर रथों से, तथा हाथियों और घोड़ों से सब ओर उतर पड़े।

  60. Verse 60

    तेषु निक्षिप्तशस्त्रेषु वाहनेभ्यश् च्युतेषु च तद् अस्त्रवीर्यं विपुलं भीममूर्धन्य् अथापतत्

    teṣu nikṣiptaśastreṣu vāhanebhyaś cyuteṣu ca tad astravīryaṃ vipulaṃ bhīmamūrdhany athāpatat

    When they had laid down their weapons and fallen from their mounts, the vast might of that weapon then fell upon the head of Bhima.

    उनके शस्त्र रख देने और वाहनों से उतर जाने पर उस अस्त्र का विशाल बल भीम के सिर पर आ पड़ा।

  61. Verse 61

    हाहाकृतानि भूतानि पाण्डवाश् च विशेषतः भीमसेनम् अपश्यन्त तेजसा संवृतं तदा

    hāhākṛtāni bhūtāni pāṇḍavāś ca viśeṣataḥ bhīmasenam apaśyanta tejasā saṃvṛtaṃ tadā

    The beings cried out 'Alas!', and the Pandavas especially, when they beheld Bhimasena enveloped by that energy.

    तब भीमसेन को उस तेज से ढका हुआ देखकर समस्त प्राणी और विशेषकर पाण्डव हाहाकार कर उठे।