Adhyaya 163
Drona Parva · 49 verses
49 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
संजय उवाच ततो दुःशासनः क्रुद्धः सहदेवम् उपाद्रवत् रथवेगेन तीव्रेण कम्पयन्न् इव मेदिनीम्
saṃjaya uvāca tato duḥśāsanaḥ kruddhaḥ sahadevam upādravat rathavegena tīvreṇa kampayann iva medinīm
Sanjaya said: Then Duhshasana, enraged, rushed upon Sahadeva with the fierce speed of his car, as if making the earth tremble.
संजय ने कहा — तब क्रुद्ध दुःशासन अपने रथ के तीव्र वेग से मानो पृथ्वी को कँपाता हुआ सहदेव पर टूट पड़ा।
Verse 2
तस्यापतत एवाशु भल्लेनामित्रकर्शनः माद्रीसुतः शिरो यन्तुः सशिरस्त्राणम् अच्छिनत्
tasyāpatata evāśu bhallenāmitrakarśanaḥ mādrīsutaḥ śiro yantuḥ saśirastrāṇam acchinat
As he swiftly came on, that afflicter of foes, the son of Madri (Sahadeva), with a broad-headed arrow severed the head of the charioteer, helmet and all.
शत्रुओं को सताने वाले माद्रीपुत्र (सहदेव) ने उसके वेग से आते ही एक भल्ल से उसके सारथि का सिर शिरस्त्राण (टोप) सहित काट डाला।
Verse 3
नैनं दुःशासनः सूतं नापि कश् चन सैनिकः हृतोत्तमाङ्गम् आशुत्वात् सहदेवेन बुद्धवान्
nainaṃ duḥśāsanaḥ sūtaṃ nāpi kaś cana sainikaḥ hṛtottamāṅgam āśutvāt sahadevena buddhavān
Neither Duhshasana, nor any soldier, perceived that the charioteer, by [Sahadeva's] swiftness, had had his head carried off.
सहदेव की शीघ्रता के कारण न दुःशासन ने और न किसी सैनिक ने ही यह जाना कि सारथि का सिर कट गया है।
Verse 4
यदा त्व् असंगृहीतत्वात् प्रयान्त्य् अश्वा यथासुखम् ततो दुःशासनः सूतं बुद्धवान् गतचेतसम्
yadā tv asaṃgṛhītatvāt prayānty aśvā yathāsukham tato duḥśāsanaḥ sūtaṃ buddhavān gatacetasam
But when, the [reins] being unheld, the horses ran at their pleasure, then Duhshasana perceived the charioteer to be lifeless.
किन्तु जब लगाम न थामे जाने के कारण घोड़े अपनी इच्छानुसार दौड़ने लगे, तब दुःशासन ने जाना कि सारथि निष्प्राण हो गया है।
Verse 5
स हयान् संनिगृह्याजौ स्वयं हयविशारदः युयुधे रथिनां श्रेष्ठश् चित्रं लघु च सुष्ठु च
sa hayān saṃnigṛhyājau svayaṃ hayaviśāradaḥ yuyudhe rathināṃ śreṣṭhaś citraṃ laghu ca suṣṭhu ca
Himself skilled with horses, restraining the horses in the fight, that best of car-warriors fought — wondrously, deftly and well.
घोड़ों के संचालन में निपुण वह (दुःशासन) स्वयं युद्ध में घोड़ों को रोककर, रथियों में श्रेष्ठ होकर, विचित्र, फुर्तीले और सुन्दर ढंग से युद्ध करने लगा।
Verse 6
तद् अस्यापूजयन् कर्म स्वे परे चैव संयुगे हतसूतरथेनाजौ व्यचरद् यद् अभीतवत्
tad asyāpūjayan karma sve pare caiva saṃyuge hatasūtarathenājau vyacarad yad abhītavat
That deed of his both his own side and the foe applauded in the fight — that, with car and charioteer disabled, he ranged in the battle as if without fear.
सारथि और रथ के नष्ट हो जाने पर भी वह जो निर्भय-सा होकर रण में विचर रहा था, उसके इस कर्म की अपने और शत्रु — दोनों पक्षों ने युद्ध में प्रशंसा की।
Verse 7
सहदेवस् तु तान् अश्वांस् तीक्ष्णैर् बाणैर् अवाकिरत् पीड्यमानाः शरैश् चाशु प्राद्रवंस् ते ततस् ततः
sahadevas tu tān aśvāṃs tīkṣṇair bāṇair avākirat pīḍyamānāḥ śaraiś cāśu prādravaṃs te tatas tataḥ
But Sahadeva covered those horses with sharp arrows; and, sorely pressed by the arrows, they swiftly fled here and there.
किन्तु सहदेव ने उसके उन घोड़ों को तीक्ष्ण बाणों से ढक दिया; बाणों से पीड़ित वे घोड़े शीघ्र ही इधर-उधर भाग चले।
Verse 8
स रश्मिषु विषक्तत्वाद् उत्ससर्ज शरासनम् धनुषा कर्म कुर्वंस् तु रश्मीन् स पुनर् उत्सृजत्
sa raśmiṣu viṣaktatvād utsasarja śarāsanam dhanuṣā karma kurvaṃs tu raśmīn sa punar utsṛjat
Because [his hands] were entangled between the reins [and the bow], he let go the bow; and again, when doing the work [of driving] with the bow [taken up], he let go the reins.
हाथ लगाम में उलझ जाने के कारण उसने धनुष छोड़ दिया; और फिर धनुष से (युद्ध का) कर्म करते हुए उसने लगाम छोड़ दी।
Verse 9
छिद्रेषु तेषु तं बाणैर् माद्रीपुत्रो ऽभ्यवाकिरत् परीप्संस् त्वत्सुतं कर्णस् तदन्तरम् अवापतत्
chidreṣu teṣu taṃ bāṇair mādrīputro 'bhyavākirat parīpsaṃs tvatsutaṃ karṇas tadantaram avāpatat
In those openings the son of Madri (Sahadeva) covered him with arrows; [but] Karna, seeking to save thy son, rushed into that interval.
उन छिद्रों (अवसरों) में माद्रीपुत्र (सहदेव) ने उस पर बाणों की वर्षा की; किन्तु आपके पुत्र (दुःशासन) की रक्षा करने की इच्छा से कर्ण उस बीच में आ पड़ा।
Verse 10
वृकोदरस् ततः कर्णं त्रिभिर् भल्लैः समाहितैः आकर्णपूर्णैर् अभ्यघ्नन् बाह्वोर् उरसि चानदत्
vṛkodaras tataḥ karṇaṃ tribhir bhallaiḥ samāhitaiḥ ākarṇapūrṇair abhyaghnan bāhvor urasi cānadat
Then Vrikodara (Bhima) struck Karna with three well-aimed broad-headed arrows, drawn to the ear, on the arms and the breast, and roared.
तब वृकोदर (भीम) ने आकर्ण खींचे हुए तीन सुनिशित भल्लों से कर्ण की दोनों भुजाओं और वक्षःस्थल पर प्रहार किया और गर्जना की।
Verse 11
संन्यवर्तत तं कर्णः संघट्टित इवोरगः तद् अभूत् तुमुलं युद्धं भीमराधेययोस् तदा
saṃnyavartata taṃ karṇaḥ saṃghaṭṭita ivoragaḥ tad abhūt tumulaṃ yuddhaṃ bhīmarādheyayos tadā
Karna turned upon him, like a trampled serpent; then befell a tumultuous battle of Bhima and Radha's son.
कर्ण कुचले हुए सर्प के समान उस पर पलट पड़ा; तब भीम और राधापुत्र (कर्ण) का तुमुल युद्ध होने लगा।
Verse 12
तौ वृषाव् इव संक्रुद्धौ विवृत्तनयनाव् उभौ वेगेन महतान्योन्यं संरब्धाव् अभिपेततुः
tau vṛṣāv iva saṃkruddhau vivṛttanayanāv ubhau vegena mahatānyonyaṃ saṃrabdhāv abhipetatuḥ
Those two, like two enraged bulls, both with rolling eyes, rushed with great speed, furious, upon one another.
घुमावदार नेत्रोंवाले वे दोनों, दो क्रुद्ध साँड़ों के समान, अत्यन्त वेग से क्रोधपूर्वक एक-दूसरे पर टूट पड़े।
Verse 13
अभिसंश्लिष्टयोस् तत्र तयोर् आहवशौण्डयोः अभिन्नशरपातत्वाद् गदायुद्धम् अवर्तत
abhisaṃśliṣṭayos tatra tayor āhavaśauṇḍayoḥ abhinnaśarapātatvād gadāyuddham avartata
As those two revellers in battle closed together there, [their] arrow-shots [finding no room] to fall separately, a mace-fight began.
युद्धप्रिय वे दोनों जब वहाँ आपस में सट गए, तब बाणों के गिरने (पड़ने) का स्थान न रहने से गदायुद्ध छिड़ गया।
Verse 14
गदया भीमसेनस् तु कर्णस्य रथकूबरम् बिभेदाशु तदा राजंस् तद् अद्भुतम् इवाभवत्
gadayā bhīmasenas tu karṇasya rathakūbaram bibhedāśu tadā rājaṃs tad adbhutam ivābhavat
And with his mace Bhima-sena swiftly broke the car-pole of Karna, O king; that was as it were a marvel.
हे राजन्! भीमसेन ने गदा से कर्ण के रथ का कूबर (जुआधारी काठ) तत्काल तोड़ डाला; वह मानो एक आश्चर्य-सा हो गया।
Verse 15
ततो भीमस्य राधेयो गदाम् आदाय वीर्यवान् अवासृजद् रथे तां तु बिभेद गदया गदाम्
tato bhīmasya rādheyo gadām ādāya vīryavān avāsṛjad rathe tāṃ tu bibheda gadayā gadām
Then the valiant Radha's son (Karna), taking up a mace, hurled it at Bhima [on] his car; and with [his own] mace [Bhima] shattered that mace.
तब पराक्रमी राधापुत्र (कर्ण) ने गदा उठाकर भीम के रथ पर उसे फेंका; किन्तु (भीम ने अपनी) गदा से उस गदा को तोड़ दिया।
Verse 16
ततो भीमः पुनर् गुर्वीं चिक्षेपाधिरथेर् गदाम् तां शरैर् दशभिः कर्णः सुपुङ्खैः सुसमाहितैः प्रत्यविध्यत् पुनश् चान्यैः सा भीमं पुनर् आव्रजत्
tato bhīmaḥ punar gurvīṃ cikṣepādhirather gadām tāṃ śarair daśabhiḥ karṇaḥ supuṅkhaiḥ susamāhitaiḥ pratyavidhyat punaś cānyaiḥ sā bhīmaṃ punar āvrajat
Then Bhima again hurled a heavy mace at the car-warrior [Karna]; that mace Karna struck with ten well-feathered, well-aimed arrows, and again with others; yet it came back toward Bhima.
तब भीम ने पुनः एक भारी गदा रथारूढ़ (कर्ण) पर फेंकी; कर्ण ने उसे दस सुन्दर पंखवाले सुनिशित बाणों से और फिर अन्य बाणों से रोका, फिर भी वह भीम की ओर लौट आई।
Verse 17
तस्याः प्रतिनिपातेन भीमस्य विपुलो ध्वजः पपात सारथिश् चास्य मुमोह गदया हतः
tasyāḥ pratinipātena bhīmasya vipulo dhvajaḥ papāta sārathiś cāsya mumoha gadayā hataḥ
By the falling of that [mace], Bhima's tall standard fell; and his charioteer, struck by the mace, swooned.
उसके आ गिरने से भीम का विशाल ध्वज गिर पड़ा, और गदा से आहत उनका सारथि मूर्च्छित हो गया।
Verse 18
स कर्णे सायकान् अष्टौ व्यसृजत् क्रोधमूर्छितः ध्वजे शरासने चैव शरावापे च भारत
sa karṇe sāyakān aṣṭau vyasṛjat krodhamūrchitaḥ dhvaje śarāsane caiva śarāvāpe ca bhārata
He (Bhima), frenzied with wrath, loosed eight arrows at Karna — at his standard, his bow, and his quiver, O Bharata.
हे भारत! तब क्रोध से मूर्च्छित भीम ने कर्ण पर आठ बाण छोड़े — उसके ध्वज, धनुष और तरकश पर।
Verse 19
ततः पुनस् तु राधेयो हयान् अस्य रथेषुभिः ऋष्यवर्णाञ् जघानाशु तथोभौ पार्ष्णिसारथी
tataḥ punas tu rādheyo hayān asya ratheṣubhiḥ ṛṣyavarṇāñ jaghānāśu tathobhau pārṣṇisārathī
Then again Radha's son swiftly slew, with car-arrows, Bhima's antelope-colored horses, and both his flank-charioteers.
तब पुनः राधापुत्र (कर्ण) ने रथ के बाणों से भीम के मृग के रंगवाले घोड़ों को और दोनों पार्ष्णिसारथियों (बगल के सारथियों) को शीघ्र ही मार डाला।
Verse 20
स विपन्नरथो भीमो नकुलस्याप्लुतो रथम् हरिर् यथा गिरेः शृङ्गं समाक्रामद् अरिंदमः
sa vipannaratho bhīmo nakulasyāpluto ratham harir yathā gireḥ śṛṅgaṃ samākrāmad ariṃdamaḥ
His car disabled, Bhima, that tamer of foes, leapt onto Nakula's car, as a lion [leaps] onto a mountain-peak.
रथ के नष्ट हो जाने पर शत्रुदमन भीम नकुल के रथ पर वैसे ही कूद पड़े, जैसे सिंह पर्वत के शिखर पर (कूदता है)।
Verse 21
तथा द्रोणार्जुनौ चित्रम् अयुध्येतां महारथौ आचार्यशिष्यौ राजेन्द्र कृतप्रहरणौ युधि
tathā droṇārjunau citram ayudhyetāṃ mahārathau ācāryaśiṣyau rājendra kṛtapraharaṇau yudhi
Meanwhile Drona and Arjuna, mighty car-warriors, preceptor and pupil, fought wondrously, O lord of kings, [each] accomplished in smiting in war —
हे राजेन्द्र! उधर युद्ध में प्रहार करने में निपुण, आचार्य और शिष्य, महारथी द्रोण और अर्जुन विचित्र रीति से युद्ध कर रहे थे —
Verse 22
लघुसंधानयोगाभ्यां रथयोश् च रणेन च मोहयन्तौ मनुष्याणां चक्षूंषि च मनांसि च
laghusaṃdhānayogābhyāṃ rathayoś ca raṇena ca mohayantau manuṣyāṇāṃ cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca
by the swiftness of their fixing [of arrows], and by the wheeling of their cars, and by their fighting, bewildering the eyes and minds of men.
बाण सन्धान की शीघ्रता से, रथों की (गति) से और युद्ध-कौशल से वे मनुष्यों के नेत्रों और मनों को मोहित कर रहे थे।
Verse 23
उपारमन्त ते सर्वे योधास्माकं परे तथा अदृष्टपूर्वं पश्यन्तस् तद् युद्धं गुरुशिष्ययोः
upāramanta te sarve yodhāsmākaṃ pare tathā adṛṣṭapūrvaṃ paśyantas tad yuddhaṃ guruśiṣyayoḥ
All those warriors, ours and the foes alike, desisted, beholding that never-before-seen battle of preceptor and pupil.
हमारे और शत्रुपक्ष के वे सभी योद्धा गुरु और शिष्य के उस पहले कभी न देखे गए युद्ध को देखते हुए (युद्ध से) विरत हो गए।
Verse 24
विचित्रान् पृतनामध्ये रथमार्गान् उदीर्यतः अन्योन्यम् अपसव्यं च कर्तुं वीरौ तदैषतुः पराक्रमं तयोर् योधा ददृशुस् तं सुविस्मिताः
vicitrān pṛtanāmadhye rathamārgān udīryataḥ anyonyam apasavyaṃ ca kartuṃ vīrau tadaiṣatuḥ parākramaṃ tayor yodhā dadṛśus taṃ suvismitāḥ
In the midst of the host, raising up wondrous chariot-tracks, those two heroes then sought each to circle the other on the left; the warriors, greatly amazed, beheld that prowess of theirs.
सेना के बीच विचित्र रथमार्ग बनाते हुए वे दोनों वीर उस समय एक-दूसरे को बायीं ओर करने की चेष्टा करने लगे; योद्धा अत्यन्त विस्मित होकर उन दोनों के उस पराक्रम को देखते रहे।
Verse 25
तयोः समभवद् युद्धं द्रोणपाण्डवयोर् महत् आमिषार्थं महाराज गगने श्येनयोर् इव
tayoḥ samabhavad yuddhaṃ droṇapāṇḍavayor mahat āmiṣārthaṃ mahārāja gagane śyenayor iva
There befell between those two, Drona and the Pandava (Arjuna), a great battle, like [that] of two hawks in the sky for a piece of flesh, O great king.
हे महाराज! उन दोनों द्रोण और पाण्डव (अर्जुन) का वैसा ही महान् युद्ध हुआ जैसा आकाश में मांस के टुकड़े के लिए दो बाजों का (होता है)।
Verse 26
यद् यच् चकार द्रोणस् तु कुन्तीपुत्रजिगीषया तत् तत् प्रतिजघानाशु प्रहसंस् तस्य पाण्डवः
yad yac cakāra droṇas tu kuntīputrajigīṣayā tat tat pratijaghānāśu prahasaṃs tasya pāṇḍavaḥ
Whatever Drona did, from desire to conquer the son of Kunti, all that the Pandava swiftly countered, laughing.
कुन्तीपुत्र को जीतने की इच्छा से द्रोण जो-जो करते, उस-उसको पाण्डव हँसते हुए तुरन्त विफल कर देते थे।
Verse 27
यदा द्रोणो न शक्नोति पाण्डवस्य विशेषणे ततः प्रादुश्चकारास्त्रम् अस्त्रमार्गविशारदः
yadā droṇo na śaknoti pāṇḍavasya viśeṣaṇe tataḥ prāduścakārāstram astramārgaviśāradaḥ
When Drona could not prevail over the Pandava, then, skilled in the ways of weapons, he brought forth [celestial] weapons.
जब द्रोण पाण्डव पर कुछ विशेष न कर सके, तब अस्त्रमार्ग के ज्ञाता उन्होंने (दिव्य) अस्त्र प्रकट किए।
Verse 28
ऐन्द्रं पाशुपतं त्वाष्ट्रं वायव्यम् अथ वारुणम् मुक्तं मुक्तं द्रोणचापात् तज् जघान धनंजयः
aindraṃ pāśupataṃ tvāṣṭraṃ vāyavyam atha vāruṇam muktaṃ muktaṃ droṇacāpāt taj jaghāna dhanaṃjayaḥ
The Aindra, the Pashupata, the Tvashtra, the Vayavya and the Varuna — each loosed from Drona's bow, Dhananjaya destroyed.
ऐन्द्र, पाशुपत, त्वाष्ट्र, वायव्य और वारुण — द्रोण के धनुष से छोड़े गए इन अस्त्रों में से जो-जो छूटता, उसे धनंजय नष्ट कर देते थे।
Verse 29
अस्त्राण्य् अस्त्रैर् यदा तस्य विधिवद् धन्ति पाण्डवः ततो ऽस्त्रैः परमैर् दिव्यैर् द्रोणः पार्थम् अवाकिरत्
astrāṇy astrair yadā tasya vidhivad dhanti pāṇḍavaḥ tato 'straiḥ paramair divyair droṇaḥ pārtham avākirat
When the Pandava duly slew his weapons with weapons, then with supreme divine weapons Drona covered Partha.
जब पाण्डव उसके अस्त्रों को विधिपूर्वक अस्त्रों से नष्ट कर देते, तब द्रोण परम दिव्य अस्त्रों से पार्थ पर वर्षा करने लगे।
Verse 30
यद् यद् अस्त्रं स पार्थाय प्रयुङ्क्ते विजिगीषया तस्यास्त्रस्य विघातार्थं तत् तत् स कुरुते ऽर्जुनः
yad yad astraṃ sa pārthāya prayuṅkte vijigīṣayā tasyāstrasya vighātārthaṃ tat tat sa kurute 'rjunaḥ
Whatever weapon he employed against Partha, seeking to conquer, that very [countering] weapon Arjuna made, for the destruction of that weapon.
विजय की इच्छा से वे पार्थ पर जो-जो अस्त्र चलाते, उस-उस अस्त्र के नाश के लिए अर्जुन वही (प्रतिकारी अस्त्र) प्रकट करते थे।
Verse 31
स वध्यमानेष्व् अस्त्रेषु दिव्येष्व् अपि यथाविधि अर्जुनेनार्जुनं द्रोणो मनसैवाभ्यपूजयत्
sa vadhyamāneṣv astreṣu divyeṣv api yathāvidhi arjunenārjunaṃ droṇo manasaivābhyapūjayat
As his weapons, divine though they were, were duly slain by Arjuna, Drona honored Arjuna in his heart.
अपने दिव्य अस्त्रों के भी अर्जुन के द्वारा विधिपूर्वक नष्ट किए जाने पर द्रोण ने मन-ही-मन अर्जुन की सराहना की।
Verse 32
मेने चात्मानम् अधिकं पृथिव्याम् अपि भारत तेन शिष्येण सर्वेभ्यः शस्त्रविद्भ्यः समन्ततः
mene cātmānam adhikaṃ pṛthivyām api bhārata tena śiṣyeṇa sarvebhyaḥ śastravidbhyaḥ samantataḥ
And he deemed himself, O Bharata, [set] above [all] upon the earth, because of that pupil [who was superior] to all knowers of weapons on every side.
हे भारत! और उस शिष्य के कारण, जो चारों ओर के समस्त शस्त्रवेत्ताओं से श्रेष्ठ था, द्रोण ने अपने को पृथ्वी पर सबसे बढ़कर माना।
Verse 33
वार्यमाणस् तु पार्थेन तथा मध्ये महात्मनाम्
vāryamāṇas tu pārthena tathā madhye mahātmanām
[Drona,] being thus warded off by Partha in the midst of the high-souled ones …
इस प्रकार महात्माओं के बीच पार्थ के द्वारा रोके जाते हुए द्रोण…
Verse 34
ततो ऽन्तरिक्षे देवाश् च गन्धर्वाश् च सहस्रशः ऋषयः सिद्धसंघाश् च व्यतिष्ठन्त दिदृक्षया
tato 'ntarikṣe devāś ca gandharvāś ca sahasraśaḥ ṛṣayaḥ siddhasaṃghāś ca vyatiṣṭhanta didṛkṣayā
Then in the sky the gods, and gandharvas by thousands, and the sages, and the hosts of siddhas, stationed themselves, desiring to behold.
तब आकाश में देवता, सहस्रों गन्धर्व, ऋषिगण और सिद्धों के समूह (यह युद्ध) देखने की इच्छा से आ ठहरे।
Verse 35
तद् अप्सरोभिर् आकीर्णं यक्षराक्षससंकुलम् श्रीमद् आकाशम् अभवद् भूयो मेघाकुलं यथा
tad apsarobhir ākīrṇaṃ yakṣarākṣasasaṃkulam śrīmad ākāśam abhavad bhūyo meghākulaṃ yathā
That glorious sky, crowded with apsarases, thronged with yakshas and rakshasas, became once again as if crowded with clouds.
अप्सराओं से व्याप्त और यक्ष-राक्षसों से भरा हुआ वह शोभाशाली आकाश फिर से मानो मेघों से आच्छादित-सा हो गया।
Verse 36
तत्र स्मान्तर्हिता वाचो व्यचरन्त पुनः पुनः द्रोणस्य स्तवसंयुक्ताः पार्थस्य च महात्मनः विसृज्यमानेष्व् अस्त्रेषु ज्वालयत्सु दिशो दश
tatra smāntarhitā vāco vyacaranta punaḥ punaḥ droṇasya stavasaṃyuktāḥ pārthasya ca mahātmanaḥ visṛjyamāneṣv astreṣu jvālayatsu diśo daśa
There, unseen voices ranged again and again, joined with praise of Drona and of the high-souled Partha, as the weapons were loosed, lighting up the ten quarters:
वहाँ अस्त्रों के छोड़े जाने पर, जब दसों दिशाएँ प्रकाशित हो उठीं, द्रोण और महात्मा पार्थ की स्तुति से युक्त अदृश्य वाणियाँ बारम्बार (गूँजती हुई) विचरने लगीं —
Verse 37
नैवेदं मानुषं युद्धं नासुरं न च राक्षसम् न दैवं न च गान्धर्वं ब्राह्मं ध्रुवम् इदं परम् विचित्रम् इदम् आश्चर्यं न नो दृष्टं न च श्रुतम्
naivedaṃ mānuṣaṃ yuddhaṃ nāsuraṃ na ca rākṣasam na daivaṃ na ca gāndharvaṃ brāhmaṃ dhruvam idaṃ param vicitram idam āścaryaṃ na no dṛṣṭaṃ na ca śrutam
“This is no human battle, nor asura, nor rakshasa, nor divine, nor gandharva; surely this is supreme, it is [the battle] of Brahman; wondrous and marvelous is this, not seen nor heard by us [before].
"यह न मानुषी युद्ध है, न आसुरी, न राक्षसी, न दैवी और न गान्धर्व; निश्चय ही यह परम ब्राह्म (युद्ध) है; यह विचित्र और आश्चर्यमय है, जो न हमने (पहले) देखा और न सुना।"
Verse 38
अति पाण्डवम् आचार्यो द्रोणं चाप्य् अति पाण्डवः नानयोर् अन्तरं द्रष्टुं शक्यम् अस्त्रेण केन चित्
ati pāṇḍavam ācāryo droṇaṃ cāpy ati pāṇḍavaḥ nānayor antaraṃ draṣṭuṃ śakyam astreṇa kena cit
The preceptor surpasses the Pandava, and the Pandava too surpasses Drona; it is not possible by any weapon to discern the difference between these two.
"आचार्य पाण्डव से बढ़कर हैं और पाण्डव भी द्रोण से बढ़कर हैं; इन दोनों में किसी भी अस्त्र से अन्तर देख पाना सम्भव नहीं।"
Verse 39
यदि रुद्रो द्विधाकृत्य युध्येतात्मानम् आत्मना तत्र शक्योपमा कर्तुम् अन्यत्र तु न विद्यते
yadi rudro dvidhākṛtya yudhyetātmānam ātmanā tatra śakyopamā kartum anyatra tu na vidyate
If Rudra, making himself twofold, should fight himself with himself, then a comparison were possible there; but nowhere else is it found.
"यदि रुद्र अपने को दो रूपों में बाँटकर स्वयं अपने से युद्ध करें, तभी यहाँ उपमा दी जा सकती है; अन्यत्र ऐसी उपमा नहीं मिलती।"
Verse 40
ज्ञानम् एकस्थम् आचार्ये ज्ञानं योगश् च पाण्डवे शौर्यम् एकस्थम् आचार्ये बलं शौर्यं च पाण्डवे
jñānam ekastham ācārye jñānaṃ yogaś ca pāṇḍave śauryam ekastham ācārye balaṃ śauryaṃ ca pāṇḍave
Knowledge stands wholly in the preceptor; knowledge and [yogic] discipline in the Pandava; heroism stands wholly in the preceptor; strength and heroism in the Pandava.
"ज्ञान पूर्ण रूप से आचार्य में स्थित है, (और) ज्ञान तथा योग पाण्डव में; शौर्य पूर्णतः आचार्य में स्थित है, (और) बल एवं शौर्य पाण्डव में।"
Verse 41
नेमौ शक्यौ महेष्वासौ रणे क्षेपयितुं परैः इच्छमानौ पुनर् इमौ हन्येतां सामरं जगत्
nemau śakyau maheṣvāsau raṇe kṣepayituṃ paraiḥ icchamānau punar imau hanyetāṃ sāmaraṃ jagat
These two great bowmen cannot be made to falter in battle by [any] foes; should they wish it, these two could [again] slay the world together with the immortals.”
"इन दोनों महाधनुर्धरों को शत्रु युद्ध में डिगा नहीं सकते; ये दोनों चाहें तो देवताओं सहित जगत् का (फिर से) संहार कर सकते हैं।"
Verse 42
इत्य् अब्रुवन् महाराज दृष्ट्वा तौ पुरुषर्षभौ अन्तर्हितानि भूतानि प्रकाशानि च संघशः
ity abruvan mahārāja dṛṣṭvā tau puruṣarṣabhau antarhitāni bhūtāni prakāśāni ca saṃghaśaḥ
Thus, O great king, spoke the beings — unseen and manifest, in throngs — beholding those two bulls among men.
हे महाराज! उन दोनों पुरुषश्रेष्ठों को देखकर अदृश्य और प्रकट — समूहों में (खड़े) प्राणियों ने इस प्रकार कहा।
Verse 43
ततो द्रोणो ब्राह्मम् अस्त्रं प्रादुश्चक्रे महामतिः संतापयन् रणे पार्थं भूतान्य् अन्तर्हितानि च
tato droṇo brāhmam astraṃ prāduścakre mahāmatiḥ saṃtāpayan raṇe pārthaṃ bhūtāny antarhitāni ca
Then Drona of great intellect brought forth the Brahma weapon, scorching in battle Partha and the unseen beings.
तब महाबुद्धिमान् द्रोण ने ब्रह्मास्त्र प्रकट किया, जो रण में पार्थ को और उन अदृश्य प्राणियों को सन्तप्त करने लगा।
Verse 44
ततश् चचाल पृथिवी सपर्वतवनद्रुमा ववौ च विषमो वायुः सागराश् चापि चुक्षुभुः
tataś cacāla pṛthivī saparvatavanadrumā vavau ca viṣamo vāyuḥ sāgarāś cāpi cukṣubhuḥ
Then the earth, with its mountains, forests and trees, shook; and a rough wind blew; and the oceans too were troubled.
तब पर्वत, वन और वृक्षों सहित पृथ्वी काँप उठी; प्रचण्ड वायु बहने लगी और समुद्र भी क्षुब्ध हो उठे।
Verse 45
ततस् त्रासो महान् आसीत् कुरुपाण्डवसेनयोः सर्वेषां चैव भूतानाम् उद्यते ऽस्त्रे महात्मना
tatas trāso mahān āsīt kurupāṇḍavasenayoḥ sarveṣāṃ caiva bhūtānām udyate 'stre mahātmanā
Then there was great terror in the armies of the Kurus and Pandavas, and of all beings, when that weapon was raised by the high-souled one.
उस महात्मा के द्वारा वह अस्त्र उठाए जाने पर कुरु और पाण्डव की सेनाओं में तथा समस्त प्राणियों में महान् त्रास उत्पन्न हो गया।
Verse 46
ततः पार्थो ऽप्य् असंभ्रान्तस् तद् अस्त्रं प्रतिजघ्निवान् ब्रह्मास्त्रेणैव राजेन्द्र ततः सर्वम् अशीशमत्
tataḥ pārtho 'py asaṃbhrāntas tad astraṃ pratijaghnivān brahmāstreṇaiva rājendra tataḥ sarvam aśīśamat
Then Partha too, unperturbed, countered that weapon with the very Brahma weapon, O lord of kings; and thereby he quelled all [the disturbance].
हे राजेन्द्र! तब पार्थ ने भी बिना घबराए ब्रह्मास्त्र से ही उस अस्त्र का प्रतिकार कर दिया; और इस प्रकार सब (उपद्रव) को शान्त कर दिया।
Verse 47
यदा न गम्यते पारं तयोर् अन्यतरस्य वा ततः संकुलयुद्धेन तद् युद्धं व्यकुलीकृतम्
yadā na gamyate pāraṃ tayor anyatarasya vā tataḥ saṃkulayuddhena tad yuddhaṃ vyakulīkṛtam
When the end [i.e., overthrow] of neither of the two could be reached, then, by the confused [general] fighting, that [single] battle was thrown into confusion.
जब उन दोनों में से किसी का भी पार (पराजय) न पाया जा सका, तब वह (द्वन्द्व) युद्ध सामान्य संकुल युद्ध में घुलमिलकर गड़बड़ा गया।
Verse 48
नाज्ञायत ततः किं चित् पुनर् एव विशां पते प्रवृत्ते तुमुले युद्धे द्रोणपाण्डवयोर् मृधे
nājñāyata tataḥ kiṃ cit punar eva viśāṃ pate pravṛtte tumule yuddhe droṇapāṇḍavayor mṛdhe
Then again nothing at all could be discerned, O lord of peoples, when the tumultuous battle of Drona and the Pandava had [merged into the general] fray.
हे प्रजानाथ! द्रोण और पाण्डव का तुमुल युद्ध (सामान्य) संग्राम में मिल जाने पर फिर कुछ भी जाना न जा सका।
Verse 49
शरजालैः समाकीर्णे मेघजालैर् इवाम्बरे न स्म संपतते कश् चिद् अन्तरिक्षचरस् तदा
śarajālaiḥ samākīrṇe meghajālair ivāmbare na sma saṃpatate kaś cid antarikṣacaras tadā
When the sky was covered with nets of arrows as with nets of clouds, then no sky-ranging creature could fly across.
मेघजालों से आच्छादित आकाश के समान बाणजालों से ढके हुए (उस आकाश में) उस समय कोई भी आकाशचारी प्राणी उड़कर पार न जा सका।