Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Adhyaya 168

Drona Parva · 39 verses

39 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    संजय उवाच अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा नोचुस् तत्र महारथाः अप्रियं वा प्रियं वापि महाराज धनंजयम्

    saṃjaya uvāca arjunasya vacaḥ śrutvā nocus tatra mahārathāḥ apriyaṃ vā priyaṃ vāpi mahārāja dhanaṃjayam

    Sanjaya said: Hearing these words of Arjuna, the great car-warriors present there said nothing to Dhananjaya, O great king, whether disagreeable or agreeable.

    संजय ने कहा — हे महाराज! अर्जुन के ये वचन सुनकर वहाँ उपस्थित महारथियों ने धनंजय से न कुछ अप्रिय कहा और न प्रिय।

  2. Verse 2

    ततः क्रुद्धो महाबाहुर् भीमसेनो ऽभ्यभाषत उत्स्मयन्न् इव कौन्तेयम् अर्जुनं भरतर्षभ

    tataḥ kruddho mahābāhur bhīmaseno 'bhyabhāṣata utsmayann iva kaunteyam arjunaṃ bharatarṣabha

    Then the mighty-armed Bhimasena, wrathful, addressed Kunti's son Arjuna, half-smiling, O bull of the Bharatas:

    हे भरतश्रेष्ठ! तब क्रुद्ध महाबाहु भीमसेन मानो मुसकुराते हुए कुन्तीपुत्र अर्जुन से बोले —

  3. Verse 3

    मुनिर् यथारण्यगतो भाषसे धर्मसंहितम् न्यस्तदण्डो यथा पार्थ ब्राह्मणः संशितव्रतः

    munir yathāraṇyagato bhāṣase dharmasaṃhitam nyastadaṇḍo yathā pārtha brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ

    "Like a sage gone to the forest, you speak of righteousness; like a Brahmana of rigid vows who has laid aside the rod (of chastisement), O Partha."

    "हे पार्थ! तुम वन में गए हुए मुनि के समान धर्मयुक्त बातें कर रहे हो, और संशितव्रत (कठोर व्रतधारी), दण्ड त्याग चुके ब्राह्मण के समान (बोल रहे हो)।"

  4. Verse 4

    क्षतात् त्राता क्षताज् जीवन् क्षान्तस् त्रिष्व् अपि साधुषु क्षत्रियः क्षितिम् आप्नोति क्षिप्रं धर्मं यशः श्रियम्

    kṣatāt trātā kṣatāj jīvan kṣāntas triṣv api sādhuṣu kṣatriyaḥ kṣitim āpnoti kṣipraṃ dharmaṃ yaśaḥ śriyam

    "A protector against wounds, living by (dealing with) wounds, forbearing toward the three that are worthy (gods, Brahmanas, and preceptors)—thus a Kshatriya swiftly wins the earth, and righteousness, fame, and prosperity."

    "चोट (आघात) से रक्षा करने वाला, चोट से (अर्थात् शस्त्रकर्म से) जीवन चलाने वाला, तीन पूज्यों (देव, ब्राह्मण, गुरु) के प्रति क्षमाशील — ऐसा क्षत्रिय शीघ्र ही पृथ्वी, धर्म, यश और श्री को प्राप्त करता है।"

  5. Verse 5

    स भवान् क्षत्रियगुणैर् युक्तः सर्वैः कुलोद्वहः अविपश्चिद् यथा वाक्यं व्याहरन् नाद्य शोभसे

    sa bhavān kṣatriyaguṇair yuktaḥ sarvaiḥ kulodvahaḥ avipaścid yathā vākyaṃ vyāharan nādya śobhase

    "You, endowed with all the qualities of a Kshatriya, upholder of your race—speaking words like an ignorant man, you do not shine today."

    "कुल के उद्धारक तुम समस्त क्षत्रिय-गुणों से युक्त हो; किन्तु आज अज्ञानी के समान बात करते हुए तुम शोभा नहीं पा रहे।"

  6. Verse 6

    पराक्रमस् ते कौन्तेय शक्रस्येव शचीपतेः न चातिवर्तसे धर्मं वेलाम् इव महोदधिः

    parākramas te kaunteya śakrasyeva śacīpateḥ na cātivartase dharmaṃ velām iva mahodadhiḥ

    "Your prowess, O son of Kunti, is like that of Shakra, the lord of Shachi; and you do not overstep righteousness, as the great ocean does not overstep its shore."

    "हे कुन्तीपुत्र! तुम्हारा पराक्रम शचीपति इन्द्र के समान है; और तुम धर्म का उल्लंघन नहीं करते, जैसे महासागर अपनी वेला (तट) का।"

  7. Verse 7

    न पूजयेत् त्वा को ऽन्वद्य यत् त्रयोदशवार्षिकम् अमर्षं पृष्ठतः कृत्वा धर्मम् एवाभिकाङ्क्षसे

    na pūjayet tvā ko 'nvadya yat trayodaśavārṣikam amarṣaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā dharmam evābhikāṅkṣase

    "Who then would not worship you today, who, casting behind you the resentment of thirteen years, long only for righteousness?"

    "तेरह वर्षों के अमर्ष को पीछे डालकर आज जो तुम केवल धर्म की ही कामना करते हो, तो भला कौन तुम्हारी पूजा न करेगा?"

  8. Verse 8

    दिष्ट्या तात मनस् ते ऽद्य स्वधर्मम् अनुवर्तते आनृशंस्ये च ते दिष्ट्या बुद्धिः सततम् अच्युत

    diṣṭyā tāta manas te 'dya svadharmam anuvartate ānṛśaṃsye ca te diṣṭyā buddhiḥ satatam acyuta

    "By good fortune, dear one, your mind today follows its own righteousness; and by good fortune, O undecaying one, your understanding ever inclines to compassion."

    "हे तात! सौभाग्य है कि आज तुम्हारा मन अपने (क्षत्रिय-)धर्म का अनुसरण कर रहा है; और हे अच्युत! सौभाग्य है कि तुम्हारी बुद्धि सदा करुणा की ओर (झुकी) रहती है।"

  9. Verse 9

    यत् तु धर्मप्रवृत्तस्य हृतं राज्यम् अधर्मतः द्रौपदी च परामृष्टा सभाम् आनीय शत्रुभिः

    yat tu dharmapravṛttasya hṛtaṃ rājyam adharmataḥ draupadī ca parāmṛṣṭā sabhām ānīya śatrubhiḥ

    "But that from one devoted to righteousness the kingdom was unrighteously seized, and that Draupadi was molested, brought into the assembly by our foes;"

    "किन्तु धर्म में प्रवृत्त (तुम) से जो अधर्मपूर्वक राज्य छीन लिया गया, और शत्रुओं के द्वारा सभा में लाकर द्रौपदी का जो अपमान किया गया;"

  10. Verse 10

    वनं प्रव्राजिताश् चास्म वल्कलाजिनवाससः अनर्हमाणास् तं भावं त्रयोदश समाः परैः

    vanaṃ pravrājitāś cāsma valkalājinavāsasaḥ anarhamāṇās taṃ bhāvaṃ trayodaśa samāḥ paraiḥ

    "and that we were exiled to the forest, clad in bark and deerskin, undeserving of that condition, for thirteen years, by our foes—"

    "और हम जो उस दशा के अयोग्य होते हुए भी शत्रुओं के द्वारा वल्कल-मृगचर्म पहने तेरह वर्षों के लिए वन में निर्वासित किए गए —"

  11. Verse 11

    एतान्य् अमर्षस्थानानि मर्षितानि त्वयानघ क्षत्रधर्मप्रसक्तेन सर्वम् एतद् अनुष्ठितम्

    etāny amarṣasthānāni marṣitāni tvayānagha kṣatradharmaprasaktena sarvam etad anuṣṭhitam

    "these occasions for wrath were borne by you, O sinless one; devoted to the Kshatriya's duty, you endured all this."

    "हे निष्पाप! ये अमर्ष के स्थान (कारण) तुमने सह लिए; क्षत्रिय-धर्म में लगे रहकर तुमने यह सब सहन किया।"

  12. Verse 12

    तम् अधर्मम् अपाक्रष्टुम् आरब्धः सहितस् त्वया सानुबन्धान् हनिष्यामि क्षुद्रान् राज्यहरान् अहम्

    tam adharmam apākraṣṭum ārabdhaḥ sahitas tvayā sānubandhān haniṣyāmi kṣudrān rājyaharān aham

    "To wipe away that unrighteousness I set forth, together with you; I shall slay, with their followers, those base robbers of the kingdom."

    "उस अधर्म को मिटाने के लिए मैं तुम्हारे साथ उद्यत हुआ हूँ; राज्य हरने वाले उन नीचों को मैं उनके अनुयायियों सहित मार डालूँगा।"

  13. Verse 13

    त्वया तु कथितं पूर्वं युद्धायाभ्यागता वयम् घटामश् च यथाशक्ति त्वं तु नो ऽद्य जुगुप्ससे

    tvayā tu kathitaṃ pūrvaṃ yuddhāyābhyāgatā vayam ghaṭāmaś ca yathāśakti tvaṃ tu no 'dya jugupsase

    "But you had said before, 'We have come for battle, and we shall strive to the utmost of our power'—yet today you reproach us."

    "किन्तु पहले तो तुमने ही कहा था — 'हम युद्ध के लिए आए हैं, और अपनी शक्ति भर प्रयत्न करेंगे' — और आज तुम हमारी ही निन्दा कर रहे हो।"

  14. Verse 14

    स्वधर्मं नेच्छसे ज्ञातुं मिथ्या वचनम् एव ते भयार्दितानाम् अस्माकं वाचा मर्माणि कृन्तसि

    svadharmaṃ necchase jñātuṃ mithyā vacanam eva te bhayārditānām asmākaṃ vācā marmāṇi kṛntasi

    "You do not wish to know your own duty; your speech is but false; you cut to the quick us who are (already) stricken with fear, by your words."

    "तुम अपना धर्म जानना नहीं चाहते; तुम्हारा वचन तो झूठ ही है; (पहले से ही) भयपीड़ित हम लोगों के मर्मस्थलों को तुम (अपनी) वाणी से काट रहे हो।"

  15. Verse 15

    वपन् व्रणे क्षारम् इव क्षतानां शत्रुकर्शन विदीर्यते मे हृदयं त्वया वाक्शल्यपीडितम्

    vapan vraṇe kṣāram iva kṣatānāṃ śatrukarśana vidīryate me hṛdayaṃ tvayā vākśalyapīḍitam

    "As one sprinkling caustic upon the sores of the wounded, O grinder of foes, my heart is being rent, tormented by the shaft of your words."

    "हे शत्रुकर्शन! घायलों के घावों पर मानो क्षार छिड़कते हुए (तुम) — तुम्हारी वाणीरूपी शल्य से पीड़ित होकर मेरा हृदय फटा जा रहा है।"

  16. Verse 16

    अधर्मम् एतद् विपुलं धार्मिकः सन् न बुध्यसे यत् त्वम् आत्मानम् अस्मांश् च प्रशंस्यान् न प्रशंससि यः कलां षोडशीं त्वत्तो नार्हते तं प्रशंससि

    adharmam etad vipulaṃ dhārmikaḥ san na budhyase yat tvam ātmānam asmāṃś ca praśaṃsyān na praśaṃsasi yaḥ kalāṃ ṣoḍaśīṃ tvatto nārhate taṃ praśaṃsasi

    "This great unrighteousness, though claiming to be righteous, you do not perceive: that you praise neither yourself nor us who are worthy of praise, but praise him (Ashvatthaman) who is not worth a sixteenth part of you."

    "धार्मिक होकर भी तुम इस महान् अधर्म को नहीं समझते कि तुम न अपनी और न हम प्रशंसनीयों की प्रशंसा करते हो, बल्कि उसकी (अश्वत्थामा की) प्रशंसा करते हो जो तुम्हारी सोलहवीं कला के भी योग्य नहीं।"

  17. Verse 17

    स्वयम् एवात्मनो वक्तुं न युक्तं गुणसंस्तवम् दारयेयं महीं क्रोधाद् विकिरेयं च पर्वतान्

    svayam evātmano vaktuṃ na yuktaṃ guṇasaṃstavam dārayeyaṃ mahīṃ krodhād vikireyaṃ ca parvatān

    "It is not fitting for one to utter the recital of one's own merits oneself; (yet) I could rend the earth in wrath and scatter the mountains."

    "स्वयं अपने गुणों की स्तुति करना उचित नहीं; (फिर भी कहता हूँ —) मैं क्रोध से पृथ्वी को विदीर्ण कर सकता हूँ और पर्वतों को बिखेर सकता हूँ।"

  18. Verse 18

    आविध्य च गदां गुर्वीं भीमां काञ्चनमालिनीम् गिरिप्रकाशान् क्षितिजान् भञ्जेयम् अनिलो यथा

    āvidhya ca gadāṃ gurvīṃ bhīmāṃ kāñcanamālinīm giriprakāśān kṣitijān bhañjeyam anilo yathā

    "And, whirling my heavy and terrible mace, wreathed with gold, I could break the mountain-like trees growing on the earth, as the wind does."

    "और सोने की मालाओंवाली अपनी भारी, भयंकर गदा घुमाकर मैं पर्वत के समान (विशाल) भूमिज वृक्षों को वायु के समान तोड़ डाल सकता हूँ।"

  19. Verse 19

    स त्वम् एवंविधं जानन् भ्रातरं मां नरर्षभ द्रोणपुत्राद् भयं कर्तुं नार्हस्य् अमितविक्रम

    sa tvam evaṃvidhaṃ jānan bhrātaraṃ māṃ nararṣabha droṇaputrād bhayaṃ kartuṃ nārhasy amitavikrama

    "Knowing me, your brother, to be such a one, O bull among men, O you of measureless valour, you ought not to entertain fear of the son of Drona."

    "हे नरश्रेष्ठ! हे अमितविक्रम! मुझ जैसे भाई को ऐसा जानते हुए भी तुम्हें द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) से भय करना शोभा नहीं देता।"

  20. Verse 20

    अथ वा तिष्ठ बीभत्सो सह सर्वैर् नरर्षभैः अहम् एनं गदापाणिर् जेष्याम्य् एको महाहवे

    atha vā tiṣṭha bībhatso saha sarvair nararṣabhaiḥ aham enaṃ gadāpāṇir jeṣyāmy eko mahāhave

    "Or else stand aside, O Bibhatsu, with all these bulls among men; mace in hand, I alone shall conquer him in the great battle."

    "अथवा हे बीभत्सो! तुम इन समस्त नरश्रेष्ठों सहित खड़े रहो; मैं अकेला ही गदा हाथ में लेकर इस महायुद्ध में उसे जीत लूँगा।"

  21. Verse 21

    ततः पाञ्चालराजस्य पुत्रः पार्थम् अथाब्रवीत् संक्रुद्धम् इव नर्दन्तं हिरण्यकशिपुं हरिः

    tataḥ pāñcālarājasya putraḥ pārtham athābravīt saṃkruddham iva nardantaṃ hiraṇyakaśipuṃ hariḥ

    Then the son of the Panchala king (Dhrishtadyumna) said to Partha, as Hari (Vishnu) to the enraged and roaring Hiranyakashipu:

    तब पाञ्चालराज के पुत्र (धृष्टद्युम्न) ने पार्थ (अर्जुन) से वैसे ही कहा जैसे हरि (विष्णु) ने क्रुद्ध होकर गरजते हुए हिरण्यकशिपु से (कहा था) —

  22. Verse 22

    बीभत्सो विप्रकर्माणि विदितानि मनीषिणाम् याजनाध्यापने दानं तथा यज्ञप्रतिग्रहौ

    bībhatso viprakarmāṇi viditāni manīṣiṇām yājanādhyāpane dānaṃ tathā yajñapratigrahau

    "O Bibhatsu, the duties of a Brahmana are known to the wise: officiating (at sacrifices) and teaching, giving of gifts, and, likewise, sacrificing and the receiving of gifts,"

    "हे बीभत्सो! ब्राह्मण के कर्म विद्वानों को ज्ञात हैं — यज्ञ कराना और अध्यापन, दान, तथा यज्ञ करना और प्रतिग्रह (दान लेना),"

  23. Verse 23

    षष्ठम् अध्ययनं नाम तेषां कस्मिन् प्रतिष्ठितः हतो द्रोणो मया यत् तत् किं मां पार्थ विगर्हसे

    ṣaṣṭham adhyayanaṃ nāma teṣāṃ kasmin pratiṣṭhitaḥ hato droṇo mayā yat tat kiṃ māṃ pārtha vigarhase

    "and study as the sixth—in which of these was that Drona, who has been slain by me, established? Why, O Partha, do you reproach me for that?"

    "और छठा अध्ययन — इनमें से किसमें वह द्रोण स्थित था, जो मेरे द्वारा मारा गया? हे पार्थ! उसके लिए तुम मेरी निन्दा क्यों करते हो?"

  24. Verse 24

    अपक्रान्तः स्वधर्माच् च क्षत्रधर्मम् उपाश्रितः अमानुषेण हन्त्य् अस्मान् अस्त्रेण क्षुद्रकर्मकृत्

    apakrāntaḥ svadharmāc ca kṣatradharmam upāśritaḥ amānuṣeṇa hanty asmān astreṇa kṣudrakarmakṛt

    "Fallen from his own duty and having taken up the duty of a Kshatriya, that doer of base deeds used to slay us with a superhuman weapon."

    "अपने (ब्राह्मण-)धर्म से भ्रष्ट होकर, क्षत्रिय-धर्म का आश्रय लेकर, वह नीचकर्मी अमानुषिक अस्त्र से हमारा वध करता था।"

  25. Verse 25

    तथा मायां प्रयुञ्जानम् असह्यं ब्राह्मणब्रुवम् माययैव निहन्याद् यो न युक्तं पार्थ तत्र किम्

    tathā māyāṃ prayuñjānam asahyaṃ brāhmaṇabruvam māyayaiva nihanyād yo na yuktaṃ pārtha tatra kim

    "He who employed illusion, that irresistible one, who called himself a Brahmana, was slain by illusion itself—what impropriety is there in that, O Partha?"

    "इस प्रकार माया का प्रयोग करने वाले, असह्य, अपने को ब्राह्मण कहने वाले को जो माया से ही मार डाले, उसमें हे पार्थ! क्या अनुचित है?"

  26. Verse 26

    तस्मिंस् तथा मया शस्ते यदि द्रौणायनी रुषा कुरुते भैरवं नादं तत्र किं मम हीयते

    tasmiṃs tathā mayā śaste yadi drauṇāyanī ruṣā kurute bhairavaṃ nādaṃ tatra kiṃ mama hīyate

    "When he had been thus struck down by me, if the son of Drona in fury utters a fearsome roar, what is lost thereby to me?"

    "उसके मेरे द्वारा इस प्रकार मारे जाने पर यदि द्रौणायनि (अश्वत्थामा) रोषपूर्वक भयंकर गर्जना करता है, तो इसमें मेरा क्या घट जाता है?"

  27. Verse 27

    न चाद्भुतम् इदं मन्ये यद् द्रौणिः शुद्धगर्जया घातयिष्यति कौरव्यान् परित्रातुम् अशक्नुवन्

    na cādbhutam idaṃ manye yad drauṇiḥ śuddhagarjayā ghātayiṣyati kauravyān paritrātum aśaknuvan

    "Nor do I deem it wonderful that the son of Drona, by his sheer roaring, will cause the Kauravas to be slain, unable to protect them."

    "और यह मुझे आश्चर्य नहीं लगता कि द्रौणि (अश्वत्थामा) केवल गर्जना से ही कौरवों को (रक्षा न कर पाने के कारण) मरवा देगा।"

  28. Verse 28

    यच् च मां धार्मिको भूत्वा ब्रवीषि गुरुघातिनम् तदर्थम् अहम् उत्पन्नः पाञ्चाल्यस्य सुतो ऽनलात्

    yac ca māṃ dhārmiko bhūtvā bravīṣi gurughātinam tadartham aham utpannaḥ pāñcālyasya suto 'nalāt

    "And whereas, becoming (suddenly) righteous, you call me a slayer of my preceptor—it was for that very purpose that I was born, the son of the Panchala king, from the (sacrificial) fire."

    "और जो तुम धार्मिक बनकर मुझे गुरुघाती कहते हो — मैं अनल (अग्नि) से उत्पन्न पाञ्चालराज का पुत्र, इसी प्रयोजन के लिए ही तो उत्पन्न हुआ था।"

  29. Verse 29

    यस्य कार्यम् अकार्यं वा युध्यतः स्यात् समं रणे तं कथं ब्राह्मणं ब्रूयाः क्षत्रियं वा धनंजय

    yasya kāryam akāryaṃ vā yudhyataḥ syāt samaṃ raṇe taṃ kathaṃ brāhmaṇaṃ brūyāḥ kṣatriyaṃ vā dhanaṃjaya

    "He for whom, while fighting in battle, the proper and the improper were the same—how would you call him a Brahmana or a Kshatriya, O Dhananjaya?"

    "हे धनंजय! रण में युद्ध करते समय जिसके लिए कार्य और अकार्य समान हो जाएँ, उसे तुम ब्राह्मण कहोगे या क्षत्रिय?"

  30. Verse 30

    यो ह्य् अनस्त्रविदो हन्याद् ब्रह्मास्त्रैः क्रोधमूर्छितः सर्वोपायैर् न स कथं वध्यः पुरुषसत्तम

    yo hy anastravido hanyād brahmāstraiḥ krodhamūrchitaḥ sarvopāyair na sa kathaṃ vadhyaḥ puruṣasattama

    "He who, senseless with wrath, would slay with the Brahma-weapons even those who knew no weapons—how, O best of men, is he not to be slain by every means?"

    "हे पुरुषश्रेष्ठ! जो क्रोध से मूर्च्छित होकर अस्त्र न जानने वालों को भी ब्रह्मास्त्रों से मार डाले, वह सब उपायों से क्यों न वध्य हो?"

  31. Verse 31

    विधर्मिणं धर्मविद्भिः प्रोक्तं तेषां विषोपमम् जानन् धर्मार्थतत्त्वज्ञः किम् अर्जुन विगर्हसे

    vidharmiṇaṃ dharmavidbhiḥ proktaṃ teṣāṃ viṣopamam jānan dharmārthatattvajñaḥ kim arjuna vigarhase

    "An unrighteous man is declared by the knowers of righteousness to be like poison to them; knowing this, O knower of the truth of righteousness and profit, why, O Arjuna, do you reproach (me)?"

    "धर्मवेत्ताओं ने अधर्मी को उनके (धर्म के) लिए विष के समान कहा है; हे धर्म और अर्थ के तत्त्व को जानने वाले अर्जुन! यह जानते हुए भी तुम (मेरी) निन्दा क्यों करते हो?"

  32. Verse 32

    नृशंसः स मयाक्रम्य रथ एव निपातितः तन् माभिनन्द्यं बीभत्सो किमर्थं नाभिनन्दसे

    nṛśaṃsaḥ sa mayākramya ratha eva nipātitaḥ tan mābhinandyaṃ bībhatso kimarthaṃ nābhinandase

    "That cruel one, assailed by me, was struck down upon his very car; so, O Bibhatsu, that (deed) ought to be applauded—why do you not applaud it?"

    "उस नृशंस को मैंने आक्रमण करके रथ पर ही गिरा दिया; हे बीभत्सो! वह (कर्म) तो अभिनन्दन के योग्य है — तुम उसका अभिनन्दन क्यों नहीं करते?"

  33. Verse 33

    कृते रणे कथं पार्थ ज्वलनार्कविषोपमम् भीमं द्रोणशिरश्छेदे प्रशस्यं न प्रशंससि

    kṛte raṇe kathaṃ pārtha jvalanārkaviṣopamam bhīmaṃ droṇaśiraśchede praśasyaṃ na praśaṃsasi

    "When (this) has been done in battle, how, O Partha, do you not praise as praiseworthy the terrible severing of Drona's head—him (Drona) who was like blazing fire, the sun, or poison?"

    "हे पार्थ! जब यह रण में कर दिया गया, तो प्रज्वलित अग्नि, सूर्य और विष के समान उस भयंकर द्रोण के सिर के काटे जाने को — जो प्रशंसनीय है — तुम प्रशंसनीय क्यों नहीं मानते?"

  34. Verse 34

    यो ऽसौ ममैव नान्यस्य बान्धवान् युधि जघ्निवान् छित्त्वापि तस्य मूर्धानं नैवास्मि विगतज्वरः

    yo 'sau mamaiva nānyasya bāndhavān yudhi jaghnivān chittvāpi tasya mūrdhānaṃ naivāsmi vigatajvaraḥ

    "He who slew in battle the kinsmen of me alone, and of none other—even having cut off his head, I am not free of fever (of the heart)."

    "जिसने केवल मेरे ही बन्धुओं का, और किसी अन्य के नहीं, युद्ध में वध किया — उसका सिर काटकर भी मैं ज्वर (हृदय की जलन) से मुक्त नहीं हुआ।"

  35. Verse 35

    तच् च मे कृन्तते मर्म यन् न तस्य शिरो मया निषादविषये क्षिप्तं जयद्रथशिरो यथा

    tac ca me kṛntate marma yan na tasya śiro mayā niṣādaviṣaye kṣiptaṃ jayadrathaśiro yathā

    "And this cuts my very core: that his head was not cast by me into the country of the Nishadas, as was the head of Jayadratha."

    "और यह बात मेरे मर्म को काटती है कि उसका सिर मैंने निषादों के देश में वैसे न फेंका जैसे जयद्रथ का सिर (फेंका गया था)।"

  36. Verse 36

    अवधश् चापि शत्रूणाम् अधर्मः शिष्यते ऽर्जुन क्षत्रियस्य ह्य् अयं धर्मो हन्याद् धन्येत वा पुनः

    avadhaś cāpi śatrūṇām adharmaḥ śiṣyate 'rjuna kṣatriyasya hy ayaṃ dharmo hanyād dhanyeta vā punaḥ

    "The non-slaying of enemies is also an unrighteousness that remains (a sin), O Arjuna; for this is the Kshatriya's duty—to slay, or in turn to be slain."

    "हे अर्जुन! शत्रुओं का वध न करना भी अधर्म (पाप) ही रह जाता है; क्योंकि क्षत्रिय का यही धर्म है कि या तो (शत्रु को) मारे या फिर (स्वयं) मारा जाए।"

  37. Verse 37

    स शत्रुर् निहतः संख्ये मया धर्मेण पाण्डव यथा त्वया हतः शूरो भगदत्तः पितुः सखा

    sa śatrur nihataḥ saṃkhye mayā dharmeṇa pāṇḍava yathā tvayā hataḥ śūro bhagadattaḥ pituḥ sakhā

    "That enemy was righteously slain by me in the encounter, O son of Pandu, even as the heroic Bhagadatta, your father's friend, was slain by you."

    "हे पाण्डव! वह शत्रु मेरे द्वारा संग्राम में धर्मपूर्वक मारा गया, जैसे तुम्हारे पिता के मित्र शूरवीर भगदत्त तुम्हारे द्वारा मारे गए।"

  38. Verse 38

    पितामहं रणे हत्वा मन्यसे धर्मम् आत्मनः मया शत्रौ हते कस्मात् पापे धर्मं न मन्यसे

    pitāmahaṃ raṇe hatvā manyase dharmam ātmanaḥ mayā śatrau hate kasmāt pāpe dharmaṃ na manyase

    "Having slain the grandsire (Bhishma) in battle, you deem your own act righteous; when the foe was slain by me, why, in your sin, do you not deem (it) righteous?"

    "रण में पितामह (भीष्म) का वध करके तुम अपने कर्म को धर्म मानते हो; तो मेरे द्वारा शत्रु के मारे जाने पर, हे पापी! तुम उसे धर्म क्यों नहीं मानते?"

  39. Verse 39

    नानृतः पाण्डवो ज्येष्ठो नाहं वाधार्मिको ऽर्जुन शिष्यध्रुङ् निहतः पापो युध्यस्व विजयस् तव

    nānṛtaḥ pāṇḍavo jyeṣṭho nāhaṃ vādhārmiko 'rjuna śiṣyadhruṅ nihataḥ pāpo yudhyasva vijayas tava

    "The eldest son of Pandu is no liar, nor am I unrighteous, O Arjuna. The sinner and betrayer of his disciples has been slain—fight now; victory is yours."

    "हे अर्जुन! ज्येष्ठ पाण्डव (युधिष्ठिर) झूठे नहीं हैं, और न मैं अधर्मी हूँ। शिष्यों से द्रोह करने वाला वह पापी मारा गया — अब युद्ध करो, विजय तुम्हारी है।"