Adhyaya 164
Drona Parva · 159 verses
159 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
संजय उवाच तस्मिंस् तथा वर्तमाने नराश्वगजसंक्षये दुःशासनो महाराज धृष्टद्युम्नम् अयोधयत्
saṃjaya uvāca tasmiṃs tathā vartamāne narāśvagajasaṃkṣaye duḥśāsano mahārāja dhṛṣṭadyumnam ayodhayat
Sanjaya said: While that destruction of men, horses and elephants was going on thus, Duhshasana, O great king, fought with Dhrishtadyumna.
संजय ने कहा — हे महाराज! जब इस प्रकार मनुष्यों, घोड़ों और हाथियों का वह संहार चल रहा था, तब दुःशासन धृष्टद्युम्न से युद्ध करने लगा।
Verse 2
स तु रुक्मरथासक्तो दुःशासनशरार्दितः अमर्षात् तव पुत्रस्य शरैर् वाहान् अवाकिरत्
sa tu rukmarathāsakto duḥśāsanaśarārditaḥ amarṣāt tava putrasya śarair vāhān avākirat
But he (Dhrishtadyumna), mounted on his golden car, afflicted by Duhshasana's arrows, out of indignation covered the horses of thy son with arrows.
किन्तु अपने स्वर्णमय रथ पर बैठे हुए, दुःशासन के बाणों से पीड़ित वह (धृष्टद्युम्न) अमर्षवश आपके पुत्र के घोड़ों पर बाणों की वर्षा करने लगा।
Verse 3
क्षणेन स रथस् तस्य सध्वजः सहसारथिः नादृश्यत महाराज पार्षतस्य शरैश् चितः
kṣaṇena sa rathas tasya sadhvajaḥ sahasārathiḥ nādṛśyata mahārāja pārṣatasya śaraiś citaḥ
In an instant that car of his (Duhshasana's), with its standard and charioteer, could not be seen, O great king, covered with the arrows of Prishata's [grand]son (Dhrishtadyumna).
हे महाराज! क्षण भर में पार्षत (धृष्टद्युम्न) के बाणों से बिंधा हुआ उस (दुःशासन) का वह रथ ध्वज और सारथि सहित दिखाई न पड़ा।
Verse 4
दुःशासनस् तु राजेन्द्र पाञ्चाल्यस्य महात्मनः नाशकत् प्रमुखे स्थातुं शरजालप्रपीडितः
duḥśāsanas tu rājendra pāñcālyasya mahātmanaḥ nāśakat pramukhe sthātuṃ śarajālaprapīḍitaḥ
And Duhshasana, O lord of kings, could not stand before the high-souled Panchala prince, pressed by his net of arrows.
हे राजेन्द्र! महात्मा पाञ्चालराजकुमार (धृष्टद्युम्न) के बाणजाल से पीड़ित दुःशासन उसके सामने खड़ा न रह सका।
Verse 5
स तु दुःशासनं बाणैर् विमुखीकृत्य पार्षतः किरञ् शरसहस्राणि द्रोणम् एवाभ्ययाद् रणे
sa tu duḥśāsanaṃ bāṇair vimukhīkṛtya pārṣataḥ kirañ śarasahasrāṇi droṇam evābhyayād raṇe
But Prishata's son, having made Duhshasana turn away with arrows, scattering thousands of arrows, advanced against Drona in the fight.
किन्तु पार्षत (धृष्टद्युम्न) बाणों से दुःशासन को विमुख करके, सहस्रों बाण बरसाता हुआ, रण में द्रोण पर ही चढ़ आया।
Verse 6
प्रत्यपद्यत हार्दिक्यः कृतवर्मा तदन्तरम् सोदर्याणां त्रयश् चैव त एनं पर्यवारयन्
pratyapadyata hārdikyaḥ kṛtavarmā tadantaram sodaryāṇāṃ trayaś caiva ta enaṃ paryavārayan
Then Kritavarman, the son of Hridika, threw himself into that interval; and the three uterine brothers [of Duryodhana] surrounded him (Dhrishtadyumna).
तब हृदीकपुत्र कृतवर्मा उस बीच में आ पड़ा; और (दुर्योधन के) तीनों सहोदर भाइयों ने भी उस (धृष्टद्युम्न) को घेर लिया।
Verse 7
तं यमौ पृष्ठतो ऽन्वैतां रक्षन्तौ पुरुषर्षभौ द्रोणायाभिमुखं यान्तं दीप्यमानम् इवानलम्
taṃ yamau pṛṣṭhato 'nvaitāṃ rakṣantau puruṣarṣabhau droṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ dīpyamānam ivānalam
Those two bulls among men, the twins, followed him behind, guarding [him] as he went facing Drona, blazing like fire.
प्रज्वलित अग्नि के समान द्रोण के सम्मुख जाते हुए उस (धृष्टद्युम्न) के पीछे-पीछे रक्षा करते हुए दोनों पुरुषश्रेष्ठ जुड़वाँ (नकुल-सहदेव) चल पड़े।
Verse 8
संप्रहारम् अकुर्वंस् ते सर्वे सप्त महारथाः अमर्षिताः सत्त्ववन्तः कृत्वा मरणम् अग्रतः
saṃprahāram akurvaṃs te sarve sapta mahārathāḥ amarṣitāḥ sattvavantaḥ kṛtvā maraṇam agrataḥ
All those seven mighty car-warriors made an encounter, indignant, full of courage, having set death before [them].
मरण को आगे रखकर, अमर्षयुक्त और सत्त्वशाली वे सातों महारथी परस्पर संग्राम करने लगे।
Verse 9
शुद्धात्मानः शुद्धवृत्ता राजन् स्वर्गपुरस्कृताः आर्यं युद्धम् अकुर्वन्त परस्परजिगीषवः
śuddhātmānaḥ śuddhavṛttā rājan svargapuraskṛtāḥ āryaṃ yuddham akurvanta parasparajigīṣavaḥ
Pure of soul, pure of conduct, O king, with heaven set foremost, they made a noble fight, each seeking to conquer the other.
हे राजन्! शुद्ध आत्मा और शुद्ध आचरणवाले, स्वर्ग को आगे रखने वाले वे परस्पर एक-दूसरे को जीतने की इच्छा से आर्य (धर्मानुकूल) युद्ध करने लगे।
Verse 10
शुक्लाभिजनकर्माणो मतिमन्तो जनाधिपाः धर्मयुद्धम् अयुध्यन्त प्रेक्षन्तो गतिम् उत्तमाम्
śuklābhijanakarmāṇo matimanto janādhipāḥ dharmayuddham ayudhyanta prekṣanto gatim uttamām
Of pure lineage and deeds, wise, those lords of men fought a righteous battle, looking to the highest goal.
पवित्र कुल और कर्मवाले, बुद्धिमान् वे नरेश उत्तम गति की ओर दृष्टि रखते हुए धर्मयुद्ध करने लगे।
Verse 11
न तत्रासीद् अधर्मिष्ठम् अशस्त्रं युद्धम् एव च नात्र कर्णी न नालीको न लिप्तो न च वस्तकः
na tatrāsīd adharmiṣṭham aśastraṃ yuddham eva ca nātra karṇī na nālīko na lipto na ca vastakaḥ
There was there nothing unrighteous, nor any unarmed fighting; nor a barbed (karni) arrow there, nor a nalika, nor one smeared [with poison], nor a vastaka;
वहाँ कुछ भी अधर्ममय अथवा निरायुध युद्ध न था; न वहाँ कर्णी (काँटेदार) बाण था, न नालीक, न विषलिप्त बाण और न वस्तक;
Verse 12
न सूची कपिशो नात्र न गवास्थिर् गजास्थिकः इषुर् आसीन् न संश्लिष्टो न पूतिर् न च जिह्मगः
na sūcī kapiśo nātra na gavāsthir gajāsthikaḥ iṣur āsīn na saṃśliṣṭo na pūtir na ca jihmagaḥ
nor a needle-arrow, nor a tawny [foul] one, nor one [tipped with] the bone of cow or elephant; no arrow there was jagged, nor foul, nor crooked-flying.
न वहाँ सूची (सुई जैसा) बाण था, न कपिश (मलिन) बाण, न गौ या हाथी की हड्डीवाला बाण; वहाँ कोई बाण न गँठीला था, न सड़ा हुआ और न टेढ़ा चलने वाला।
Verse 13
ऋजून्य् एव विशुद्धानि सर्वे शस्त्राण्य् अधारयन् सुयुद्धेन परांल् लोकान् ईप्सन्तः कीर्तिम् एव च
ṛjūny eva viśuddhāni sarve śastrāṇy adhārayan suyuddhena parāṃl lokān īpsantaḥ kīrtim eva ca
Straight and pure only were all the weapons they bore, seeking by a fair fight the higher worlds and glory alike.
सब सीधे और विशुद्ध शस्त्र ही धारण किए हुए थे; उत्तम युद्ध से परलोक और कीर्ति — दोनों की ही कामना करते हुए (वे लड़ रहे थे)।
Verse 14
तदासीत् तुमुलं युद्धं सर्वदोषविवर्जितम् चतुर्णां तव योधानां तैस् त्रिभिः पाण्डवैः सह
tadāsīt tumulaṃ yuddhaṃ sarvadoṣavivarjitam caturṇāṃ tava yodhānāṃ tais tribhiḥ pāṇḍavaiḥ saha
Then there was a tumultuous battle, free of all faults, of those four warriors of thine with those three [heroes of the Pandava side].
तब आपके उन चार योद्धाओं का उन तीन पाण्डवपक्षीय (वीरों) के साथ समस्त दोषों से रहित तुमुल युद्ध होने लगा।
Verse 15
धृष्टद्युम्नस् तु तान् हित्वा तव राजन् रथर्षभान् यमाभ्यां वारितान् दृष्ट्वा शीघ्रास्त्रो द्रोणम् अभ्ययात्
dhṛṣṭadyumnas tu tān hitvā tava rājan ratharṣabhān yamābhyāṃ vāritān dṛṣṭvā śīghrāstro droṇam abhyayāt
But Dhrishtadyumna, leaving those bull-like car-warriors of thine, O king, seeing them held off by the twins, swift with weapons, advanced against Drona.
किन्तु हे राजन्! धृष्टद्युम्न उन दोनों जुड़वाँ (नकुल-सहदेव) के द्वारा आपके उन रथश्रेष्ठों को रोका गया देखकर, उन्हें छोड़कर, शीघ्र अस्त्र चलाने वाला होकर द्रोण पर चढ़ गया।
Verse 16
निवारितास् तु ते वीरास् तयोः पुरुषसिंहयोः समसज्जन्त चत्वारो वाताः पर्वतयोर् इव
nivāritās tu te vīrās tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ samasajjanta catvāro vātāḥ parvatayor iva
Warded off by those two lions among men (the twins), those four heroes clashed [with them], like winds against two mountains.
उन दोनों पुरुषसिंहों (जुड़वाँ भाइयों) के द्वारा रोके गए वे चारों वीर उनसे वैसे ही भिड़ गए जैसे दो पर्वतों से टकराती हुई वायु।
Verse 17
द्वाभ्यां द्वाभ्यां यमौ सार्धं रथाभ्यां रथपुंगवौ समासक्तौ ततो द्रोणं धृष्टद्युम्नो ऽभ्यवर्तत
dvābhyāṃ dvābhyāṃ yamau sārdhaṃ rathābhyāṃ rathapuṃgavau samāsaktau tato droṇaṃ dhṛṣṭadyumno 'bhyavartata
The twins, [each] with two cars, [engaged] those bull-like car-warriors, two and two; then Dhrishtadyumna turned toward Drona.
दोनों रथश्रेष्ठ जुड़वाँ (भाई) दो-दो रथियों के साथ (एक साथ) भिड़ गए; तब धृष्टद्युम्न द्रोण की ओर बढ़ा।
Verse 18
दृष्ट्वा द्रोणाय पाञ्चाल्यं व्रजन्तं युद्धदुर्मदम् यमाभ्यां तांश् च संसक्तांस् तदन्तरम् उपाद्रवत्
dṛṣṭvā droṇāya pāñcālyaṃ vrajantaṃ yuddhadurmadam yamābhyāṃ tāṃś ca saṃsaktāṃs tadantaram upādravat
Seeing the Panchala prince, mad for battle, going toward Drona, and those [four] locked with the twins, [Duryodhana] rushed into that interval.
युद्ध में उन्मत्त पाञ्चालराजकुमार (धृष्टद्युम्न) को द्रोण की ओर जाते और उन चारों को जुड़वाँ भाइयों से उलझे देखकर (दुर्योधन) उस बीच में टूट पड़ा।
Verse 19
दुर्योधनो महाराज किरञ् शोणितभोजनान् तं सात्यकिः शीघ्रतरं पुनर् एवाभ्यवर्तत
duryodhano mahārāja kirañ śoṇitabhojanān taṃ sātyakiḥ śīghrataraṃ punar evābhyavartata
Duryodhana, O great king, scattering blood-drinking [arrows] — [him] Satyaki, more swiftly, advanced against in turn.
हे महाराज! रक्त पीने वाले (बाण) बरसाते हुए उस दुर्योधन पर सात्यकि और भी अधिक शीघ्रता से पलटकर चढ़ आया।
Verse 20
तौ परस्परम् आसाद्य समीपे कुरुमाधवौ हसमानौ नृशार्दूलाव् अभीतौ समगच्छताम्
tau parasparam āsādya samīpe kurumādhavau hasamānau nṛśārdūlāv abhītau samagacchatām
Those two, the Kuru and the Madhava (Duryodhana and Satyaki), meeting near [each other], those tigers among men, laughing, fearless, came together.
समीप आकर परस्पर मिलते हुए वे दोनों — कुरु (दुर्योधन) और माधव (सात्यकि) — वे नरश्रेष्ठ हँसते हुए, निर्भय होकर एक-दूसरे के सामने आए।
Verse 21
बाल्ये वृत्तानि सर्वाणि प्रीयमाणौ विचिन्त्य तौ अन्योन्यं प्रेक्षमाणौ च हसमानौ पुनः पुनः
bālye vṛttāni sarvāṇi prīyamāṇau vicintya tau anyonyaṃ prekṣamāṇau ca hasamānau punaḥ punaḥ
Recalling all the doings of [their] boyhood, and loving [one another], gazing at each other and laughing again and again —
बचपन के सारे खेल-कर्मों का स्मरण करके, एक-दूसरे पर प्रेम करते हुए, बारम्बार एक-दूसरे को देखते और हँसते हुए —
Verse 22
अथ दुर्योधनो राजा सात्यकिं प्रत्यभाषत प्रियं सखायं सततं गर्हयन् वृत्तम् आत्मनः
atha duryodhano rājā sātyakiṃ pratyabhāṣata priyaṃ sakhāyaṃ satataṃ garhayan vṛttam ātmanaḥ
then King Duryodhana addressed Satyaki, his ever-dear friend, blaming his own conduct:
तब राजा दुर्योधन ने अपने आचरण की निन्दा करते हुए अपने सदा के प्रिय मित्र सात्यकि से कहा —
Verse 23
धिक् क्रोधं धिक् सखे लोभं धिङ् मोहं धिग् अमर्षितम् धिग् अस्तु क्षात्रम् आचारं धिग् अस्तु बलम् औरसम्
dhik krodhaṃ dhik sakhe lobhaṃ dhiṅ mohaṃ dhig amarṣitam dhig astu kṣātram ācāraṃ dhig astu balam aurasam
“Fie on wrath, O friend! Fie on greed! Fie on delusion! Fie on indignation! Fie upon the kshatriya way of life! Fie upon bodily might!
"क्रोध को धिक्कार है! हे मित्र, लोभ को धिक्कार है! मोह को धिक्कार है! अमर्ष को धिक्कार है! क्षत्रिय-आचार को धिक्कार हो! और इस अपने शारीरिक बल को भी धिक्कार हो!
Verse 24
यत् त्वं माम् अभिसंधत्से त्वां चाहं शिनिपुंगव त्वं हि प्राणैः प्रियतरो ममाहं च सदा तव
yat tvaṃ mām abhisaṃdhatse tvāṃ cāhaṃ śinipuṃgava tvaṃ hi prāṇaiḥ priyataro mamāhaṃ ca sadā tava
that thou aimest at me and I at thee, O bull of the Shini race — for thou art dearer to me than life, and I always [dear] to thee.
हे शिनिश्रेष्ठ! जो तुम मुझ पर और मैं तुम पर (वार करने का) निशाना साध रहे हैं — जबकि तुम मुझे प्राणों से भी अधिक प्रिय हो और मैं सदा तुम्हें (प्रिय हूँ)।
Verse 25
स्मरामि तानि सर्वाणि बाल्ये वृत्तानि यानि नौ तानि सर्वाणि जीर्णानि सांप्रतं नौ रणाजिरे किम् अन्यत् क्रोधलोभाभ्यां युध्यामि त्वाद्य सात्वत
smarāmi tāni sarvāṇi bālye vṛttāni yāni nau tāni sarvāṇi jīrṇāni sāṃprataṃ nau raṇājire kim anyat krodhalobhābhyāṃ yudhyāmi tvādya sātvata
I remember all those doings of ours in boyhood; all those are [now] withered, [now] that we [stand] on the battlefield. For what else but wrath and greed do I fight thee today, O Satvata?”
हमारे बचपन के जो भी खेल-कर्म थे, वे सब मुझे स्मरण हैं; किन्तु हे सात्वत! वे सब अब रणभूमि में हमारे लिए जीर्ण (बीते दिनों की बात) हो गए; क्रोध और लोभ के सिवा और किसलिए मैं आज तुमसे युद्ध कर रहा हूँ?"
Verse 26
तं तथावादिनं राजन् सात्यकिः प्रत्यभाषत प्रहसन् विशिखांस् तीक्ष्णान् उद्यम्य परमास्त्रवित्
taṃ tathāvādinaṃ rājan sātyakiḥ pratyabhāṣata prahasan viśikhāṃs tīkṣṇān udyamya paramāstravit
To him thus speaking, O king, Satyaki, laughing, that supreme knower of weapons, raising his sharp arrows, replied:
हे राजन्! इस प्रकार कहते हुए उस (दुर्योधन) से परम अस्त्रवेत्ता सात्यकि ने हँसते हुए, अपने तीक्ष्ण बाण उठाकर उत्तर दिया —
Verse 27
नेयं सभा राजपुत्र न चाचार्यनिवेशनम् यत्र क्रीडितम् अस्माभिस् तदा राजन् समागतैः
neyaṃ sabhā rājaputra na cācāryaniveśanam yatra krīḍitam asmābhis tadā rājan samāgataiḥ
“This is not the assembly-hall, O prince, nor the preceptor's dwelling, where we sported then, O king, when gathered together.
"हे राजकुमार! यह न वह सभा है और न आचार्य का भवन, जहाँ हे राजन्! उस समय एकत्र होकर हम लोग खेला करते थे।
Verse 28
दुर्योधन उवाच क्व सा क्रीडा गतास्माकं बाल्ये वै शिनिपुंगव क्व च युद्धम् इदं भूयः कालो हि दुरतिक्रमः
duryodhana uvāca kva sā krīḍā gatāsmākaṃ bālye vai śinipuṃgava kva ca yuddham idaṃ bhūyaḥ kālo hi duratikramaḥ
Duryodhana said: Where has that sport of ours in boyhood gone, O bull of the Shini race? And whence [comes] this battle again? for Time is hard to overpass.
दुर्योधन ने कहा — हे शिनिश्रेष्ठ! बचपन की हमारी वह क्रीड़ा कहाँ चली गई? और यह युद्ध फिर कहाँ (आ पड़ा)? सचमुच काल को लाँघना कठिन है।
Verse 29
किं नु नो विद्यते कृत्यं धनेन धनलिप्सया यत्र युध्यामहे सर्वे धनलोभात् समागताः
kiṃ nu no vidyate kṛtyaṃ dhanena dhanalipsayā yatra yudhyāmahe sarve dhanalobhāt samāgatāḥ
What need have we of wealth, out of greed for wealth — [we] who all fight here, gathered together out of greed for wealth?”
धन के लोभ से धन का हमें भला क्या प्रयोजन है — जिसके लिए हम सब धन के लोभ से एकत्र होकर यहाँ युद्ध कर रहे हैं?"
Verse 30
संजय उवाच तं तथावादिनं तत्र राजानं माधवो ऽब्रवीत् एवंवृत्तं सदा क्षत्रं यद् धन्तीह गुरून् अपि
saṃjaya uvāca taṃ tathāvādinaṃ tatra rājānaṃ mādhavo 'bravīt evaṃvṛttaṃ sadā kṣatraṃ yad dhantīha gurūn api
Sanjaya said: To that king thus speaking, Madhava (Satyaki) said: “Such is ever the kshatriya way, that here one slays even one's elders.
संजय ने कहा — इस प्रकार कहते हुए उस राजा से माधव (सात्यकि) ने वहाँ कहा — "क्षत्रिय-धर्म सदा ऐसा ही है कि यहाँ मनुष्य गुरुजनों का भी वध कर डालता है।
Verse 31
यदि ते ऽहं प्रियो राजञ् जहि मां मा चिरं कृथाः त्वत्कृते सुकृतांल् लोकान् गच्छेयं भरतर्षभ
yadi te 'haṃ priyo rājañ jahi māṃ mā ciraṃ kṛthāḥ tvatkṛte sukṛtāṃl lokān gaccheyaṃ bharatarṣabha
If I am dear to thee, O king, slay me; delay not; for thy sake may I go to the worlds of the righteous, O bull of the Bharatas.
हे राजन्! यदि मैं तुम्हें प्रिय हूँ, तो मुझे मार डालो, विलम्ब मत करो; हे भरतश्रेष्ठ! तुम्हारे कारण मैं पुण्यात्माओं के लोकों में चला जाऊँ।
Verse 32
या ते शक्तिर् बलं चैव तत् क्षिप्रं मयि दर्शय नेच्छाम्य् एतद् अहं द्रष्टुं मित्राणां व्यसनं महत्
yā te śaktir balaṃ caiva tat kṣipraṃ mayi darśaya necchāmy etad ahaṃ draṣṭuṃ mitrāṇāṃ vyasanaṃ mahat
Whatever power and strength be thine, show that quickly upon me; I do not wish to behold this, the great calamity of [my] friends.”
तुम्हारी जो शक्ति और बल है, उसे शीघ्र मुझ पर दिखाओ; मैं अपने मित्रों का यह महान् संकट देखना नहीं चाहता।"
Verse 33
इत्य् एवं व्यक्तम् आभाष्य प्रतिभाष्य च सात्यकिः अभ्ययात् तूर्णम् अव्यग्रो निरपेक्षो विशां पते
ity evaṃ vyaktam ābhāṣya pratibhāṣya ca sātyakiḥ abhyayāt tūrṇam avyagro nirapekṣo viśāṃ pate
Thus having spoken plainly and made his answer, Satyaki advanced quickly, unagitated and indifferent, O lord of peoples.
हे प्रजानाथ! इस प्रकार स्पष्ट कहकर और उत्तर देकर सात्यकि अनुद्विग्न और निरपेक्ष होकर शीघ्र (दुर्योधन पर) चढ़ आया।
Verse 34
तम् आयान्तम् अभिप्रेक्ष्य प्रत्यगृह्णात् तवात्मजः शरैश् चावाकिरद् राजञ् शैनेयं तनयस् तव
tam āyāntam abhiprekṣya pratyagṛhṇāt tavātmajaḥ śaraiś cāvākirad rājañ śaineyaṃ tanayas tava
Seeing him coming, thy son received him and covered the son of Shini (Satyaki) with arrows, O king.
हे राजन्! उसे आते देखकर आपके पुत्र ने उसका सामना किया और शिनिपुत्र (सात्यकि) पर बाणों की वर्षा कर दी।
Verse 35
ततः प्रववृते युद्धं कुरुमाधवसिंहयोः अन्योन्यं क्रुद्धयोर् घोरं यथा द्विरदसिंहयोः
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurumādhavasiṃhayoḥ anyonyaṃ kruddhayor ghoraṃ yathā dviradasiṃhayoḥ
Then began a battle of those two lions, the Kuru and the Madhava, both enraged with one another, dreadful, like [that] of an elephant and a lion.
तब परस्पर क्रुद्ध उन दोनों — कुरु और माधव रूपी सिंहों का — हाथी और सिंह के समान घोर युद्ध छिड़ गया।
Verse 36
ततः पूर्णायतोत्सृष्टैः सात्वतं युद्धदुर्मदम् दुर्योधनः प्रत्यविध्यद् दशभिर् निशितैः शरैः
tataḥ pūrṇāyatotsṛṣṭaiḥ sātvataṃ yuddhadurmadam duryodhanaḥ pratyavidhyad daśabhir niśitaiḥ śaraiḥ
Then, with [arrows] shot from a fully drawn [bow], Duryodhana pierced the Satvata, mad for battle, with ten sharp arrows.
तब दुर्योधन ने आकर्ण खींचकर छोड़े गए दस तीक्ष्ण बाणों से युद्धोन्मत्त सात्वत (सात्यकि) को बेध डाला।
Verse 37
तं सात्यकिः प्रत्यविद्धत् तथैव दशभिः शरैः पञ्चाशता पुनश् चाजौ त्रिंशता दशभिश् च ह
taṃ sātyakiḥ pratyaviddhat tathaiva daśabhiḥ śaraiḥ pañcāśatā punaś cājau triṃśatā daśabhiś ca ha
Satyaki pierced him back likewise with ten arrows, and again in the fight with fifty, with thirty, and with ten.
सात्यकि ने भी बदले में उसे वैसे ही दस बाणों से, और फिर रण में पचास, तीस तथा दस बाणों से बेध दिया।
Verse 38
तस्य संदधतश् चेषून् संहितेषुं च कार्मुकम् अच्छिनत् सात्यकिस् तूर्णं शरैश् चैवाभ्यवीवृषत्
tasya saṃdadhataś ceṣūn saṃhiteṣuṃ ca kārmukam acchinat sātyakis tūrṇaṃ śaraiś caivābhyavīvṛṣat
As Duryodhana was fixing his arrows and his arrow-set bow, Satyaki quickly cut [them] off, and rained arrows upon him.
बाण सन्धान करते हुए उस (दुर्योधन) के बाणों और बाण चढ़े धनुष को सात्यकि ने शीघ्र ही काट डाला और उस पर बाणों की वर्षा कर दी।
Verse 39
स गाढविद्धो व्यथितः प्रत्यपायाद् रथान्तरम् दुर्योधनो महाराज दाशार्हशरपीडितः
sa gāḍhaviddho vyathitaḥ pratyapāyād rathāntaram duryodhano mahārāja dāśārhaśarapīḍitaḥ
Deeply pierced and pained, Duryodhana, O great king, afflicted by the arrows of the Dasharha (Satyaki), withdrew to another car.
हे महाराज! गहरे घाव से बिंधा हुआ, व्यथित और दाशार्ह (सात्यकि) के बाणों से पीड़ित दुर्योधन दूसरे रथ पर चला गया।
Verse 40
समाश्वस्य तु पुत्रस् ते सात्यकिं पुनर् अभ्ययात् विसृजन्न् इषुजालानि युयुधानरथं प्रति
samāśvasya tu putras te sātyakiṃ punar abhyayāt visṛjann iṣujālāni yuyudhānarathaṃ prati
But thy son, having recovered, advanced against Satyaki again, discharging nets of arrows at Yuyudhana's car.
किन्तु स्वस्थ होकर आपका पुत्र युयुधान (सात्यकि) के रथ पर बाणजाल छोड़ता हुआ पुनः सात्यकि पर चढ़ आया।
Verse 41
तथैव सात्यकिर् बाणान् दुर्योधनरथं प्रति प्रततं व्यसृजद् राजंस् तत् संकुलम् अवर्तत
tathaiva sātyakir bāṇān duryodhanarathaṃ prati pratataṃ vyasṛjad rājaṃs tat saṃkulam avartata
And likewise Satyaki loosed arrows continuously against Duryodhana's car, O king; that [combat] became a confused melee.
हे राजन्! वैसे ही सात्यकि ने भी दुर्योधन के रथ पर लगातार बाण छोड़े; वह (युद्ध) संकुल (घमासान) हो उठा।
Verse 42
तत्रेषुभिः क्षिप्यमाणैः पतद्भिश् च समन्ततः अग्नेर् इव महाकक्षे शब्दः समभवन् महान्
tatreṣubhiḥ kṣipyamāṇaiḥ patadbhiś ca samantataḥ agner iva mahākakṣe śabdaḥ samabhavan mahān
There, with arrows being cast and falling on every side, a great sound arose, as of fire in a great heap of dry wood.
वहाँ चारों ओर फेंके जाते और गिरते हुए बाणों से वैसा ही महान् शब्द उत्पन्न हो रहा था जैसा सूखे घास-फूस के विशाल ढेर में (लगी) अग्नि का।
Verse 43
तत्राभ्यधिकम् आलक्ष्य माधवं रथसत्तमम् क्षिप्रम् अभ्यपतत् कर्णः परीप्संस् तनयं तव
tatrābhyadhikam ālakṣya mādhavaṃ rathasattamam kṣipram abhyapatat karṇaḥ parīpsaṃs tanayaṃ tava
Perceiving there the Madhava (Satyaki), that best of car-warriors, [gaining] the upper hand, Karna quickly rushed [upon him], seeking to save thy son.
वहाँ रथश्रेष्ठ माधव (सात्यकि) को भारी (पड़ते हुए) देखकर कर्ण आपके पुत्र की रक्षा की इच्छा से शीघ्र ही (उस पर) टूट पड़ा।
Verse 44
न तु तं मर्षयाम् आस भीमसेनो महाबलः अभ्ययात् त्वरितः कर्णं विसृजन् सायकान् बहून्
na tu taṃ marṣayām āsa bhīmaseno mahābalaḥ abhyayāt tvaritaḥ karṇaṃ visṛjan sāyakān bahūn
But the mighty Bhima-sena did not tolerate him; he swiftly advanced against Karna, discharging many arrows.
किन्तु महाबली भीमसेन ने उसे सहन न किया; वे बहुत-से बाण छोड़ते हुए शीघ्र ही कर्ण पर चढ़ आए।
Verse 45
तस्य कर्णः शितान् बाणान् प्रतिहन्य हसन्न् इव धनुः शरांश् च चिच्छेद सूतं चाभ्यहनच् छरैः
tasya karṇaḥ śitān bāṇān pratihanya hasann iva dhanuḥ śarāṃś ca ciccheda sūtaṃ cābhyahanac charaiḥ
Karna, striking down his sharp arrows as if laughing, cut his bow and arrows, and struck his charioteer with arrows.
कर्ण ने मानो हँसते हुए उसके (भीम के) तीक्ष्ण बाणों को नष्ट करके धनुष और बाणों को काट डाला और बाणों से सारथि पर प्रहार किया।
Verse 46
भीमसेनस् तु संक्रुद्धो गदाम् आदाय पाण्डवः ध्वजं धनुश् च सूतं च संममर्दाहवे रिपोः
bhīmasenas tu saṃkruddho gadām ādāya pāṇḍavaḥ dhvajaṃ dhanuś ca sūtaṃ ca saṃmamardāhave ripoḥ
But Bhima-sena the Pandava, enraged, taking up a mace, crushed in battle the standard, bow and charioteer of the foe.
किन्तु क्रुद्ध पाण्डव भीमसेन ने गदा उठाकर युद्ध में शत्रु के ध्वज, धनुष और सारथि को कुचल डाला।
Verse 47
अमृष्यमाणः कर्णस् तु भीमसेनम् अयुध्यत विविधैर् इषुजालैश् च नानाशस्त्रैश् च संयुगे
amṛṣyamāṇaḥ karṇas tu bhīmasenam ayudhyata vividhair iṣujālaiś ca nānāśastraiś ca saṃyuge
Not brooking [this], Karna fought Bhima-sena with various nets of arrows and diverse weapons in the fight.
इसे न सहते हुए कर्ण संग्राम में नाना बाणजालों और विविध शस्त्रों से भीमसेन से युद्ध करने लगा।
Verse 48
संकुले वर्तमाने तु राजा धर्मसुतो ऽब्रवीत् पाञ्चालानां नरव्याघ्रान् मत्स्यानां च नरर्षभान्
saṃkule vartamāne tu rājā dharmasuto 'bravīt pāñcālānāṃ naravyāghrān matsyānāṃ ca nararṣabhān
As the confused melee was going on, King [Yudhishthira,] the son of Dharma, said to the tiger-like men of the Panchalas and the bull-like men of the Matsyas:
जब वह घमासान चल रहा था, तब धर्मपुत्र राजा (युधिष्ठिर) ने पाञ्चालों के नरश्रेष्ठों और मत्स्यों के पुरुषश्रेष्ठों से कहा —
Verse 49
ये नः प्राणाः शिरो ये नो ये नो योधा महाबलाः त एते धार्तराष्ट्रेषु विषक्ताः पुरुषर्षभाः
ye naḥ prāṇāḥ śiro ye no ye no yodhā mahābalāḥ ta ete dhārtarāṣṭreṣu viṣaktāḥ puruṣarṣabhāḥ
“These bulls among men, who are our life-breaths, who are our head, who are our mighty warriors — these are locked in combat with the sons of Dhritarashtra.
"जो हमारे प्राण हैं, जो हमारे मस्तक हैं, जो हमारे महाबली योद्धा हैं — वे ये पुरुषश्रेष्ठ धृतराष्ट्रपुत्रों से उलझे हुए हैं।
Verse 50
किं तिष्ठत यथा मूढाः सर्वे विगतचेतसः तत्र गच्छत यत्रैते युध्यन्ते मामका रथाः
kiṃ tiṣṭhata yathā mūḍhāḥ sarve vigatacetasaḥ tatra gacchata yatraite yudhyante māmakā rathāḥ
Why stand ye like fools, all bereft of sense? Go there, where these car-warriors of mine are fighting.
तुम सब मूढ़ों के समान, चेतनाशून्य होकर क्यों खड़े हो? वहाँ जाओ, जहाँ ये मेरे रथी युद्ध कर रहे हैं।
Verse 51
क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य सर्व एव गतज्वराः जयन्तो वध्यमाना वा गतिम् इष्टां गमिष्यथ
kṣatradharmaṃ puraskṛtya sarva eva gatajvarāḥ jayanto vadhyamānā vā gatim iṣṭāṃ gamiṣyatha
Putting the kshatriya's law foremost, all of you without fever [of fear], whether conquering or being slain, ye shall go to the desired goal.
क्षत्रिय-धर्म को आगे रखकर, भय से रहित होकर तुम सब, चाहे जीतो या मारे जाओ, इष्ट गति को प्राप्त करोगे।
Verse 52
जित्वा च बहुभिर् यज्ञैर् यक्ष्यध्वं भूरिदक्षिणैः हता वा देवसाद् भूत्वा लोकान् प्राप्स्यथ पुष्कलान्
jitvā ca bahubhir yajñair yakṣyadhvaṃ bhūridakṣiṇaiḥ hatā vā devasād bhūtvā lokān prāpsyatha puṣkalān
And having conquered, ye shall perform sacrifices with abundant gifts; or, being slain and having become [as] gods, ye shall attain the full [heavenly] worlds.”
और विजय पाकर तुम प्रचुर दक्षिणावाले बहुत-से यज्ञ करोगे; अथवा मारे जाकर, देवतुल्य होकर, समृद्ध लोकों को प्राप्त करोगे।"
Verse 53
ते राज्ञा चोदिता वीरा योत्स्यमाना महारथाः चतुर्धा वहिनीं कृत्वा त्वरिता द्रोणम् अभ्ययुः
te rājñā coditā vīrā yotsyamānā mahārathāḥ caturdhā vahinīṃ kṛtvā tvaritā droṇam abhyayuḥ
Those heroes, mighty car-warriors, urged on by the king and about to fight, having divided the host into four, quickly advanced against Drona.
राजा के द्वारा प्रेरित, युद्ध करने को उद्यत वे महारथी वीर सेना को चार भागों में बाँटकर शीघ्र ही द्रोण पर चढ़ आए।
Verse 54
पाञ्चालास् त्व् एकतो द्रोणम् अभ्यघ्नन् बहुभिः शरैः भीमसेनपुरोगाश् च एकतः पर्यवारयन्
pāñcālās tv ekato droṇam abhyaghnan bahubhiḥ śaraiḥ bhīmasenapurogāś ca ekataḥ paryavārayan
The Panchalas on one side smote Drona with many arrows; and those led by Bhima-sena surrounded [him] on [another] side.
एक ओर से पाञ्चाल बहुत-से बाणों से द्रोण पर प्रहार करने लगे; और दूसरी ओर से भीमसेन के नेतृत्ववाले (वीरों) ने उन्हें घेर लिया।
Verse 55
आसंस् तु पाण्डुपुत्राणां त्रयो ऽजिह्मा महारथाः यमौ च भीमसेनश् च प्राक्रोशन्त धनंजयम्
āsaṃs tu pāṇḍuputrāṇāṃ trayo 'jihmā mahārathāḥ yamau ca bhīmasenaś ca prākrośanta dhanaṃjayam
There were three straightforward mighty car-warriors of the sons of Pandu — the twins and Bhima-sena; they called out to Dhananjaya (Arjuna):
पाण्डुपुत्रों के तीन कुटिलतारहित (सरल) महारथी थे — दोनों जुड़वाँ (नकुल-सहदेव) और भीमसेन; उन्होंने धनंजय (अर्जुन) को पुकारा —
Verse 56
अभिद्रवार्जुन क्षिप्रं कुरून् द्रोणाद् अपानुद तत एनं हनिष्यन्ति पाञ्चाला हतरक्षिणम्
abhidravārjuna kṣipraṃ kurūn droṇād apānuda tata enaṃ haniṣyanti pāñcālā hatarakṣiṇam
“Rush quickly, O Arjuna! drive the Kurus away from Drona; then the Panchalas will slay him, his protectors slain.”
"हे अर्जुन! शीघ्र आक्रमण करो, कुरुओं को द्रोण से दूर हटाओ; तब रक्षकों के हट जाने पर पाञ्चाल इन्हें (द्रोण को) मार डालेंगे।"
Verse 57
कौरवेयांस् ततः पार्थः सहसा समुपाद्रवत् पाञ्चालान् एव तु द्रोणो धृष्टद्युम्नपुरोगमान्
kauraveyāṃs tataḥ pārthaḥ sahasā samupādravat pāñcālān eva tu droṇo dhṛṣṭadyumnapurogamān
Then Partha (Arjuna) suddenly rushed upon the Kauravas; but Drona [rushed] upon the Panchalas, led by Dhrishtadyumna.
तब पार्थ (अर्जुन) सहसा कौरवों पर टूट पड़े; किन्तु द्रोण धृष्टद्युम्न के नेतृत्ववाले पाञ्चालों पर ही (चढ़ गए)।
Verse 58
पाञ्चालानां ततो द्रोणो ऽप्य् अकरोत् कदनं महत् यथा क्रुद्धो रणे शक्रो दानवानां क्षयं पुरा
pāñcālānāṃ tato droṇo 'py akarot kadanaṃ mahat yathā kruddho raṇe śakro dānavānāṃ kṣayaṃ purā
Then Drona too made a great slaughter of the Panchalas, as of old the enraged Shakra [made] the destruction of the danavas in battle.
तब द्रोण ने भी पाञ्चालों का वैसा ही महान् संहार किया, जैसा पूर्वकाल में रण में क्रुद्ध इन्द्र ने दानवों का।
Verse 59
द्रोणास्त्रेण महाराज वध्यमानाः परे युधि नात्रसन्त रणे द्रोणात् सत्त्ववन्तो महारथाः
droṇāstreṇa mahārāja vadhyamānāḥ pare yudhi nātrasanta raṇe droṇāt sattvavanto mahārathāḥ
Being slain in the fight by Drona's weapon, O great king, the foes — those mighty car-warriors full of courage — were [yet] not terrified of Drona in battle.
हे महाराज! युद्ध में द्रोण के अस्त्र से मारे जाते हुए शत्रुपक्ष के वे सत्त्वशाली महारथी रण में द्रोण से भयभीत न हुए।
Verse 60
वध्यमाना महाराज पाञ्चालाः सृञ्जयास् तथा द्रोणम् एवाभ्ययुर् युद्धे मोहयन्तो महारथम्
vadhyamānā mahārāja pāñcālāḥ sṛñjayās tathā droṇam evābhyayur yuddhe mohayanto mahāratham
Being slain, O great king, the Panchalas and Srinjayas [still] advanced against Drona in the fight, [seeking to] bewilder that mighty car-warrior.
हे महाराज! मारे जाते हुए भी पाञ्चाल और सृञ्जय उस महारथ द्रोण को मोहित (व्याकुल) करते हुए युद्ध में उन्हीं पर चढ़ते रहे।
Verse 61
तेषां तूत्साद्यमानानां पाञ्चालानां समन्ततः अभवद् भैरवो नादो वध्यतां शरशक्तिभिः
teṣāṃ tūtsādyamānānāṃ pāñcālānāṃ samantataḥ abhavad bhairavo nādo vadhyatāṃ śaraśaktibhiḥ
As those Panchalas were being destroyed on every side, a fearful cry arose among them as they were slain by arrows and spears.
बाणों और शक्तियों से मारे जाते हुए, चारों ओर से नष्ट किए जाते उन पाञ्चालों में भयंकर आर्तनाद मच उठा।
Verse 62
वध्यमानेषु संग्रामे पाञ्चालेषु महात्मना उदीर्यमाणे द्रोणास्त्रे पाण्डवान् भयम् आविशत्
vadhyamāneṣu saṃgrāme pāñcāleṣu mahātmanā udīryamāṇe droṇāstre pāṇḍavān bhayam āviśat
As the Panchalas were being slain in battle by the high-souled one, and as Drona's weapon was being sent forth, fear entered the Pandavas.
संग्राम में महात्मा (द्रोण) के द्वारा पाञ्चालों के मारे जाते हुए और द्रोणास्त्र के छोड़े जाते हुए पाण्डवों में भय समा गया।
Verse 63
दृष्ट्वाश्वनरसंघानां विपुलं च क्षयं युधि पाण्डवेया महाराज नाशंसुर् विजयं तदा
dṛṣṭvāśvanarasaṃghānāṃ vipulaṃ ca kṣayaṃ yudhi pāṇḍaveyā mahārāja nāśaṃsur vijayaṃ tadā
Seeing the vast destruction of the hosts of horses and men in the fight, the Pandavas, O great king, then despaired of victory.
हे महाराज! युद्ध में घोड़ों और मनुष्यों के समूहों का विशाल संहार देखकर उस समय पाण्डव विजय की आशा खो बैठे।
Verse 64
कच्चिद् द्रोणो न नः सर्वान् क्षपयेत् परमास्त्रवित् समिद्धः शिशिरापाये दहन् कक्षम् इवानलः
kaccid droṇo na naḥ sarvān kṣapayet paramāstravit samiddhaḥ śiśirāpāye dahan kakṣam ivānalaḥ
“Will not Drona, the supreme knower of weapons, destroy us all, blazing like a fire kindled at the end of winter, burning up dry wood?
"कहीं परम अस्त्रवेत्ता द्रोण, शिशिर के अन्त में प्रज्वलित होकर सूखे घास-फूस को जलाती हुई अग्नि के समान, हम सबको भस्म न कर डालें!
Verse 65
न चैनं संयुगे कश् चित् समर्थः प्रतिवीक्षितुम् न चैनम् अर्जुनो जातु प्रतियुध्येत धर्मवित्
na cainaṃ saṃyuge kaś cit samarthaḥ prativīkṣitum na cainam arjuno jātu pratiyudhyeta dharmavit
And none in the fight is able even to look upon him; nor would Arjuna, the knower of righteousness, ever fight [thus foully] against him.”
युद्ध में इनकी ओर देख पाने में भी कोई समर्थ नहीं; और धर्मवेत्ता अर्जुन भी कभी इनसे (छल से) युद्ध नहीं करेंगे।"
Verse 66
त्रस्तान् कुन्तीसुतान् दृष्ट्वा द्रोणसायकपीडितान् मतिमाञ् श्रेयसे युक्तः केशवो ऽर्जुनम् अब्रवीत्
trastān kuntīsutān dṛṣṭvā droṇasāyakapīḍitān matimāñ śreyase yuktaḥ keśavo 'rjunam abravīt
Seeing the sons of Kunti terrified, afflicted by Drona's arrows, the wise Keshava, intent on [their] welfare, said to Arjuna:
द्रोण के बाणों से पीड़ित भयभीत कुन्तीपुत्रों को देखकर, (उनके) कल्याण में लगे बुद्धिमान् केशव ने अर्जुन से कहा —
Verse 67
नैष युद्धेन संग्रामे जेतुं शक्यः कथं चन अपि वृत्रहणा युद्धे रथयूथपयूथपः
naiṣa yuddhena saṃgrāme jetuṃ śakyaḥ kathaṃ cana api vṛtrahaṇā yuddhe rathayūthapayūthapaḥ
“This one cannot be conquered in battle by fighting, in any way, even by the slayer of Vritra (Indra) in war — [he,] the leader of the leaders of the car-throngs.
"रथसमूहों के नायकों के भी नायक ये (द्रोण) युद्ध में किसी प्रकार भी युद्ध से नहीं जीते जा सकते — वृत्रहन्ता इन्द्र के द्वारा भी नहीं।
Verse 68
आस्थीयतां जये योगो धर्मम् उत्सृज्य पाण्डव यथा वः संयुगे सर्वान् न हन्याद् रुक्मवाहनः
āsthīyatāṃ jaye yogo dharmam utsṛjya pāṇḍava yathā vaḥ saṃyuge sarvān na hanyād rukmavāhanaḥ
Let a device be resorted to for victory, casting off righteousness, O Pandava, so that the golden-carred one (Drona) may not slay all of you in the fight.
हे पाण्डव! विजय के लिए धर्म को छोड़कर कोई उपाय अपनाया जाए, जिससे ये स्वर्णरथवाले (द्रोण) युद्ध में तुम सबका वध न कर डालें।
Verse 69
अश्वत्थाम्नि हते नैष युध्येद् इति मतिर् मम तं हतं संयुगे कश् चिद् अस्मै शंसतु मानवः
aśvatthāmni hate naiṣa yudhyed iti matir mama taṃ hataṃ saṃyuge kaś cid asmai śaṃsatu mānavaḥ
When Ashvatthama is slain, he would not fight — such is my thought; let some man tell him that he (Ashvatthama) is slain in battle.”
अश्वत्थामा के मारे जाने पर ये युद्ध नहीं करेंगे — यह मेरी धारणा है; अतः कोई मनुष्य इनसे कहे कि वह (अश्वत्थामा) युद्ध में मारा गया।"
Verse 70
एतन् नारोचयद् राजन् कुन्तीपुत्रो धनंजयः अन्ये त्व् अरोचयन् सर्वे कृच्छ्रेण तु युधिष्ठिरः
etan nārocayad rājan kuntīputro dhanaṃjayaḥ anye tv arocayan sarve kṛcchreṇa tu yudhiṣṭhiraḥ
This did not please the son of Kunti, Dhananjaya (Arjuna), O king; but all the others approved [it], and, with difficulty, Yudhishthira [too].
हे राजन्! कुन्तीपुत्र धनंजय (अर्जुन) को यह अच्छा न लगा; किन्तु शेष सब ने इसका अनुमोदन किया और युधिष्ठिर ने बड़ी कठिनाई से (स्वीकार किया)।
Verse 71
ततो भीमो महाबाहुर् अनीके स्वे महागजम् जघान गदया राजन्न् अश्वत्थामानम् इत्य् उत
tato bhīmo mahābāhur anīke sve mahāgajam jaghāna gadayā rājann aśvatthāmānam ity uta
Then the mighty-armed Bhima, O king, slew with his mace a huge elephant named Ashvatthama, verily, in his own division.
हे राजन्! तब महाबाहु भीम ने अपनी ही सेना में अश्वत्थामा नामक एक विशाल हाथी को गदा से मार डाला।
Verse 72
भीमसेनस् तु सव्रीडम् उपेत्य द्रोणम् आहवे अश्वत्थामा हत इति शब्दम् उच्चैश् चकार ह
bhīmasenas tu savrīḍam upetya droṇam āhave aśvatthāmā hata iti śabdam uccaiś cakāra ha
And Bhima-sena, with [some] shame, approaching Drona in the battle, made a loud cry, “Ashvatthama is slain!”
तब भीमसेन ने कुछ संकोच के साथ युद्ध में द्रोण के पास जाकर ऊँचे स्वर से कहा — "अश्वत्थामा मारा गया!"
Verse 73
अश्वत्थामेति हि गजः ख्यातो नाम्ना हतो ऽभवत् कृत्वा मनसि तं भीमो मिथ्या व्याहृतवांस् तदा
aśvatthāmeti hi gajaḥ khyāto nāmnā hato 'bhavat kṛtvā manasi taṃ bhīmo mithyā vyāhṛtavāṃs tadā
For that elephant, famed by the name Ashvatthama, had been slain; keeping that in mind, Bhima spoke falsely then.
'अश्वत्थामा' नाम से प्रसिद्ध वह हाथी (वस्तुतः) मारा गया था; उसी को मन में रखकर भीम ने उस समय झूठ बोला।
Verse 74
भीमसेनवचः श्रुत्वा द्रोणस् तत् परम् अप्रियम् मनसा सन्नगात्रो ऽभूद् यथा सैकतम् अम्भसि
bhīmasenavacaḥ śrutvā droṇas tat param apriyam manasā sannagātro 'bhūd yathā saikatam ambhasi
Hearing the word of Bhima-sena, that supremely unwelcome [thing], Drona's limbs became slack in mind, like banks of sand in water.
भीमसेन का वह अत्यन्त अप्रिय वचन सुनकर द्रोण के अंग मन-ही-मन वैसे ही शिथिल हो गए जैसे जल में बालू के किनारे (ढह जाते हैं)।
Verse 75
शङ्कमानः स तन् मिथ्या वीर्यज्ञः स्वसुतस्य वै हतः स इति च श्रुत्वा नैव धैर्याद् अकम्पत
śaṅkamānaḥ sa tan mithyā vīryajñaḥ svasutasya vai hataḥ sa iti ca śrutvā naiva dhairyād akampata
Suspecting it to be false, and knowing the prowess of his own son, yet having heard “He is slain,” he did not [at first] waver from firmness.
अपने पुत्र के पराक्रम को जानने वाले द्रोण उसे झूठ समझते हुए, 'वह मारा गया' — यह सुनकर भी धैर्य से (तुरन्त) विचलित न हुए।
Verse 76
स लब्ध्वा चेतनां द्रोणः क्षणेनैव समाश्वसत् अनुचिन्त्यात्मनः पुत्रम् अविषह्यम् अरातिभिः
sa labdhvā cetanāṃ droṇaḥ kṣaṇenaiva samāśvasat anucintyātmanaḥ putram aviṣahyam arātibhiḥ
Regaining his consciousness, Drona in a moment recovered himself, reflecting that his son was unassailable by foes.
चेतना पाकर द्रोण क्षण भर में ही स्वस्थ हो गए, यह सोचकर कि उनका पुत्र शत्रुओं के लिए अजेय है।
Verse 77
स पार्षतम् अभिद्रुत्य जिघांसुर् मृत्युम् आत्मनः अवाकिरत् सहस्रेण तीक्ष्णानां कङ्कपत्रिणाम्
sa pārṣatam abhidrutya jighāṃsur mṛtyum ātmanaḥ avākirat sahasreṇa tīkṣṇānāṃ kaṅkapatriṇām
Rushing upon Prishata's son (Dhrishtadyumna), seeking [to bring on] his own death, he covered [him] with a thousand sharp heron-feathered arrows.
अपनी मृत्यु को चाहते हुए-से वे पार्षत (धृष्टद्युम्न) पर टूट पड़े और (उसे मारने की इच्छा से) सहस्रों तीक्ष्ण कंकपंखी बाणों से उस पर वर्षा करने लगे।
Verse 78
तं वै विंशतिसाहस्राः पाञ्चालानां नरर्षभाः तथा चरन्तं संग्रामे सर्वतो व्यकिरञ् शरैः
taṃ vai viṃśatisāhasrāḥ pāñcālānāṃ nararṣabhāḥ tathā carantaṃ saṃgrāme sarvato vyakirañ śaraiḥ
But twenty thousand bulls among men of the Panchalas, as he ranged thus in the battle, covered him on every side with arrows.
किन्तु संग्राम में इस प्रकार विचरते हुए उस (द्रोण) पर बीस हजार पाञ्चाल नरश्रेष्ठों ने चारों ओर से बाणों की वर्षा की।
Verse 79
ततः प्रादुष्करोद् द्रोणो ब्राह्मम् अस्त्रं परंतपः वधाय तेषां शूराणां पाञ्चालानाम् अमर्षितः
tataḥ prāduṣkarod droṇo brāhmam astraṃ paraṃtapaḥ vadhāya teṣāṃ śūrāṇāṃ pāñcālānām amarṣitaḥ
Then Drona, the scorcher of foes, brought forth the Brahma weapon for the slaying of those heroic Panchalas, being indignant.
तब अमर्षयुक्त शत्रुतापन द्रोण ने उन शूरवीर पाञ्चालों के वध के लिए ब्रह्मास्त्र प्रकट किया।
Verse 80
ततो व्यरोचत द्रोणो विनिघ्नन् सर्वसोमकान् शिरांस्य् अपातयच् चापि पाञ्चालानां महामृधे तथैव परिघाकारान् बाहून् कनकभूषणान्
tato vyarocata droṇo vinighnan sarvasomakān śirāṃsy apātayac cāpi pāñcālānāṃ mahāmṛdhe tathaiva parighākārān bāhūn kanakabhūṣaṇān
Then Drona shone, slaying all the Somakas; and he made fall the heads of the Panchalas in that great battle, and likewise their arms, club-like and adorned with gold.
तब समस्त सोमकों का वध करते हुए द्रोण शोभा पाने लगे; उस महासंग्राम में उन्होंने पाञ्चालों के सिर और वैसे ही परिघ के आकार की स्वर्णभूषित भुजाएँ भी गिरा दीं।
Verse 81
ते वध्यमानाः समरे भारद्वाजेन पार्थिवाः मेदिन्याम् अन्वकीर्यन्त वातनुन्ना इव द्रुमाः
te vadhyamānāḥ samare bhāradvājena pārthivāḥ medinyām anvakīryanta vātanunnā iva drumāḥ
Being slain in battle by the son of Bharadvaja, the kings were strewn upon the earth like trees felled by the wind.
संग्राम में भारद्वाजपुत्र (द्रोण) के द्वारा मारे जाते हुए वे राजा पृथ्वी पर वायु से गिराए गए वृक्षों के समान बिखर गए।
Verse 82
कुञ्जराणां च पततां हयौघानां च भारत अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा
kuñjarāṇāṃ ca patatāṃ hayaughānāṃ ca bhārata agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā
With elephants and floods of horses falling, O Bharata, the earth became impassable in form, its mire [of] flesh and blood.
हे भारत! हाथियों और घोड़ों के समूहों के गिरने से पृथ्वी मांस और रक्त की कीचड़वाली होकर अगम्य रूपवाली हो गई।
Verse 83
हत्वा विंशतिसाहस्रान् पाञ्चालानां रथव्रजान् अतिष्ठद् आहवे द्रोणो विधूमो ऽग्निर् इव ज्वलन्
hatvā viṃśatisāhasrān pāñcālānāṃ rathavrajān atiṣṭhad āhave droṇo vidhūmo 'gnir iva jvalan
Having slain twenty thousand car-throngs of the Panchalas, Drona stood in the fight like a smokeless blazing fire.
पाञ्चालों के बीस हजार रथसमूहों का वध करके द्रोण रण में धूमरहित प्रज्वलित अग्नि के समान जा खड़े हुए।
Verse 84
तथैव च पुनः क्रुद्धो भारद्वाजः प्रतापवान् वसुदानस्य भल्लेन शिरः कायाद् अपाहरत्
tathaiva ca punaḥ kruddho bhāradvājaḥ pratāpavān vasudānasya bhallena śiraḥ kāyād apāharat
And likewise again the majestic son of Bharadvaja, enraged, with a broad-headed arrow bore off the head of Vasudana from his body.
और वैसे ही पुनः प्रतापी भारद्वाजपुत्र (द्रोण) ने क्रुद्ध होकर एक भल्ल से वसुदान का सिर धड़ से अलग कर दिया।
Verse 85
पुनः पञ्चशतान् मत्स्यान् षट्सहस्रांश् च सृञ्जयान् हस्तिनाम् अयुतं हत्वा जघानाश्वायुतं पुनः
punaḥ pañcaśatān matsyān ṣaṭsahasrāṃś ca sṛñjayān hastinām ayutaṃ hatvā jaghānāśvāyutaṃ punaḥ
Again slaying five hundred Matsyas and six thousand Srinjayas, and ten thousand elephants, he then slew ten thousand horses.
फिर पाँच सौ मत्स्यों, छह हजार सृञ्जयों और दस हजार हाथियों को मारकर उन्होंने पुनः दस हजार घोड़ों को मार डाला।
Verse 86
क्षत्रियाणाम् अभावाय दृष्ट्वा द्रोणम् अवस्थितम् ऋषयो ऽभ्यागमंस् तूर्णं हव्यवाहपुरोगमाः
kṣatriyāṇām abhāvāya dṛṣṭvā droṇam avasthitam ṛṣayo 'bhyāgamaṃs tūrṇaṃ havyavāhapurogamāḥ
Seeing Drona stationed for the annihilation of the kshatriyas, the sages quickly came, with Havyavahana (Agni) at their head —
क्षत्रियों के विनाश के लिए द्रोण को (इस प्रकार) डटे हुए देखकर अग्नि (हव्यवाहन) को आगे करके ऋषिगण शीघ्र आ पहुँचे —
Verse 87
विश्वामित्रो जमदग्निर् भारद्वाजो ऽथ गौतमः वसिष्ठः कश्यपो ऽत्रिश् च ब्रह्मलोकं निनीषवः
viśvāmitro jamadagnir bhāradvājo 'tha gautamaḥ vasiṣṭhaḥ kaśyapo 'triś ca brahmalokaṃ ninīṣavaḥ
Vishvamitra, Jamadagni, Bharadvaja, and Gautama; Vasishtha, Kashyapa and Atri — desiring to lead [him] to the world of Brahma;
विश्वामित्र, जमदग्नि, भरद्वाज और गौतम; वसिष्ठ, कश्यप और अत्रि — (द्रोण को) ब्रह्मलोक ले जाने की इच्छा से;
Verse 88
सिकताः पृश्नयो गर्गा बालखिल्या मरीचिपाः भृगवो ऽङ्गिरसश् चैव सूक्ष्माश् चान्ये महर्षयः
sikatāḥ pṛśnayo gargā bālakhilyā marīcipāḥ bhṛgavo 'ṅgirasaś caiva sūkṣmāś cānye maharṣayaḥ
the Sikatas, Prishnis, Gargas, Balakhilyas, the drinkers of the [moon's] rays; the Bhrigus, the Angirasas, and other subtle great sages.
सिकत, पृश्नि, गर्ग, बालखिल्य, (चन्द्र की) किरणें पीने वाले; भृगु और अंगिरा के वंशज, तथा अन्य सूक्ष्म महर्षिगण।
Verse 89
त एनम् अब्रुवन् सर्वे द्रोणम् आहवशोभिनम् अधर्मतः कृतं युद्धं समयो निधनस्य ते
ta enam abruvan sarve droṇam āhavaśobhinam adharmataḥ kṛtaṃ yuddhaṃ samayo nidhanasya te
All these said to Drona, resplendent in battle: “The battle has been waged unrighteously; the time of thy death [is come].
उन सबने युद्ध में शोभा पाने वाले द्रोण से कहा — "तुमने अधर्मपूर्वक युद्ध किया; तुम्हारी मृत्यु का समय (आ गया) है।
Verse 90
न्यस्यायुधं रणे द्रोण समेत्यास्मान् अवस्थितान् नातः क्रूरतरं कर्म पुनः कर्तुं त्वम् अर्हसि
nyasyāyudhaṃ raṇe droṇa sametyāsmān avasthitān nātaḥ krūrataraṃ karma punaḥ kartuṃ tvam arhasi
Lay down thy weapon in the fight, O Drona, and come to us who stand [waiting]; it is not fitting for thee to do again a deed crueler than this.
हे द्रोण! रण में अपना अस्त्र रखकर प्रतीक्षा करते हुए हम (ऋषियों) के पास आ जाओ; अब इससे क्रूरतर कर्म फिर करना तुम्हें शोभा नहीं देता।
Verse 91
वेदवेदाङ्गविदुषः सत्यधर्मपरस्य च ब्राह्मणस्य विशेषेण तवैतन् नोपपद्यते
vedavedāṅgaviduṣaḥ satyadharmaparasya ca brāhmaṇasya viśeṣeṇa tavaitan nopapadyate
For one who knows the Vedas and the Vedangas, devoted to truth and righteousness, and especially for a Brahmana, this beseems thee not.
वेद-वेदाङ्गों के ज्ञाता, सत्य और धर्म में तत्पर, और विशेषकर एक ब्राह्मण के लिए यह तुम्हारे योग्य नहीं है।
Verse 92
न्यस्यायुधम् अमोघेषो तिष्ठ वर्त्मनि शाश्वते परिपूर्णश् च कालस् ते वस्तुं लोके ऽद्य मानुषे
nyasyāyudham amogheṣo tiṣṭha vartmani śāśvate paripūrṇaś ca kālas te vastuṃ loke 'dya mānuṣe
Lay down thy weapon, O one of unfailing shafts; stand upon the eternal path; thy time to dwell here in the world of men is now full.”
हे अमोघबाणधारी! अस्त्र रखकर सनातन मार्ग पर स्थित हो जाओ; इस मनुष्यलोक में रहने का तुम्हारा समय अब पूरा हो चुका है।"
Verse 93
इति तेषां वचः श्रुत्वा भीमसेनवचश् च तत् धृष्टद्युम्नं च संप्रेक्ष्य रणे स विमनाभवत्
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā bhīmasenavacaś ca tat dhṛṣṭadyumnaṃ ca saṃprekṣya raṇe sa vimanābhavat
Hearing that word of theirs, and that word of Bhima-sena, and beholding Dhrishtadyumna in the fight, he became downcast.
उनका वह वचन और भीमसेन का वह वचन सुनकर, तथा रण में धृष्टद्युम्न को देखकर वे (द्रोण) खिन्नमन हो गए।
Verse 94
स दह्यमानो व्यथितः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् अहतं वा हतं वेति पप्रच्छ सुतम् आत्मनः
sa dahyamāno vyathitaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram ahataṃ vā hataṃ veti papraccha sutam ātmanaḥ
Burning [with grief] and pained, he asked Yudhishthira, the son of Kunti, whether his own son were unslain or slain.
शोक से जलते और व्यथित होते हुए उन्होंने कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर से अपने पुत्र के विषय में पूछा कि वह मारा गया है या नहीं।
Verse 95
स्थिरा बुद्धिर् हि द्रोणस्य न पार्थो वक्ष्यते ऽनृतम् त्रयाणाम् अपि लोकानाम् ऐश्वर्यार्थे कथं चन
sthirā buddhir hi droṇasya na pārtho vakṣyate 'nṛtam trayāṇām api lokānām aiśvaryārthe kathaṃ cana
For Drona's conviction was firm that Partha (Yudhishthira) would not speak untruth, not even for the lordship of the three worlds, in any way.
द्रोण का यह दृढ़ विश्वास था कि पार्थ (युधिष्ठिर) तीनों लोकों के ऐश्वर्य के लिए भी किसी प्रकार झूठ नहीं बोलेंगे।
Verse 96
तस्मात् तं परिपप्रच्छ नान्यं कं चिद् विशेषतः तस्मिंस् तस्य हि सत्याशा बाल्यात् प्रभृति पाण्डवे
tasmāt taṃ paripapraccha nānyaṃ kaṃ cid viśeṣataḥ tasmiṃs tasya hi satyāśā bālyāt prabhṛti pāṇḍave
Therefore he asked him, and no other in particular; for his trust in [Yudhishthira's] truth [had rested] on that Pandava from boyhood onward.
इसीलिए उन्होंने विशेष रूप से उसी से पूछा, और किसी अन्य से नहीं; क्योंकि उस पाण्डव (युधिष्ठिर) के सत्य में उनका विश्वास बचपन से ही था।
Verse 97
ततो निष्पाण्डवाम् उर्वीं करिष्यन्तं युधां पतिम् द्रोणं ज्ञात्वा धर्मराजं गोविन्दो व्यथितो ऽब्रवीत्
tato niṣpāṇḍavām urvīṃ kariṣyantaṃ yudhāṃ patim droṇaṃ jñātvā dharmarājaṃ govindo vyathito 'bravīt
Then, knowing Drona, the lord of warriors, about to make the earth void of Pandavas, Govinda (Krishna), troubled, said to the King of Righteousness (Yudhishthira):
तब युद्ध के नायक द्रोण को पृथ्वी को पाण्डवरहित करने पर उद्यत जानकर व्यथित गोविन्द (कृष्ण) ने धर्मराज (युधिष्ठिर) से कहा —
Verse 98
यद्य् अर्धदिवसं द्रोणो युध्यते मन्युम् आस्थितः सत्यं ब्रवीमि ते सेना विनाशं समुपैष्यति
yady ardhadivasaṃ droṇo yudhyate manyum āsthitaḥ satyaṃ bravīmi te senā vināśaṃ samupaiṣyati
“If Drona fights for [even] half a day, holding to his wrath, I tell thee truly, thy army will meet with destruction.
"यदि द्रोण क्रोध में आकर आधे दिन भी युद्ध करते रहे, तो मैं तुमसे सत्य कहता हूँ, तुम्हारी सेना विनाश को प्राप्त हो जाएगी।
Verse 99
स भवांस् त्रातु नो द्रोणात् सत्याज् ज्यायो ऽनृतं भवेत् अनृतं जीवितस्यार्थे वदन् न स्पृश्यते ऽनृतैः
sa bhavāṃs trātu no droṇāt satyāj jyāyo 'nṛtaṃ bhavet anṛtaṃ jīvitasyārthe vadan na spṛśyate 'nṛtaiḥ
Do thou, then, save us from Drona; untruth were better than truth; one who speaks untruth for the sake of [saving] life is not touched by [the sin of] untruths.”
अतः तुम हमें द्रोण से बचाओ; (ऐसे अवसर पर) सत्य से असत्य ही श्रेष्ठ होगा; जीवन की रक्षा के लिए असत्य बोलने वाला (मनुष्य) असत्य के (पाप से) स्पर्श नहीं किया जाता।"
Verse 100
तयोः संवदतोर् एवं भीमसेनो ऽब्रवीद् इदम् श्रुत्वैव तं महाराज वधोपायं महात्मनः
tayoḥ saṃvadator evaṃ bhīmaseno 'bravīd idam śrutvaiva taṃ mahārāja vadhopāyaṃ mahātmanaḥ
As those two conversed thus, Bhima-sena said this, having heard [of] that means of slaying [Drona] from the high-souled one (Krishna):
हे महाराज! जब वे दोनों इस प्रकार बातें कर रहे थे, तब महात्मा (कृष्ण) से (द्रोण के) वध का वह उपाय सुनकर ही भीमसेन ने यह कहा —
Verse 101
गाहमानस्य ते सेनां मालवस्येन्द्रवर्मणः अश्वत्थामेति विख्यातो गजः शक्रगजोपमः
gāhamānasya te senāṃ mālavasyendravarmaṇaḥ aśvatthāmeti vikhyāto gajaḥ śakragajopamaḥ
“As I plunged into thy host, an elephant famed as Ashvatthama, resembling the elephant of Shakra (Indra), belonging to Indravarman the Malava king,
"आपकी सेना में घुसते समय मैंने इन्द्र के हाथी के समान, मालवराज इन्द्रवर्मा का अश्वत्थामा नाम से प्रसिद्ध एक हाथी —
Verse 102
निहतो युधि विक्रम्य ततो ऽहं द्रोणम् अब्रुवम् अश्वत्थामा हतो ब्रह्मन् निवर्तस्वाहवाद् इति
nihato yudhi vikramya tato 'haṃ droṇam abruvam aśvatthāmā hato brahman nivartasvāhavād iti
was slain by [my] valor in the fight; thereupon I said to Drona, ‘Ashvatthama is slain, O Brahmana; withdraw from the battle.’
युद्ध में पराक्रम दिखाकर मार डाला; तब मैंने द्रोण से कहा था — 'हे ब्रह्मन्! अश्वत्थामा मारा गया, युद्ध से निवृत्त हो जाइए।'
Verse 103
नूनं नाश्रद्दधद् वाक्यम् एष मे पुरुषर्षभः स त्वं गोविन्दवाक्यानि मानयस्व जयैषिणः
nūnaṃ nāśraddadhad vākyam eṣa me puruṣarṣabhaḥ sa tvaṃ govindavākyāni mānayasva jayaiṣiṇaḥ
Surely this bull among men did not believe my word; do thou honor the words of Govinda, who desires victory.
निश्चय ही इन पुरुषश्रेष्ठ ने मेरे वचन पर विश्वास नहीं किया; (इसलिए) आप विजय के इच्छुक गोविन्द के वचनों का आदर करें।
Verse 104
द्रोणाय निहतं शंस राजञ् शारद्वतीसुतम् त्वयोक्तो नैष युध्येत जातु राजन् द्विजर्षभः सत्यवान् हि नृलोके ऽस्मिन् भवान् ख्यातो जनाधिप
droṇāya nihataṃ śaṃsa rājañ śāradvatīsutam tvayokto naiṣa yudhyeta jātu rājan dvijarṣabhaḥ satyavān hi nṛloke 'smin bhavān khyāto janādhipa
Tell Drona that his son [Ashvatthama], the child of Sharadvati's daughter (Kripi), is slain, O king; told by thee, this bull among the twice-born would never fight [more]; for thou art renowned as truthful in this world of men, O lord of peoples.”
हे राजन्! द्रोण से कहिए कि उनका पुत्र, शारद्वती (कृपी) का पुत्र (अश्वत्थामा) मारा गया; हे प्रजानाथ! आपके कहने पर ये द्विजश्रेष्ठ कभी युद्ध नहीं करेंगे; क्योंकि इस मनुष्यलोक में आप सत्यवादी के रूप में प्रसिद्ध हैं।"
Verse 105
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा कृष्णवाक्यप्रचोदितः भावित्वाच् च महाराज वक्तुं समुपचक्रमे
tasya tad vacanaṃ śrutvā kṛṣṇavākyapracoditaḥ bhāvitvāc ca mahārāja vaktuṃ samupacakrame
Hearing that word of his, urged on by Krishna's word, and because it was [fated] to be, O great king, [Yudhishthira] began to speak.
हे महाराज! उसका वह वचन सुनकर, कृष्ण के वचन से प्रेरित होकर, और (जो) होनहार (था), उसके कारण (युधिष्ठिर) कहने को उद्यत हुए।
Verse 106
तम् अतथ्यभये मग्नो जये सक्तो युधिष्ठिरः अव्यक्तम् अब्रवीद् राजन् हतः कुञ्जर इत्य् उत
tam atathyabhaye magno jaye sakto yudhiṣṭhiraḥ avyaktam abravīd rājan hataḥ kuñjara ity uta
Sunk in the fear of that untruth, yet intent on victory, Yudhishthira said indistinctly, O king, “[He is] slain” — [adding under his breath] “the elephant,” verily.
हे राजन्! उस असत्य के भय में डूबे हुए, किन्तु विजय में आसक्त युधिष्ठिर ने अस्पष्ट स्वर में कहा — "मारा गया" — (धीरे से जोड़ा) "हाथी"।
Verse 107
तस्य पूर्वं रथः पृथ्व्याश् चतुरङ्गुल उत्तरः बभूवैवं तु तेनोक्ते तस्य वाहास्पृशन् महीम्
tasya pūrvaṃ rathaḥ pṛthvyāś caturaṅgula uttaraḥ babhūvaivaṃ tu tenokte tasya vāhāspṛśan mahīm
Formerly his car had [stood] four fingers above the earth [without touching it]; but when he had spoken thus, his car's [horses] touched the ground.
पहले उनका (युधिष्ठिर का) रथ पृथ्वी से चार अँगुल ऊपर (बिना छुए) चलता था; किन्तु उनके इस प्रकार कहते ही उनके रथ के घोड़े भूमि को छूने लगे।
Verse 108
युधिष्ठिरात् तु तद् वाक्यं श्रुत्वा द्रोणो महारथः पुत्रव्यसनसंतप्तो निराशो जीविते ऽभवत्
yudhiṣṭhirāt tu tad vākyaṃ śrutvā droṇo mahārathaḥ putravyasanasaṃtapto nirāśo jīvite 'bhavat
But hearing that word from Yudhishthira, Drona the mighty car-warrior, scorched by grief for [his] son, became hopeless of life.
किन्तु युधिष्ठिर से वह वचन सुनकर महारथ द्रोण पुत्र-शोक से सन्तप्त होकर जीवन से निराश हो गए।
Verse 109
आगस्कृतम् इवात्मानं पाण्डवानां महात्मनाम् ऋषिवाक्यं च मन्वानः श्रुत्वा च निहतं सुतम्
āgaskṛtam ivātmānaṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām ṛṣivākyaṃ ca manvānaḥ śrutvā ca nihataṃ sutam
Deeming himself as having wronged the high-souled Pandavas, and mindful of the word of the sages, and having heard his son slain,
अपने को महात्मा पाण्डवों का अपराधी-सा मानते हुए, ऋषियों के वचन का स्मरण करते हुए, और पुत्र को मारा गया सुनकर —
Verse 110
विचेताः परमोद्विग्नो धृष्टद्युम्नम् अवेक्ष्य च योद्धुं नाशक्नुवद् राजन् यथापूर्वम् अरिंदम
vicetāḥ paramodvigno dhṛṣṭadyumnam avekṣya ca yoddhuṃ nāśaknuvad rājan yathāpūrvam ariṃdama
distraught, greatly agitated, and beholding Dhrishtadyumna, he was unable to fight as before, O king, O tamer of foes.
हे शत्रुदमन राजन्! वे विचेतन और अत्यन्त उद्विग्न होकर, धृष्टद्युम्न को देखकर, पहले की भाँति युद्ध करने में असमर्थ हो गए।
Verse 111
तं दृष्ट्वा परमोद्विग्नं शोकोपहतचेतसम् पाञ्चालराजस्य सुतो धृष्टद्युम्नः समाद्रवत्
taṃ dṛṣṭvā paramodvignaṃ śokopahatacetasam pāñcālarājasya suto dhṛṣṭadyumnaḥ samādravat
Seeing him greatly agitated, his mind stricken by grief, Dhrishtadyumna, the son of the Panchala king, rushed [upon him] —
शोक से आहत चित्तवाले, अत्यन्त उद्विग्न उन (द्रोण) को देखकर पाञ्चालराज का पुत्र धृष्टद्युम्न उन पर टूट पड़ा —
Verse 112
य इष्ट्वा मनुजेन्द्रेण द्रुपदेन महामखे लब्धो द्रोणविनाशाय समिद्धाद् धव्यवाहनात्
ya iṣṭvā manujendreṇa drupadena mahāmakhe labdho droṇavināśāya samiddhād dhavyavāhanāt
he who, [born] when King Drupada sacrificed at a great sacrifice, was obtained from the kindled fire for the destruction of Drona.
वही, जो राजा द्रुपद के महायज्ञ करने पर द्रोण के विनाश के लिए प्रज्वलित अग्नि से प्राप्त हुआ था।
Verse 113
स धनुर् जैत्रम् आदाय घोरं जलदनिस्वनम् दृढज्यम् अजरं दिव्यं शरांश् चाशीविषोपमान्
sa dhanur jaitram ādāya ghoraṃ jaladanisvanam dṛḍhajyam ajaraṃ divyaṃ śarāṃś cāśīviṣopamān
Taking up his victorious, terrible bow, [loud as] the roar of clouds, firm-stringed, ageless and divine, and arrows like venomous serpents,
मेघ के समान गर्जने वाले, दृढ़ प्रत्यंचावाले, अजर, दिव्य और घोर अपने जयशील धनुष तथा सर्प के समान विषैले बाणों को लेकर —
Verse 114
संदधे कार्मुके तस्मिञ् शरम् आशीविषोपमम् द्रोणं जिघांसुः पाञ्चाल्यो महाज्वालम् इवानलम्
saṃdadhe kārmuke tasmiñ śaram āśīviṣopamam droṇaṃ jighāṃsuḥ pāñcālyo mahājvālam ivānalam
the Panchala [prince] set upon that bow an arrow like a venomous serpent, seeking to slay Drona, [who was] like a great-flaming fire.
महाज्वालावाली अग्नि के समान द्रोण का वध करने की इच्छा से उस पाञ्चालराजकुमार ने उस धनुष पर सर्प के समान एक बाण सन्धान किया।
Verse 115
तस्य रूपं शरस्यासीद् धनुर्ज्यामण्डलान्तरे द्योततो भास्करस्येव घनान्ते परिवेशिनः
tasya rūpaṃ śarasyāsīd dhanurjyāmaṇḍalāntare dyotato bhāskarasyeva ghanānte pariveśinaḥ
The form of that arrow within the circle of the bow-string was like [that] of the shining sun haloed among the clouds at [day's] end.
धनुष की प्रत्यंचा के घेरे के भीतर उस बाण का रूप दिन के अन्त में मेघों के बीच मण्डलयुक्त चमकते सूर्य के समान था।
Verse 116
पार्षतेन परामृष्टं ज्वलन्तम् इव तद् धनुः अन्तकालम् इव प्राप्तं मेनिरे वीक्ष्य सैनिकाः
pārṣatena parāmṛṣṭaṃ jvalantam iva tad dhanuḥ antakālam iva prāptaṃ menire vīkṣya sainikāḥ
That bow, drawn back by Prishata's son, as if blazing, the soldiers, beholding it, deemed like the arrival of the hour of doom.
पार्षत (धृष्टद्युम्न) के द्वारा खींचे गए, मानो प्रज्वलित होते हुए उस धनुष को देखकर सैनिकों ने समझा कि मानो प्रलयकाल आ पहुँचा है।
Verse 117
तम् इषुं संहितं तेन भारद्वाजः प्रतापवान् दृष्ट्वामन्यत देहस्य कालपर्यायम् आगतम्
tam iṣuṃ saṃhitaṃ tena bhāradvājaḥ pratāpavān dṛṣṭvāmanyata dehasya kālaparyāyam āgatam
Seeing that arrow set by him, the majestic son of Bharadvaja deemed that the turning of his body's time (his death) had come.
उसके द्वारा सन्धान किए गए उस बाण को देखकर प्रतापी भारद्वाजपुत्र (द्रोण) ने समझा कि उनके शरीर का अन्तकाल आ गया है।
Verse 118
ततः स यत्नम् आतिष्ठद् आचार्यस् तस्य वारणे न चास्यास्त्राणि राजेन्द्र प्रादुरासन् महात्मनः
tataḥ sa yatnam ātiṣṭhad ācāryas tasya vāraṇe na cāsyāstrāṇi rājendra prādurāsan mahātmanaḥ
Then the preceptor made an effort to ward it off; but the weapons of that high-souled one did not appear, O lord of kings.
हे राजेन्द्र! तब आचार्य ने उसे रोकने का प्रयत्न किया; किन्तु उन महात्मा के अस्त्र प्रकट न हुए।
Verse 119
तस्य त्व् अहानि चत्वारि क्षपा चैकास्यतो गता तस्य चाह्नस् त्रिभागेन क्षयं जग्मुः पतत्रिणः
tasya tv ahāni catvāri kṣapā caikāsyato gatā tasya cāhnas tribhāgena kṣayaṃ jagmuḥ patatriṇaḥ
For four days and one night had passed for him unremittingly [in battle]; and by a third part of [this] day his winged [arrows] had come to their end.
क्योंकि उनके (युद्ध में) चार दिन और एक रात निरन्तर बीत चुके थे; और (उस दिन के) दिन के तीसरे भाग तक उनके बाण समाप्त हो गए।
Verse 120
स शरक्षयम् आसाद्य पुत्रशोकेन चार्दितः विविधानां च दिव्यानाम् अस्त्राणाम् अप्रसन्नताम्
sa śarakṣayam āsādya putraśokena cārditaḥ vividhānāṃ ca divyānām astrāṇām aprasannatām
Having reached the exhaustion of arrows, and afflicted by grief for [his] son, and [seeing] the unpropitiousness of his various divine weapons,
बाणों के समाप्त हो जाने पर, पुत्र-शोक से पीड़ित होकर, और नाना दिव्य अस्त्रों की अप्रसन्नता (असफलता) देखकर —
Verse 121
उत्स्रष्टुकामः शस्त्राणि विप्रवाक्याभिचोदितः तेजसा प्रेर्यमाणश् च युयुधे सो ऽतिमानुषम्
utsraṣṭukāmaḥ śastrāṇi vipravākyābhicoditaḥ tejasā preryamāṇaś ca yuyudhe so 'timānuṣam
desirous of loosing [his remaining] weapons, urged on by the words of the Brahmanas, and impelled by [his own] energy, he fought superhumanly.
(शेष) शस्त्र छोड़ने की इच्छा से, ब्राह्मणों के वचनों से प्रेरित और अपने ही तेज से प्रेरित होकर वे अमानुषिक रूप से युद्ध करने लगे।
Verse 122
अथान्यत् स समादाय दिव्यम् आङ्गिरसं धनुः शरांश् च ब्रह्मदण्डाभान् धृष्टद्युम्नम् अयोधयत्
athānyat sa samādāya divyam āṅgirasaṃ dhanuḥ śarāṃś ca brahmadaṇḍābhān dhṛṣṭadyumnam ayodhayat
Then, taking up another divine bow, the Angirasa, and arrows like the rod of Brahma, he fought Dhrishtadyumna.
तब दूसरा दिव्य आंगिरस धनुष और ब्रह्मदण्ड के समान बाण लेकर वे धृष्टद्युम्न से युद्ध करने लगे।
Verse 123
ततस् तं शरवर्षेण महता समवाकिरत् व्यशातयच् च संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नम् अमर्षणः
tatas taṃ śaravarṣeṇa mahatā samavākirat vyaśātayac ca saṃkruddho dhṛṣṭadyumnam amarṣaṇaḥ
Then he covered him with a great shower of arrows, and, greatly enraged and implacable, [sought to] destroy Dhrishtadyumna.
तब उन्होंने उस पर महान् बाण-वर्षा कर दी; और अत्यन्त क्रुद्ध एवं अमर्षी होकर उन्होंने धृष्टद्युम्न का विनाश करना (चाहा)।
Verse 124
तं शरं शतधा चास्य द्रोणश् चिच्छेद सायकैः ध्वजं धनुश् च निशितैः सारथिं चाप्य् अपातयत्
taṃ śaraṃ śatadhā cāsya droṇaś ciccheda sāyakaiḥ dhvajaṃ dhanuś ca niśitaiḥ sārathiṃ cāpy apātayat
Drona cut that arrow of his a hundredfold with [his] arrows, and with sharp [arrows] cut down his standard and bow, and felled his charioteer.
द्रोण ने उसके उस बाण को अपने बाणों से सौ टुकड़े कर डाला, और तीक्ष्ण बाणों से उसके ध्वज एवं धनुष को काट दिया तथा सारथि को भी गिरा दिया।
Verse 125
धृष्टद्युम्नः प्रहस्यान्यत् पुनर् आदाय कार्मुकम् शितेन चैनं बाणेन प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे
dhṛṣṭadyumnaḥ prahasyānyat punar ādāya kārmukam śitena cainaṃ bāṇena pratyavidhyat stanāntare
Dhrishtadyumna, laughing, taking up another bow, pierced him back with a sharp arrow in the middle of the chest.
धृष्टद्युम्न ने हँसते हुए दूसरा धनुष लेकर एक तीक्ष्ण बाण से उनकी छाती के बीचोबीच प्रहार किया।
Verse 126
सो ऽतिविद्धो महेष्वासः संभ्रान्त इव संयुगे भल्लेन शितधारेण चिच्छेदास्य महद् धनुः
so 'tividdho maheṣvāsaḥ saṃbhrānta iva saṃyuge bhallena śitadhāreṇa cicchedāsya mahad dhanuḥ
That great bowman (Drona), deeply pierced, as if confounded in the fight, with a sharp-edged broad-headed arrow cut Dhrishtadyumna's great bow.
गहरे घाव से बिंधे हुए, युद्ध में मानो घबराए हुए-से उस महाधनुर्धर (द्रोण) ने एक तीक्ष्ण धारवाले भल्ल से उस (धृष्टद्युम्न) के विशाल धनुष को काट डाला।
Verse 127
यच् चास्य बाणं विकृतं धनूंषि च विशां पते सर्वं संछिद्य दुर्धर्षो गदां खड्गम् अथापि च
yac cāsya bāṇaṃ vikṛtaṃ dhanūṃṣi ca viśāṃ pate sarvaṃ saṃchidya durdharṣo gadāṃ khaḍgam athāpi ca
And whatever [other] arrow [was fixed], and his bows, O lord of peoples — [Drona,] the unassailable, cut all [of them], and [also] the mace and the sword.
हे प्रजानाथ! और उसका जो (चढ़ाया हुआ) बाण था, तथा उसके धनुष — उन सबको, और गदा एवं खड्ग को भी, दुर्धर्ष (द्रोण) ने काट डाला।
Verse 128
धृष्टद्युम्नं ततो ऽविध्यन् नवभिर् निशितैः शरैः जीवितान्तकरैः क्रुद्धः क्रुद्धरूपं परंतपः
dhṛṣṭadyumnaṃ tato 'vidhyan navabhir niśitaiḥ śaraiḥ jīvitāntakaraiḥ kruddhaḥ kruddharūpaṃ paraṃtapaḥ
Then, enraged, that scorcher of foes, of wrathful aspect, pierced Dhrishtadyumna with nine sharp, life-ending arrows.
तब क्रोधभरे रूपवाले उस शत्रुतापन (द्रोण) ने क्रुद्ध होकर धृष्टद्युम्न को प्राणान्तकारी नौ तीक्ष्ण बाणों से बेध डाला।
Verse 129
धृष्टद्युम्नरथस्याश्वान् स्वरथाश्वैर् महारथः अमिश्रयद् अमेयात्मा ब्राह्मम् अस्त्रम् उदीरयन्
dhṛṣṭadyumnarathasyāśvān svarathāśvair mahārathaḥ amiśrayad ameyātmā brāhmam astram udīrayan
Then that mighty car-warrior of immeasurable soul mingled Dhrishtadyumna's [chariot-]horses with his own chariot-horses, sending forth the Brahma weapon.
तब अप्रमेय आत्मावाले उस महारथ (द्रोण) ने ब्रह्मास्त्र छोड़ते हुए धृष्टद्युम्न के रथ के घोड़ों को अपने रथ के घोड़ों से मिला दिया।
Verse 130
ते मिश्रा बह्व् अशोभन्त जवना वातरंहसः पारावतसवर्णाश् च शोणाश् च भरतर्षभ
te miśrā bahv aśobhanta javanā vātaraṃhasaḥ pārāvatasavarṇāś ca śoṇāś ca bharatarṣabha
Those [horses], mingled, shone greatly — swift, of the speed of the wind, dove-colored and red, O bull of the Bharatas.
हे भरतश्रेष्ठ! मिले हुए वे घोड़े बहुत शोभा पाने लगे — वेगवान्, वायु के समान तीव्र गतिवाले, कुछ कपोत (कबूतर) के रंग के और कुछ लाल रंग के।
Verse 131
यथा सविद्युतो मेघा नदन्तो जलदागमे तथा रेजुर् महाराज मिश्रिता रणमूर्धनि
yathā savidyuto meghā nadanto jaladāgame tathā rejur mahārāja miśritā raṇamūrdhani
As clouds with lightning, roaring at the coming of the rains, so shone they, O great king, mingled at the head of the battle.
हे महाराज! जैसे वर्षा के आगमन पर बिजली सहित गरजते हुए मेघ (शोभा पाते हैं), वैसे ही रणभूमि के अग्रभाग में मिले हुए वे (घोड़े) शोभा पाने लगे।
Verse 132
ईषाबन्धं चक्रबन्धं रथबन्धं तथैव च प्रणाशयद् अमेयात्मा धृष्टद्युम्नस्य स द्विजः
īṣābandhaṃ cakrabandhaṃ rathabandhaṃ tathaiva ca praṇāśayad ameyātmā dhṛṣṭadyumnasya sa dvijaḥ
That Brahmana (Drona) of immeasurable soul destroyed the pole-fastening, the wheel-fastening, and likewise the car-fastening of Dhrishtadyumna.
अप्रमेय आत्मावाले उन ब्राह्मण (द्रोण) ने धृष्टद्युम्न के रथ के ईषाबन्ध (धुरे के बन्धन), चक्रबन्ध (पहिये के बन्धन) और रथबन्ध को नष्ट कर दिया।
Verse 133
स छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः उत्तमाम् आपदं प्राप्य गदां वीरः परामृशत्
sa chinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ uttamām āpadaṃ prāpya gadāṃ vīraḥ parāmṛśat
His bow cut, carless, his horses slain, his charioteer slain, having come to the utmost extremity, that hero (Dhrishtadyumna) grasped a mace.
धनुष कट जाने पर, रथहीन, घोड़े और सारथि के मारे जाने पर, उस परम विपत्ति को प्राप्त होकर वीर (धृष्टद्युम्न) ने गदा उठाई।
Verse 134
ताम् अस्य विशिखैस् तीक्ष्णैः क्षिप्यमाणां महारथः निजघान शरैर् द्रोणः क्रुद्धः सत्यपराक्रमः
tām asya viśikhais tīkṣṇaiḥ kṣipyamāṇāṃ mahārathaḥ nijaghāna śarair droṇaḥ kruddhaḥ satyaparākramaḥ
As it was being hurled, Drona, enraged, of true prowess, that mighty car-warrior, struck it down with his sharp arrows.
सत्यपराक्रमी महारथ द्रोण ने क्रुद्ध होकर, फेंकी जाती हुई उस गदा को अपने तीक्ष्ण बाणों से मार गिराया।
Verse 135
तां दृष्ट्वा तु नरव्याघ्रो द्रोणेन निहतां शरैः विमलं खड्गम् आदत्त शतचन्द्रं च भानुमत्
tāṃ dṛṣṭvā tu naravyāghro droṇena nihatāṃ śaraiḥ vimalaṃ khaḍgam ādatta śatacandraṃ ca bhānumat
Seeing that [mace] struck down by Drona's arrows, that tiger among men (Dhrishtadyumna) took up a bright sword and a radiant shield [bearing] a hundred moons.
द्रोण के बाणों से उस (गदा) को गिरा देखकर उस नरव्याघ्र (धृष्टद्युम्न) ने एक निर्मल खड्ग और सौ चन्द्रमावाली चमकीली ढाल उठा ली।
Verse 136
असंशयं तथाभूते पाञ्चाल्यः साध्व् अमन्यत वधम् आचार्यमुख्यस्य प्राप्तकालं महात्मनः
asaṃśayaṃ tathābhūte pāñcālyaḥ sādhv amanyata vadham ācāryamukhyasya prāptakālaṃ mahātmanaḥ
Undoubtedly, in such a plight, the Panchala [prince] deemed [it] good and the time [come] for the slaying of that chief of preceptors, the high-souled one.
निःसन्देह, ऐसी दशा में पाञ्चालराजकुमार ने महात्मा आचार्यप्रवर (द्रोण) के वध को उत्तम और उसका समय आया हुआ माना।
Verse 137
ततः स्वरथनीडस्थः स्वरथस्य रथेषया अगच्छद् असिम् उद्यम्य शतचन्द्रं च भानुमत्
tataḥ svarathanīḍasthaḥ svarathasya ratheṣayā agacchad asim udyamya śatacandraṃ ca bhānumat
Then, standing on the floor of his own car, by the shaft of his own car he advanced, raising his sword and the hundred-mooned radiant [shield].
तब अपने रथ के तल पर खड़ा होकर, अपने रथ के ईषादण्ड के मार्ग से, खड्ग और सौ चन्द्रमावाली चमकीली ढाल उठाए वह आगे बढ़ा।
Verse 138
चिकीर्षुर् दुष्करं कर्म धृष्टद्युम्नो महारथः इयेष वक्षो भेत्तुं च भारद्वाजस्य संयुगे
cikīrṣur duṣkaraṃ karma dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ iyeṣa vakṣo bhettuṃ ca bhāradvājasya saṃyuge
Desiring to do a deed hard to do, Dhrishtadyumna the mighty car-warrior sought to cleave the breast of the son of Bharadvaja in the fight.
दुष्कर कर्म करने के इच्छुक महारथ धृष्टद्युम्न ने युद्ध में भारद्वाजपुत्र (द्रोण) की छाती को चीर डालना चाहा।
Verse 139
सो ऽतिष्ठद् युगमध्ये वै युगसंनहनेषु च शोणानां जघनार्धेषु तत् सैन्याः समपूजयन्
so 'tiṣṭhad yugamadhye vai yugasaṃnahaneṣu ca śoṇānāṃ jaghanārdheṣu tat sainyāḥ samapūjayan
He stood in the middle of the yoke and on the yoke-fastenings, on the hinder halves of the red [horses]; the soldiers applauded that.
वह जुए के बीच में, जुए के बन्धनों पर और (द्रोण के) लाल घोड़ों के पिछले आधे भागों पर जा खड़ा हुआ; सैनिकों ने इसकी प्रशंसा की।
Verse 140
तिष्ठतो युगपालीषु शोणान् अप्य् अधितिष्ठतः नापश्यद् अन्तरं द्रोणस् तद् अद्भुतम् इवाभवत्
tiṣṭhato yugapālīṣu śoṇān apy adhitiṣṭhataḥ nāpaśyad antaraṃ droṇas tad adbhutam ivābhavat
As he stood on the yoke-pins, and even upon the red [horses], Drona found no opening [to strike him]; that was as it were a marvel.
जुए की कीलों पर खड़े होते और लाल घोड़ों पर भी चढ़ते हुए उस (धृष्टद्युम्न पर प्रहार का) कोई अवसर द्रोण को न मिला; वह मानो एक आश्चर्य-सा हो गया।
Verse 141
क्षिप्रं श्येनस्य चरतो यथैवामिषगृद्धिनः तद्वद् आसीद् अभीसारो द्रोणं प्रार्थयतो रणे
kṣipraṃ śyenasya carato yathaivāmiṣagṛddhinaḥ tadvad āsīd abhīsāro droṇaṃ prārthayato raṇe
As of a swift-moving hawk, greedy for flesh, so was the [swift] onset of [Dhrishtadyumna] assailing Drona in the fight.
जैसे मांस का लोभी बाज़ तीव्र गति से मँडराता है, वैसा ही रण में द्रोण पर आक्रमण करते हुए उस (धृष्टद्युम्न) का वेगपूर्ण आक्रमण था।
Verse 142
तस्याश्वान् रथशक्त्यासौ तदा क्रुद्धः पराक्रमी सर्वान् एकैकशो द्रोणः कपोताभान् अजीघनत्
tasyāśvān rathaśaktyāsau tadā kruddhaḥ parākramī sarvān ekaikaśo droṇaḥ kapotābhān ajīghanat
Then the enraged, valiant Drona, with the car-spear, slew all his (Dhrishtadyumna's) dove-colored horses, one by one.
तब क्रुद्ध और पराक्रमी द्रोण ने रथ की शक्ति (भाले) से उस (धृष्टद्युम्न) के कबूतर के रंगवाले सब घोड़ों को एक-एक करके मार डाला।
Verse 143
ते हता न्यपतन् भूमौ धृष्टद्युम्नस्य वाजिनः शोणाश् च पर्यमुच्यन्त रथबन्धाद् विशां पते
te hatā nyapatan bhūmau dhṛṣṭadyumnasya vājinaḥ śoṇāś ca paryamucyanta rathabandhād viśāṃ pate
Slain, those horses of Dhrishtadyumna fell to the earth; and the red ones were loosed from the car-fastening, O lord of peoples.
हे प्रजानाथ! मारे जाकर धृष्टद्युम्न के वे घोड़े भूमि पर गिर पड़े; और लाल घोड़े रथबन्धन से मुक्त हो गए।
Verse 144
तान् हयान् निहतान् दृष्ट्वा द्विजाग्र्येण स पार्षतः नामृष्यत युधां श्रेष्ठो याज्ञसेनिर् महारथः
tān hayān nihatān dṛṣṭvā dvijāgryeṇa sa pārṣataḥ nāmṛṣyata yudhāṃ śreṣṭho yājñasenir mahārathaḥ
Seeing those horses slain by that foremost of the twice-born, that son of Prishata, the best of warriors, the mighty car-warrior son of Yajnasena, did not brook [it].
द्विजश्रेष्ठ (द्रोण) के द्वारा उन घोड़ों को मारा गया देखकर योद्धाओं में श्रेष्ठ, याज्ञसेनि महारथ पार्षत (धृष्टद्युम्न) ने उसे सहन न किया।
Verse 145
विरथः स गृहीत्वा तु खड्गं खड्गभृतां वरः द्रोणम् अभ्यपतद् राजन् वैनतेय इवोरगम्
virathaḥ sa gṛhītvā tu khaḍgaṃ khaḍgabhṛtāṃ varaḥ droṇam abhyapatad rājan vainateya ivoragam
Carless, taking up a sword, that best of sword-bearers fell upon Drona, O king, like the son of Vinata (Garuda) upon a serpent.
हे राजन्! रथहीन होकर खड्ग लेकर वह खड्गधारियों में श्रेष्ठ द्रोण पर वैसे ही टूट पड़ा जैसे विनतापुत्र गरुड़ सर्प पर।
Verse 146
तस्य रूपं बभौ राजन् भारद्वाजं जिघांसतः यथा रूपं परं विष्णोर् हिरण्यकशिपोर् वधे
tasya rūpaṃ babhau rājan bhāradvājaṃ jighāṃsataḥ yathā rūpaṃ paraṃ viṣṇor hiraṇyakaśipor vadhe
His form shone, O king, as he sought to slay the son of Bharadvaja, like the supreme form of Vishnu at the slaying of Hiranyakashipu.
हे राजन्! भारद्वाजपुत्र (द्रोण) का वध करने के इच्छुक उस (धृष्टद्युम्न) का रूप वैसा ही शोभित हुआ जैसा हिरण्यकशिपु के वध के समय भगवान् विष्णु का परम रूप।
Verse 147
सो ऽचरद् विविधान् मार्गान् प्रकारान् एकविंशतिम् भ्रान्तम् उद्भ्रान्तम् आविद्धम् आप्लुतं प्रसृतं सृतम्
so 'carad vividhān mārgān prakārān ekaviṃśatim bhrāntam udbhrāntam āviddham āplutaṃ prasṛtaṃ sṛtam
He ranged through the various paths [of the sword], the twenty-one modes — the whirled, the up-whirled, the flung, the leaping, the extended, the coursing,
वह (खड्गयुद्ध के) नाना मार्गों — इक्कीस प्रकारों — में विचरने लगा — भ्रान्त, उद्भ्रान्त, आविद्ध, आप्लुत, प्रसृत, सृत,
Verse 148
परिवृत्तं निवृत्तं च खड्गं चर्म च धारयन् संपातं समुदीर्णं च दर्शयाम् आस पार्षतः
parivṛttaṃ nivṛttaṃ ca khaḍgaṃ carma ca dhārayan saṃpātaṃ samudīrṇaṃ ca darśayām āsa pārṣataḥ
the turned-round, the returned — wielding sword and shield; the ‘onset’ and the ‘upraised’ did the son of Prishata display.
परिवृत्त और निवृत्त (इन प्रकारों में) खड्ग और ढाल धारण करते हुए; तथा पार्षत (धृष्टद्युम्न) ने संपात और समुदीर्ण (प्रहार-विधियों) का भी प्रदर्शन किया।
Verse 149
ततः शरसहस्रेण शतचन्द्रम् अपातयत् खड्गं चर्म च संबाधे धृष्टद्युम्नस्य स द्विजः
tataḥ śarasahasreṇa śatacandram apātayat khaḍgaṃ carma ca saṃbādhe dhṛṣṭadyumnasya sa dvijaḥ
Then that Brahmana (Drona), with a thousand arrows, struck down the hundred-mooned [shield] and the sword of Dhrishtadyumna in that press.
तब उन ब्राह्मण (द्रोण) ने उस संकट में सहस्र बाणों से धृष्टद्युम्न की सौ चन्द्रमावाली ढाल और खड्ग को गिरा दिया।
Verse 150
ते तु वैतस्तिका नाम शरा ह्य् आसन्नघातिनः निकृष्टयुद्धे द्रोणस्य नान्येषां सन्ति ते शराः
te tu vaitastikā nāma śarā hy āsannaghātinaḥ nikṛṣṭayuddhe droṇasya nānyeṣāṃ santi te śarāḥ
Those arrows, called ‘vaitastika’ (a span long), are close-strikers; in close-quarter fighting they are Drona's — such arrows are not [found] with others,
'वैतस्तिक' (एक बित्ते के) नामवाले वे बाण समीप से प्रहार करने वाले होते हैं; निकटयुद्ध में वे द्रोण के (ही पास) हैं, और किन्हीं अन्य के पास वे बाण नहीं हैं —
Verse 151
शारद्वतस्य पार्थस्य द्रौणेर् वैकर्तनस्य च प्रद्युम्नयुयुधानाभ्याम् अभिमन्योश् च ते शराः
śāradvatasya pārthasya drauṇer vaikartanasya ca pradyumnayuyudhānābhyām abhimanyoś ca te śarāḥ
[only] with Sharadvata's son (Kripa), with Partha (Arjuna), with Drona's son (Ashvatthama), with Vaikartana (Karna), with Pradyumna and Yuyudhana (Satyaki), and with Abhimanyu — with these are such arrows.
(केवल) शारद्वतपुत्र (कृप), पार्थ (अर्जुन), द्रौणि (अश्वत्थामा), वैकर्तन (कर्ण), प्रद्युम्न, युयुधान (सात्यकि) और अभिमन्यु — इन्हीं के पास वे बाण हैं।
Verse 152
अथास्येषुं समाधत्त दृढं परमसंशितम् अन्तेवासिनम् आचार्यो जिघांसुः पुत्रसंमितम्
athāsyeṣuṃ samādhatta dṛḍhaṃ paramasaṃśitam antevāsinam ācāryo jighāṃsuḥ putrasaṃmitam
Then the preceptor set upon [his bow] a firm, most sharpened arrow, seeking to slay [Dhrishtadyumna,] his pupil, [dear] as a son.
तब आचार्य ने अपने पुत्रतुल्य शिष्य (धृष्टद्युम्न) का वध करने की इच्छा से एक दृढ़, अत्यन्त तीक्ष्ण बाण (धनुष पर) सन्धान किया।
Verse 153
तं शरैर् दशभिस् तीक्ष्णैश् चिच्छेद शिनिपुंगवः पश्यतस् तव पुत्रस्य कर्णस्य च महात्मनः ग्रस्तम् आचार्यमुख्येन धृष्टद्युम्नम् अमोचयत्
taṃ śarair daśabhis tīkṣṇaiś ciccheda śinipuṃgavaḥ paśyatas tava putrasya karṇasya ca mahātmanaḥ grastam ācāryamukhyena dhṛṣṭadyumnam amocayat
That [arrow] the bull of the Shini race (Satyaki) cut off with ten sharp arrows, in the sight of thy son and of the high-souled Karna; and he freed Dhrishtadyumna, [who was] gripped by the chief of preceptors.
शिनिश्रेष्ठ (सात्यकि) ने आपके पुत्र और महात्मा कर्ण के देखते-देखते उस बाण को दस तीक्ष्ण बाणों से काट डाला; और आचार्यप्रवर (द्रोण) की पकड़ में आए हुए धृष्टद्युम्न को छुड़ा लिया।
Verse 154
चरन्तं रथमार्गेषु सात्यकिं सत्यविक्रमम् द्रोणकर्णान्तरगतं कृपस्यापि च भारत अपश्येतां महात्मानौ विष्वक्सेनधनंजयौ
carantaṃ rathamārgeṣu sātyakiṃ satyavikramam droṇakarṇāntaragataṃ kṛpasyāpi ca bhārata apaśyetāṃ mahātmānau viṣvaksenadhanaṃjayau
As Satyaki of true prowess ranged among the chariot-paths, [passing] between Drona and Karna, and between Kripa too, O Bharata, the two high-souled ones, Vishvaksena (Krishna) and Dhananjaya (Arjuna), beheld [him].
हे भारत! रथमार्गों में विचरते हुए, द्रोण और कर्ण के बीच तथा कृप के भी बीच से निकलते हुए सत्यपराक्रमी सात्यकि को दोनों महात्माओं — विष्वक्सेन (कृष्ण) और धनंजय (अर्जुन) — ने देखा।
Verse 155
अपूजयेतां वार्ष्णेयं ब्रुवाणौ साधु साध्व् इति दिव्यान्य् अस्त्राणि सर्वेषां युधि निघ्नन्तम् अच्युतम् अभिपत्य ततः सेनां विष्वक्सेनधनंजयौ
apūjayetāṃ vārṣṇeyaṃ bruvāṇau sādhu sādhv iti divyāny astrāṇi sarveṣāṃ yudhi nighnantam acyutam abhipatya tataḥ senāṃ viṣvaksenadhanaṃjayau
Those two honored the Vrishni [hero], saying “Well done! well done!” — [him,] the unfailing one, striking down in battle the divine weapons of all; then the two, Vishvaksena and Dhananjaya, rushed upon the [enemy] host.
"साधु! साधु!" कहते हुए उन दोनों ने उस वार्ष्णेय (सात्यकि) की प्रशंसा की — जो युद्ध में सबके दिव्य अस्त्रों को नष्ट करता हुआ अच्युत (अटल) था; तब विष्वक्सेन और धनंजय शत्रुसेना पर टूट पड़े।
Verse 156
धनंजयस् ततः कृष्णम् अब्रवीत् पश्य केशव आचार्यवरमुख्यानां मध्ये क्रीडन् मधूद्वहः
dhanaṃjayas tataḥ kṛṣṇam abravīt paśya keśava ācāryavaramukhyānāṃ madhye krīḍan madhūdvahaḥ
Then Dhananjaya said to Krishna: “Behold, O Keshava, the perpetuator of the Madhu line (Satyaki) sporting in the midst of those foremost, excellent preceptors.
तब धनंजय ने कृष्ण से कहा — "हे केशव! देखो, मधुवंश के वर्धक (सात्यकि) श्रेष्ठ आचार्यप्रवरों के बीच क्रीड़ा-सी करते हुए (विचर रहे हैं)।
Verse 157
आनन्दयति मां भूयः सात्यकिः सत्यविक्रमः माद्रीपुत्रौ च भीमं च राजानं च युधिष्ठिरम्
ānandayati māṃ bhūyaḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ mādrīputrau ca bhīmaṃ ca rājānaṃ ca yudhiṣṭhiram
Satyaki of true prowess gladdens me again, and the two sons of Madri, and Bhima, and King Yudhishthira,
सत्यपराक्रमी सात्यकि मुझे फिर-फिर आनन्दित कर रहे हैं, तथा दोनों माद्रीपुत्रों, भीम और राजा युधिष्ठिर को भी —
Verse 158
यच् छिक्षयानुद्धतः सन् रणे चरति सात्यकिः महारथान् उपक्रीडन् वृष्णीनां कीर्तिवर्धनः
yac chikṣayānuddhataḥ san raṇe carati sātyakiḥ mahārathān upakrīḍan vṛṣṇīnāṃ kīrtivardhanaḥ
in that Satyaki, unpuffed-up, ranges in battle by [his] training, sporting [freely] among the mighty car-warriors — the enhancer of the fame of the Vrishnis.
इसमें कि वृष्णियों की कीर्ति बढ़ाने वाले सात्यकि अपनी शिक्षा के बल पर, बिना किसी उद्धतता के, महारथियों के बीच क्रीड़ा-सी करते हुए रण में विचर रहे हैं।"
Verse 159
तम् एते प्रतिनन्दन्ति सिद्धाः सैन्याश् च विस्मिताः अजय्यं समरे दृष्ट्वा साधु साध्व् इति सात्वतम् योधाश् चोभयतः सर्वे कर्मभिः समपूजयन्
tam ete pratinandanti siddhāḥ sainyāś ca vismitāḥ ajayyaṃ samare dṛṣṭvā sādhu sādhv iti sātvatam yodhāś cobhayataḥ sarve karmabhiḥ samapūjayan
Him these siddhas, and the amazed soldiers, acclaim, seeing the Satvata unconquerable in battle, [crying] ‘Well done! well done!’; and all the warriors of both sides honored [him] for his deeds.
समर में उस अजेय सात्वत (सात्यकि) को देखकर ये सिद्धगण और विस्मित सैनिक "साधु! साधु!" कहते हुए उसका अभिनन्दन कर रहे हैं; और दोनों ओर के समस्त योद्धाओं ने उसके कर्मों से उसका अभिनन्दन किया।