Adhyaya 165
Drona Parva · 125 verses
125 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
संजय उवाच क्रूरम् आयोधनं जज्ञे तस्मिन् राजसमागमे रुद्रस्येव हि क्रुद्धस्य निघ्नतस् तु पशून् यथा
saṃjaya uvāca krūram āyodhanaṃ jajñe tasmin rājasamāgame rudrasyeva hi kruddhasya nighnatas tu paśūn yathā
Sanjaya said: A cruel battle arose in that gathering of kings, like [that] of the enraged Rudra as he slays the beasts.
संजय ने कहा — राजाओं के उस समागम में वैसा ही क्रूर युद्ध छिड़ गया जैसा क्रुद्ध रुद्र का पशुओं का वध करते समय (होता है)।
Verse 2
हस्तानाम् उत्तमाङ्गानां कार्मुकाणां च भारत छत्राणां चापविद्धानां चामराणां च संयुगे
hastānām uttamāṅgānāṃ kārmukāṇāṃ ca bhārata chatrāṇāṃ cāpaviddhānāṃ cāmarāṇāṃ ca saṃyuge
With hands and heads and bows, with umbrellas and yak-tail whisks torn off in the fight, O Bharata,
हे भारत! संग्राम में कटे हुए हाथों, सिरों और धनुषों से, तथा छिन्न-भिन्न छत्रों और चँवरों से,
Verse 3
भग्नचक्रै रथैश् चापि पातितैश् च महाध्वजैः सादिभिश् च हतैः शूरैः संकीर्णा वसुधाभवत्
bhagnacakrai rathaiś cāpi pātitaiś ca mahādhvajaiḥ sādibhiś ca hataiḥ śūraiḥ saṃkīrṇā vasudhābhavat
and with cars whose wheels were broken and with great standards cast down, and with heroic riders slain, the earth became strewn.
टूटे पहियोंवाले रथों से, गिराए गए विशाल ध्वजों से, और मारे गए शूरवीर सवारों से पृथ्वी ढक गई।
Verse 4
बाणपातनिकृत्तास् तु योधास् ते कुरुसत्तम चेष्टन्तो विविधाश् चेष्टा व्यदृश्यन्त महाहवे
bāṇapātanikṛttās tu yodhās te kurusattama ceṣṭanto vividhāś ceṣṭā vyadṛśyanta mahāhave
The warriors, hacked by the fall of arrows, O best of the Kurus, were seen [making] various movements, writhing in that great battle.
हे कुरुश्रेष्ठ! बाणों के गिरने से कटे हुए वे योद्धा उस महासंग्राम में छटपटाते हुए नाना प्रकार की चेष्टाएँ करते दिखाई दे रहे थे।
Verse 5
वर्तमाने तथा युद्धे घोरे देवासुरोपमे अब्रवीत् क्षत्रियांस् तत्र धर्मराजो युधिष्ठिरः अभिद्रवत संयत्ताः कुम्भयोनिं महारथाः
vartamāne tathā yuddhe ghore devāsuropame abravīt kṣatriyāṃs tatra dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ abhidravata saṃyattāḥ kumbhayoniṃ mahārathāḥ
As the battle went on thus, dreadful, like [that] of gods and asuras, the King of Righteousness, Yudhishthira, said to the kshatriyas there: “Rush, ye mighty car-warriors, girt [for battle], upon the pot-born one (Drona)!
जब देवासुर-संग्राम के समान वह घोर युद्ध इस प्रकार चल रहा था, तब वहाँ धर्मराज युधिष्ठिर ने क्षत्रियों से कहा — "हे महारथियो! तैयार होकर कुम्भयोनि (द्रोण) पर टूट पड़ो!"
Verse 6
एष वै पार्षतो वीरो भारद्वाजेन संगतः घटते च यथाशक्ति भारद्वाजस्य नाशने
eṣa vai pārṣato vīro bhāradvājena saṃgataḥ ghaṭate ca yathāśakti bhāradvājasya nāśane
This heroic son of Prishata (Dhrishtadyumna), engaged with the son of Bharadvaja, strives to the utmost of his power for the destruction of the son of Bharadvaja.
"यह वीर पार्षत (धृष्टद्युम्न) भारद्वाजपुत्र (द्रोण) से भिड़कर अपनी पूरी शक्ति से भारद्वाजपुत्र के नाश के लिए जूझ रहा है।"
Verse 7
यादृशानि हि रूपाणि दृश्यन्ते नो महारणे अद्य द्रोणं रणे क्रुद्धः पातयिष्यति पार्षतः ते यूयं सहिता भूत्वा कुम्भयोनिं परीप्सत
yādṛśāni hi rūpāṇi dṛśyante no mahāraṇe adya droṇaṃ raṇe kruddhaḥ pātayiṣyati pārṣataḥ te yūyaṃ sahitā bhūtvā kumbhayoniṃ parīpsata
Such are the portents as are seen by us in this great battle, that today the son of Prishata, enraged, will fell Drona in the fight; do ye, joining together, seek to hem in the pot-born one.”
"इस महासंग्राम में हमें जैसे (शुभ) लक्षण दिखाई दे रहे हैं, उनसे (जान पड़ता है कि) आज क्रुद्ध पार्षत (धृष्टद्युम्न) रण में द्रोण को गिरा देगा; अतः तुम सब मिलकर कुम्भयोनि (द्रोण) को घेरने का प्रयत्न करो।"
Verse 8
युधिष्ठिरसमाज्ञप्ताः सृञ्जयानां महारथाः अभ्यद्रवन्त संयत्ता भारद्वाजं जिघांसवः
yudhiṣṭhirasamājñaptāḥ sṛñjayānāṃ mahārathāḥ abhyadravanta saṃyattā bhāradvājaṃ jighāṃsavaḥ
Commanded by Yudhishthira, the mighty car-warriors of the Srinjayas rushed, girt [for battle], seeking to slay the son of Bharadvaja.
युधिष्ठिर के आदेश से सृञ्जयों के महारथी तैयार होकर भारद्वाजपुत्र (द्रोण) का वध करने की इच्छा से उन पर टूट पड़े।
Verse 9
तान् समापततः सर्वान् भारद्वाजो महारथः अभ्यद्रवत वेगेन मर्तव्यम् इति निश्चितः
tān samāpatataḥ sarvān bhāradvājo mahārathaḥ abhyadravata vegena martavyam iti niścitaḥ
All those [warriors] rushing on, the son of Bharadvaja, that mighty car-warrior, advanced against with speed, resolved: “I must die.”
'मुझे मरना ही है' — ऐसा निश्चय करके महारथ भारद्वाजपुत्र (द्रोण) उन सब आक्रमण करने वालों पर वेग से चढ़ दौड़े।
Verse 10
प्रयाते सत्यसंधे तु समकम्पत मेदिनी ववुर् वाताः सनिर्घातास् त्रासयन्तो वरूथिनीम्
prayāte satyasaṃdhe tu samakampata medinī vavur vātāḥ sanirghātās trāsayanto varūthinīm
As that keeper of his vow (Drona) went forth, the earth trembled; winds blew with thunderous crashes, terrifying the host.
सत्यप्रतिज्ञ (द्रोण) के आगे बढ़ते ही पृथ्वी काँप उठी; सेना को भयभीत करती हुई प्रचण्ड गर्जनापूर्ण वायु बहने लगी।
Verse 11
पपात महती चोल्का आदित्यान् निर्गतेव ह दीपयन्तीव तापेन शंसन्तीव महद् भयम्
papāta mahatī colkā ādityān nirgateva ha dīpayantīva tāpena śaṃsantīva mahad bhayam
A great meteor fell, as if issuing from the sun, lighting up [the sky] with its heat, as if foretelling great fear.
एक विशाल उल्का मानो सूर्य से निकलकर गिरी, जो अपने ताप से (आकाश को) प्रकाशित-सी करती और महान् भय की सूचना-सी देती हुई (गिरी)।
Verse 12
जज्वलुश् चैव शस्त्राणि भारद्वाजस्य मारिष रथाः स्वनन्ति चात्यर्थं हयाश् चाश्रूण्य् अवासृजन्
jajvaluś caiva śastrāṇi bhāradvājasya māriṣa rathāḥ svananti cātyarthaṃ hayāś cāśrūṇy avāsṛjan
And the weapons of the son of Bharadvaja blazed, O sire; his cars creaked exceedingly, and his horses shed tears.
हे प्रिय! भारद्वाजपुत्र (द्रोण) के शस्त्र जल उठे; उनके रथ अत्यधिक चरचराने लगे और घोड़े आँसू बहाने लगे।
Verse 13
हतौजा इव चाप्य् आसीद् भारद्वाजो महारथः ऋषीणां ब्रह्मवादानां स्वर्गस्य गमनं प्रति सुयुद्धेन ततः प्राणान् उत्स्रष्टुम् उपचक्रमे
hataujā iva cāpy āsīd bhāradvājo mahārathaḥ ṛṣīṇāṃ brahmavādānāṃ svargasya gamanaṃ prati suyuddhena tataḥ prāṇān utsraṣṭum upacakrame
And the son of Bharadvaja, that mighty car-warrior, became as if his energy were smitten, with respect to going to heaven [in the company] of the Brahman-uttering sages; then, by a fair fight, he began to give up his life-breaths.
ब्रह्मवादी ऋषियों के साथ स्वर्ग-गमन के विषय में महारथ भारद्वाजपुत्र (द्रोण) मानो तेजोहीन-से हो गए; तब उन्होंने उत्तम युद्ध के द्वारा अपने प्राण त्यागने का उपक्रम किया।
Verse 14
ततश् चतुर्दिशं सैन्यैर् द्रुपदस्याभिसंवृतः निर्दहन् क्षत्रियव्रातान् द्रोणः पर्यचरद् रणे
tataś caturdiśaṃ sainyair drupadasyābhisaṃvṛtaḥ nirdahan kṣatriyavrātān droṇaḥ paryacarad raṇe
Then, encompassed on all four sides by the troops of Drupada, Drona ranged in the battle, burning up the multitudes of kshatriyas.
तब द्रुपद की सेनाओं से चारों ओर से घिरे हुए द्रोण क्षत्रिय-समूहों को भस्म करते हुए रण में विचरने लगे।
Verse 15
हत्वा विंशतिसाहस्रान् क्षत्रियान् अरिमर्दनः दशायुतानि तीक्ष्णाग्रैर् अवधीद् विशिखैः शितैः
hatvā viṃśatisāhasrān kṣatriyān arimardanaḥ daśāyutāni tīkṣṇāgrair avadhīd viśikhaiḥ śitaiḥ
Having slain twenty thousand kshatriyas, that crusher of foes slew ten myriads [more] with sharp, keen-pointed arrows.
बीस हजार क्षत्रियों का वध करके उस शत्रुमर्दन (द्रोण) ने दस अयुत (एक लाख) को और भी तीक्ष्ण पैने बाणों से मार डाला।
Verse 16
सो ऽतिष्ठद् आहवे यत्तो विधूम इव पावकः क्षत्रियाणाम् अभावाय ब्राह्मम् आत्मानम् आस्थितः
so 'tiṣṭhad āhave yatto vidhūma iva pāvakaḥ kṣatriyāṇām abhāvāya brāhmam ātmānam āsthitaḥ
He stood in the fight, exerting himself, like a smokeless fire, resorting to the Brahman [Self] within himself for the annihilation of the kshatriyas.
क्षत्रियों के विनाश के लिए अपने भीतर ब्रह्म (आत्मा) का आश्रय लेकर, प्रयत्नशील होकर, वे धूमरहित अग्नि के समान रण में डटे रहे।
Verse 17
पाञ्चाल्यं विरथं भीमो हतसर्वायुधं वशी अविषण्णं महात्मानं त्वरमाणः समभ्ययात्
pāñcālyaṃ virathaṃ bhīmo hatasarvāyudhaṃ vaśī aviṣaṇṇaṃ mahātmānaṃ tvaramāṇaḥ samabhyayāt
The Panchala prince (Dhrishtadyumna) [being] carless, with all his weapons slain, yet undejected and high-souled — Bhima, the self-controlled, hastening, came to him.
रथहीन, जिसके सारे अस्त्र नष्ट हो चुके थे, फिर भी खिन्न न हुए उस महात्मा पाञ्चालराजकुमार (धृष्टद्युम्न) के पास संयमी भीम शीघ्रता से पहुँचे।
Verse 18
ततः स्वरथम् आरोप्य पाञ्चाल्यम् अरिमर्दनः अब्रवीद् अभिसंप्रेक्ष्य द्रोणम् अस्यन्तम् अन्तिकात्
tataḥ svaratham āropya pāñcālyam arimardanaḥ abravīd abhisaṃprekṣya droṇam asyantam antikāt
Then, taking the Panchala prince up onto his own car, that crusher of foes, looking [upon Drona] shooting close by, said to him:
तब शत्रुमर्दन भीम पाञ्चालराजकुमार (धृष्टद्युम्न) को अपने रथ पर चढ़ाकर, समीप से (बाण) छोड़ते हुए द्रोण की ओर देखकर उससे बोले —
Verse 19
न त्वद् अन्य इहाचार्यं योद्धुम् उत्सहते पुमान् त्वरस्व प्राग्वधायैव त्वयि भारः समाहितः
na tvad anya ihācāryaṃ yoddhum utsahate pumān tvarasva prāgvadhāyaiva tvayi bhāraḥ samāhitaḥ
“No man other than thee here has the will to fight the preceptor; hasten [therefore] to his slaying; upon thee the burden is laid.”
"तुम्हारे सिवा यहाँ कोई पुरुष आचार्य से युद्ध करने का साहस नहीं रखता; अतः इनके वध के लिए शीघ्रता करो; यह भार तुम्हीं पर रखा गया है।"
Verse 20
स तथोक्तो महाबाहुः सर्वभारसहं नवम् अभिपत्याददे क्षिप्रम् आयुधप्रवरं दृढम्
sa tathokto mahābāhuḥ sarvabhārasahaṃ navam abhipatyādade kṣipram āyudhapravaraṃ dṛḍham
Thus addressed, that mighty-armed one, rushing forward, quickly took up a new, firm, excellent weapon, able to bear every strain.
इस प्रकार कहे जाने पर उस महाबाहु (धृष्टद्युम्न) ने आगे बढ़कर शीघ्र ही एक नया, दृढ़, सब प्रकार के भार को सहने वाला श्रेष्ठ आयुध ले लिया।
Verse 21
संरब्धश् च शरान् अस्यन् द्रोणं दुर्वारणं रणे विवारयिषुर् आचार्यं शरवर्षैर् अवाकिरत्
saṃrabdhaś ca śarān asyan droṇaṃ durvāraṇaṃ raṇe vivārayiṣur ācāryaṃ śaravarṣair avākirat
And furious, shooting arrows at Drona, [who was] hard to ward off in the fight, seeking to check the preceptor, he covered [him] with showers of arrows.
और क्रोध में भरकर बाण छोड़ता हुआ, रण में जिन्हें रोकना कठिन था, उन आचार्य द्रोण को रोकने की इच्छा से उसने उन पर बाण-वर्षा कर दी।
Verse 22
तौ न्यवारयतां श्रेष्ठौ संरब्धौ रणशोभिनौ उदीरयेतां ब्राह्माणि दिव्यान्य् अस्त्राण्य् अनेकशः
tau nyavārayatāṃ śreṣṭhau saṃrabdhau raṇaśobhinau udīrayetāṃ brāhmāṇi divyāny astrāṇy anekaśaḥ
Those two best [warriors] warded off [one another], furious, resplendent in battle; they sent forth Brahma [weapons] and divine weapons many times.
युद्ध में शोभा पाने वाले वे दोनों श्रेष्ठ (योद्धा) क्रोध में भरकर एक-दूसरे को रोकने लगे; उन्होंने अनेक बार ब्रह्मास्त्र और दिव्य अस्त्र छोड़े।
Verse 23
स महास्त्रैर् महाराज द्रोणम् आच्छादयद् रणे निहत्य सर्वाण्य् अस्त्राणि भारद्वाजस्य पार्षतः
sa mahāstrair mahārāja droṇam ācchādayad raṇe nihatya sarvāṇy astrāṇi bhāradvājasya pārṣataḥ
He covered Drona in the fight with great weapons, O great king — the son of Prishata, having slain all the weapons of the son of Bharadvaja.
हे महाराज! पार्षत (धृष्टद्युम्न) ने भारद्वाजपुत्र (द्रोण) के समस्त अस्त्रों को नष्ट करके रण में द्रोण को महान् अस्त्रों से ढक दिया।
Verse 24
स वसातीञ् शिबींश् चैव बाह्लीकान् कौरवान् अपि रक्षिष्यमाणान् संग्रामे द्रोणं व्यधमद् अच्युतः
sa vasātīñ śibīṃś caiva bāhlīkān kauravān api rakṣiṣyamāṇān saṃgrāme droṇaṃ vyadhamad acyutaḥ
That unfailing one (Dhrishtadyumna) scattered Drona, [who was] about to protect the Vasatis, the Shibis, the Bahlikas and the Kauravas in the battle.
संग्राम में वसाति, शिबि, बाह्लीक और कौरवों की रक्षा करने को उद्यत द्रोण को उस अच्युत (धृष्टद्युम्न) ने तितर-बितर कर दिया।
Verse 25
धृष्टद्युम्नस् तदा राजन् गभस्तिभिर् इवांशुमान् बभौ प्रच्छादयन्न् आशाः शरजालैः समन्ततः
dhṛṣṭadyumnas tadā rājan gabhastibhir ivāṃśumān babhau pracchādayann āśāḥ śarajālaiḥ samantataḥ
Then Dhrishtadyumna, O king, like the sun with its rays, shone, covering the [quarters] with nets of arrows on every side.
हे राजन्! तब धृष्टद्युम्न किरणोंवाले सूर्य के समान, चारों ओर से बाणजालों से दिशाओं को ढकता हुआ शोभा पाने लगा।
Verse 26
तस्य द्रोणो धनुश् छित्त्वा विद्ध्वा चैनं शिलीमुखैः मर्माण्य् अभ्यहनद् भूयः स व्यथां परमाम् अगात्
tasya droṇo dhanuś chittvā viddhvā cainaṃ śilīmukhaiḥ marmāṇy abhyahanad bhūyaḥ sa vyathāṃ paramām agāt
Drona cut off his bow, and, piercing him with shilimukha arrows, struck his vitals again; he came to the utmost pain.
द्रोण ने उसका धनुष काटकर और शिलीमुख बाणों से उसे बेधकर पुनः उसके मर्मस्थलों पर प्रहार किया; वह परम व्यथा को प्राप्त हुआ।
Verse 27
ततो भीमो दृढक्रोधो द्रोणस्याश्लिष्य तं रथम् शनकैर् इव राजेन्द्र द्रोणं वचनम् अब्रवीत्
tato bhīmo dṛḍhakrodho droṇasyāśliṣya taṃ ratham śanakair iva rājendra droṇaṃ vacanam abravīt
Then Bhima, of firm wrath, closing with Drona's car, spoke, as it were softly, this word to Drona, O lord of kings:
हे राजेन्द्र! तब दृढ़ क्रोधवाले भीम ने द्रोण के उस रथ से सटकर मानो धीरे से द्रोण से यह वचन कहा —
Verse 28
यदि नाम न युध्येरञ् शिक्षिता ब्रह्मबन्धवः स्वकर्मभिर् असंतुष्टा न स्म क्षत्रं क्षयं व्रजेत्
yadi nāma na yudhyerañ śikṣitā brahmabandhavaḥ svakarmabhir asaṃtuṣṭā na sma kṣatraṃ kṣayaṃ vrajet
“If only the learned kinsmen of Brahmanas, unsatisfied with their own duties, would not fight, then the kshatriya order would not go to destruction.
"यदि अपने कर्मों से असन्तुष्ट ये शिक्षित ब्रह्मबन्धु (ब्राह्मण कहलाने वाले) युद्ध न करते, तो क्षत्रिय-समुदाय विनाश को प्राप्त न होता।"
Verse 29
अहिंसा सर्वभूतेषु धर्मं ज्यायस्तरं विदुः तस्य च ब्राह्मणो मूलं भवांश् च ब्रह्मवित्तमः
ahiṃsā sarvabhūteṣu dharmaṃ jyāyastaraṃ viduḥ tasya ca brāhmaṇo mūlaṃ bhavāṃś ca brahmavittamaḥ
Harmlessness toward all beings they hold to be the highest righteousness; and of that the Brahmana is the root, and thou art the best knower of the Brahman (Veda).
"समस्त प्राणियों के प्रति अहिंसा को (ऋषि) सबसे श्रेष्ठ धर्म मानते हैं; और उस (अहिंसाधर्म) का मूल ब्राह्मण है, और आप तो सर्वश्रेष्ठ ब्रह्मवेत्ता हैं।"
Verse 30
श्वपाकवन् म्लेच्छगणान् हत्वा चान्यान् पृथग्विधान् अज्ञानान् मूढवद् ब्रह्मन् पुत्रदारधनेप्सया
śvapākavan mlecchagaṇān hatvā cānyān pṛthagvidhān ajñānān mūḍhavad brahman putradāradhanepsayā
Having slain, like a dog-cooker (outcast), hosts of mlecchas and others of various kinds, out of ignorance, like a fool, O Brahmana, from desire for son, wife and wealth —
"हे ब्रह्मन्! पुत्र, स्त्री और धन की इच्छा से, अज्ञानवश, मूर्ख के समान चाण्डाल की भाँति म्लेच्छगणों और नाना प्रकार के अन्य (मनुष्यों) का वध करके —"
Verse 31
एकस्यार्थे बहून् हत्वा पुत्रस्याधर्मविद् यथा स्वकर्मस्थान् विकर्मस्थो न व्यपत्रपसे कथम्
ekasyārthe bahūn hatvā putrasyādharmavid yathā svakarmasthān vikarmastho na vyapatrapase katham
having slain many for the sake of one, [thy] son, like one ignorant of righteousness — how, [thyself] set in wrong conduct, art thou not ashamed before those who abide in their own [proper] conduct?
"एक, (अपने) पुत्र के लिए बहुतों का वध करके, धर्म न जानने वाले के समान — स्वयं अनुचित कर्म में स्थित होकर, अपने (उचित) कर्म में स्थित जनों के सामने आप लज्जित क्यों नहीं होते?"
Verse 32
स चाद्य पतितः शेते पृष्टेनावेदितस् तव धर्मराजेन तद् वाक्यं नातिशङ्कितुम् अर्हसि
sa cādya patitaḥ śete pṛṣṭenāveditas tava dharmarājena tad vākyaṃ nātiśaṅkitum arhasi
And he (thy son), being asked of, lies fallen today, [so] announced to thee by the King of Righteousness (Yudhishthira); that word thou oughtest not to doubt overmuch.”
"और वह (आपका पुत्र) आज मारा जाकर पड़ा है — जिसके विषय में पूछे जाने पर धर्मराज (युधिष्ठिर) ने आपको बताया था; उस वचन पर आपको अधिक सन्देह नहीं करना चाहिए।"
Verse 33
एवम् उक्तस् ततो द्रोणो भीमेनोत्सृज्य तद् धनुः सर्वाण्य् अस्त्राणि धर्मात्मा हातुकामो ऽभ्यभाषत कर्ण कर्ण महेष्वास कृप दुर्योधनेति च
evam uktas tato droṇo bhīmenotsṛjya tad dhanuḥ sarvāṇy astrāṇi dharmātmā hātukāmo 'bhyabhāṣata karṇa karṇa maheṣvāsa kṛpa duryodhaneti ca
Thus addressed by Bhima, then Drona, of righteous soul, desiring to lay down his bow and all his weapons, said: “Karna, Karna, great bowman! Kripa! and Duryodhana!
भीम के इस प्रकार कहने पर धर्मात्मा द्रोण उस धनुष को छोड़कर अपने समस्त अस्त्रों का त्याग करने की इच्छा से बोले — "हे कर्ण! हे कर्ण! हे महाधनुर्धर! हे कृप! और हे दुर्योधन!"
Verse 34
संग्रामे क्रियतां यत्नो ब्रवीम्य् एष पुनः पुनः पाण्डवेभ्यः शिवं वो ऽस्तु शस्त्रम् अभ्युत्सृजाम्य् अहम्
saṃgrāme kriyatāṃ yatno bravīmy eṣa punaḥ punaḥ pāṇḍavebhyaḥ śivaṃ vo 'stu śastram abhyutsṛjāmy aham
Make effort in the battle; this I say again and again: may it be well with you against the Pandavas; I lay down my weapon.”
"संग्राम में प्रयत्न करो; यह मैं बार-बार कहता हूँ; पाण्डवों के विरुद्ध तुम्हारा कल्याण हो; मैं (अब) अपना शस्त्र त्याग रहा हूँ।"
Verse 35
इति तत्र महाराज प्राक्रोशद् द्रौणिम् एव च उत्सृज्य च रणे शस्त्रं रथोपस्थे निवेश्य च अभयं सर्वभूतानां प्रददौ योगयुक्तवान्
iti tatra mahārāja prākrośad drauṇim eva ca utsṛjya ca raṇe śastraṃ rathopasthe niveśya ca abhayaṃ sarvabhūtānāṃ pradadau yogayuktavān
Thus, O great king, crying out there — and to Drona's son (Ashvatthama) especially — and having cast down his weapon in the fight and seated himself on the floor of the car, he, joined in yoga, granted assurance of safety to all beings.
हे महाराज! इस प्रकार वहाँ (कहते हुए) और विशेष रूप से द्रौणि (अश्वत्थामा) को पुकारते हुए, रण में शस्त्र त्यागकर और रथ के पिछले भाग में बैठकर, योगयुक्त होकर उन्होंने समस्त प्राणियों को अभयदान दे दिया।
Verse 36
तस्य तच् छिद्रम् आज्ञाय धृष्टद्युम्नः समुत्थितः खड्गी रथाद् अवप्लुत्य सहसा द्रोणम् अभ्ययात्
tasya tac chidram ājñāya dhṛṣṭadyumnaḥ samutthitaḥ khaḍgī rathād avaplutya sahasā droṇam abhyayāt
Knowing that opening (chidra) of his, Dhrishtadyumna rose up; sword in hand, leaping down suddenly from his car, he rushed upon Drona.
उसके (द्रोण के) उस छिद्र (असावधानी के अवसर) को जानकर धृष्टद्युम्न उठ खड़ा हुआ; खड्ग लेकर, रथ से सहसा कूदकर वह द्रोण पर टूट पड़ा।
Verse 37
हाहाकृतानि भूतानि मानुषाणीतराणि च द्रोणं तथागतं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नवशं गतम्
hāhākṛtāni bhūtāni mānuṣāṇītarāṇi ca droṇaṃ tathāgataṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnavaśaṃ gatam
The beings — human and other — cried out in horror, seeing Drona brought to such a pass, fallen into Dhrishtadyumna's power.
द्रोण को इस प्रकार की दशा में, धृष्टद्युम्न के वश में आया देखकर मनुष्य और अन्य (समस्त) प्राणी हाहाकार कर उठे।
Verse 38
हाहाकारं भृशं चक्रुर् अहो धिग् इति चाब्रुवन् द्रोणो ऽपि शस्त्राण्य् उत्सृज्य परमं साम्यम् आस्थितः
hāhākāraṃ bhṛśaṃ cakrur aho dhig iti cābruvan droṇo 'pi śastrāṇy utsṛjya paramaṃ sāmyam āsthitaḥ
They made a loud cry of “Alas! Fie!”; and Drona too, casting away his weapons, entered upon supreme equanimity.
उन्होंने अत्यधिक हाहाकार किया और "अहो! धिक्कार है!" ऐसा कहा; द्रोण भी शस्त्र त्यागकर परम समता (समभाव) में स्थित हो गए।
Verse 39
तथोक्त्वा योगम् आस्थाय ज्योतिर्भूतो महातपाः दिवम् आक्रामद् आचार्यः सद्भिः सह दुराक्रमम्
tathoktvā yogam āsthāya jyotirbhūto mahātapāḥ divam ākrāmad ācāryaḥ sadbhiḥ saha durākramam
Having spoken thus, resorting to yoga, having become [pure] light, the great ascetic, the preceptor, ascended to heaven, hard to reach, together with the good.
ऐसा कहकर, योग का आश्रय लेकर, ज्योतिःस्वरूप होकर महातपस्वी आचार्य सत्पुरुषों के साथ दुर्गम स्वर्ग को चले गए।
Verse 40
द्वौ सूर्याव् इति नो बुद्धिर् आसीत् तस्मिंस् तथा गते एकाग्रम् इव चासीद् धि ज्योतिर्भिः पूरितं नभः समपद्यत चार्काभे भारद्वाजनिशाकरे
dvau sūryāv iti no buddhir āsīt tasmiṃs tathā gate ekāgram iva cāsīd dhi jyotirbhiḥ pūritaṃ nabhaḥ samapadyata cārkābhe bhāradvājaniśākare
“There are two suns,” was our thought when he went thus; the sky seemed as if one-pointed, filled with light — [it was as if there were two suns,] the [true] sun and the sun-bright son of Bharadvaja [ascending].
उनके इस प्रकार (स्वर्ग) जाते समय हमारी बुद्धि में यह (भासित) हुआ कि मानो दो सूर्य हैं; और ज्योतियों से भरा हुआ आकाश मानो एकाग्र-सा हो गया; सूर्य के समान तेजस्वी भारद्वाजपुत्र (द्रोण) के (ऊपर जाते समय मानो दो सूर्य) प्रकट हो गए।
Verse 41
निमेषमात्रेण च तज् ज्योतिर् अन्तरधीयत आसीत् किलकिलाशब्दः प्रहृष्टानां दिवौकसाम् ब्रह्मलोकं गते द्रोणे धृष्टद्युम्ने च मोहिते
nimeṣamātreṇa ca taj jyotir antaradhīyata āsīt kilakilāśabdaḥ prahṛṣṭānāṃ divaukasām brahmalokaṃ gate droṇe dhṛṣṭadyumne ca mohite
And in the space of a wink that light vanished; there was a jubilant cry of the delighted dwellers of heaven, when Drona had gone to the world of Brahma and Dhrishtadyumna was bewildered.
और पलक मारते ही वह ज्योति अन्तर्धान हो गई; द्रोण के ब्रह्मलोक चले जाने पर और धृष्टद्युम्न के मोहित (विस्मित) रह जाने पर हर्षित देवताओं का किलकिला-शब्द (आनन्दध्वनि) गूँज उठा।
Verse 42
वयम् एव तदाद्राक्ष्म पञ्च मानुषयोनयः योगयुक्तं महात्मानं गच्छन्तं परमां गतिम्
vayam eva tadādrākṣma pañca mānuṣayonayaḥ yogayuktaṃ mahātmānaṃ gacchantaṃ paramāṃ gatim
We alone then beheld [it], we five of human birth — that high-souled one, joined in yoga, going to the supreme goal:
योगयुक्त होकर परम गति को प्राप्त होते हुए उस महात्मा को उस समय हम पाँच मनुष्ययोनिवालों ने ही देखा —
Verse 43
अहं धनंजयः पार्थः कृपः शारद्वतो द्विजः वासुदेवश् च वार्ष्णेयो धर्मराजश् च पाण्डवः
ahaṃ dhanaṃjayaḥ pārthaḥ kṛpaḥ śāradvato dvijaḥ vāsudevaś ca vārṣṇeyo dharmarājaś ca pāṇḍavaḥ
I (Sanjaya), and Dhananjaya son of Pritha (Arjuna), and Kripa the twice-born son of Sharadvat, and Vasudeva the Vrishni (Krishna), and the King of Righteousness the Pandava (Yudhishthira).
मैं (संजय), पृथापुत्र धनंजय (अर्जुन), द्विज शारद्वतपुत्र कृप, वार्ष्णेय वासुदेव (कृष्ण) और पाण्डव धर्मराज (युधिष्ठिर)।
Verse 44
अन्ये तु सर्वे नापश्यन् भारद्वाजस्य धीमतः महिमानं महाराज योगमुक्तस्य गच्छतः
anye tu sarve nāpaśyan bhāradvājasya dhīmataḥ mahimānaṃ mahārāja yogamuktasya gacchataḥ
But all the others did not see the majesty of the wise son of Bharadvaja, O great king, as he went, freed by yoga.
किन्तु हे महाराज! अन्य सब (मनुष्य) योग से मुक्त होकर जाते हुए बुद्धिमान् भारद्वाजपुत्र (द्रोण) की महिमा को न देख सके।
Verse 45
गतिं परमिकां प्राप्तम् अजानन्तो नृयोनयः नापश्यन् गच्छमानं हि तं सार्धम् ऋषिपुंगवैः आचार्यं योगम् आस्थाय ब्रह्मलोकम् अरिंदमम्
gatiṃ paramikāṃ prāptam ajānanto nṛyonayaḥ nāpaśyan gacchamānaṃ hi taṃ sārdham ṛṣipuṃgavaiḥ ācāryaṃ yogam āsthāya brahmalokam ariṃdamam
Not knowing that he had attained the supreme goal, those of human birth did not see him going, together with the bull-like sages — the preceptor, resorting to yoga, [to] the world of Brahma, [that] tamer of foes.
परम गति को प्राप्त हुए उन शत्रुदमन आचार्य को न जानते हुए, वे मनुष्ययोनिवाले उन्हें ऋषिश्रेष्ठों के साथ योग का आश्रय लेकर ब्रह्मलोक जाते हुए न देख सके।
Verse 46
वितुन्नाङ्गं शरशतैर् न्यस्तायुधम् असृक्क्षरम् धिक्कृतः पार्षतस् तं तु सर्वभूतैः परामृशत्
vitunnāṅgaṃ śaraśatair nyastāyudham asṛkkṣaram dhikkṛtaḥ pārṣatas taṃ tu sarvabhūtaiḥ parāmṛśat
But the son of Prishata (Dhrishtadyumna), reviled by all beings, seized that [body] — its limbs pierced by a hundred arrows, its weapons laid down, streaming with blood.
किन्तु समस्त प्राणियों के द्वारा धिक्कारे गए पार्षत (धृष्टद्युम्न) ने उस (देह) को पकड़ लिया — जिसके अंग सैकड़ों बाणों से बिंधे थे, जो आयुध त्याग चुकी थी और रक्त से लथपथ थी।
Verse 47
तस्य मूर्धानम् आलम्ब्य गतसत्त्वस्य देहिनः किं चिद् अब्रुवतः कायाद् विचकर्तासिना शिरः
tasya mūrdhānam ālambya gatasattvasya dehinaḥ kiṃ cid abruvataḥ kāyād vicakartāsinā śiraḥ
Grasping the head of that embodied one whose life had departed, who said nothing, he severed the head from the body with his sword.
प्राणरहित, कुछ भी न बोलते हुए उस देहधारी के सिर को पकड़कर उसने (धृष्टद्युम्न ने) खड्ग से उनका सिर धड़ से काट डाला।
Verse 48
हर्षेण महता युक्तो भारद्वाजे निपातिते सिंहनादरवं चक्रे भ्रामयन् खड्गम् आहवे
harṣeṇa mahatā yukto bhāradvāje nipātite siṃhanādaravaṃ cakre bhrāmayan khaḍgam āhave
Filled with great joy at the son of Bharadvaja being felled, he made a lion-roar, brandishing his sword in the battle.
भारद्वाजपुत्र (द्रोण) के गिराए जाने पर महान् हर्ष से युक्त होकर उसने युद्ध में खड्ग घुमाते हुए सिंहनाद किया।
Verse 49
आकर्णपलितः श्यामो वयसाशीतिपञ्चकः त्वत्कृते व्यचरत् संख्ये स तु षोडशवर्षवत्
ākarṇapalitaḥ śyāmo vayasāśītipañcakaḥ tvatkṛte vyacarat saṃkhye sa tu ṣoḍaśavarṣavat
Dark, gray-haired to the ears, eighty-five years of age, he (Drona) had ranged in the battle for thy sake as though he were sixteen years old.
कानों तक पके बालोंवाले, साँवले, पचासी वर्ष की अवस्थावाले वे (द्रोण) आपके लिए रण में ऐसे विचरे मानो सोलह वर्ष के (युवक) हों।
Verse 50
उक्तवांश् च महाबाहुः कुन्तीपुत्रो धनंजयः जीवन्तम् आनयाचार्यं मा वधीर् द्रुपदात्मज
uktavāṃś ca mahābāhuḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥ jīvantam ānayācāryaṃ mā vadhīr drupadātmaja
And the mighty-armed son of Kunti, Dhananjaya (Arjuna), had said: “Bring the preceptor alive; slay him not, O son of Drupada!”
और महाबाहु कुन्तीपुत्र धनंजय (अर्जुन) ने कहा था — "हे द्रुपदपुत्र! आचार्य को जीवित ले आओ, उनका वध मत करो!"
Verse 51
न हन्तव्यो न हन्तव्य इति ते सैनिकाश् च ह उत्क्रोशन्न् अर्जुनश् चैव सानुक्रोशस् तम् आद्रवत्
na hantavyo na hantavya iti te sainikāś ca ha utkrośann arjunaś caiva sānukrośas tam ādravat
“He is not to be slain, not to be slain!” thus cried the soldiers too; and Arjuna, compassionate, rushed upon him.
"इनका वध न किया जाए, वध न किया जाए!" — ऐसा सैनिक भी पुकार उठे; और करुणायुक्त अर्जुन भी उस (धृष्टद्युम्न) की ओर दौड़े।
Verse 52
क्रोशमाने ऽर्जुने चैव पार्थिवेषु च सर्वशः धृष्टद्युम्नो ऽवधीद् द्रोणं रथतल्पे नरर्षभम्
krośamāne 'rjune caiva pārthiveṣu ca sarvaśaḥ dhṛṣṭadyumno 'vadhīd droṇaṃ rathatalpe nararṣabham
But even as Arjuna and all the kings were crying out, Dhrishtadyumna slew Drona, that bull among men, on the floor of the car.
किन्तु अर्जुन और समस्त राजाओं के पुकारते रहते हुए ही धृष्टद्युम्न ने रथ के पिछले भाग पर (बैठे हुए) उस नरश्रेष्ठ द्रोण का वध कर डाला।
Verse 53
शोणितेन परिक्लिन्नो रथाद् भूमिम् अरिंदमः लोहिताङ्ग इवादित्यो दुर्दर्शः समपद्यत एवं तं निहतं संख्ये ददृशे सैनिको जनः
śoṇitena pariklinno rathād bhūmim ariṃdamaḥ lohitāṅga ivādityo durdarśaḥ samapadyata evaṃ taṃ nihataṃ saṃkhye dadṛśe sainiko janaḥ
Drenched with blood, that crusher of foes, [fallen] from the car to the earth, became [like] the red-limbed sun, hard to gaze upon; thus did the soldier-folk see him slain in the battle.
रक्त से लथपथ वह शत्रुदमन (द्रोण) रथ से भूमि पर गिरकर रक्तवर्ण अंगोंवाले सूर्य के समान दुर्दर्श (जिनकी ओर देखना कठिन हो) हो गए; इस प्रकार सैनिकजनों ने उन्हें रण में मारा गया देखा।
Verse 54
धृष्टद्युम्नस् तु तद् राजन् भारद्वाजशिरो महत् तावकानां महेष्वासः प्रमुखे तत् समाक्षिपत्
dhṛṣṭadyumnas tu tad rājan bhāradvājaśiro mahat tāvakānāṃ maheṣvāsaḥ pramukhe tat samākṣipat
And Dhrishtadyumna, that great bowman, O king, flung that great head of the son of Bharadvaja before thy [warriors].
हे राजन्! तब महाधनुर्धर धृष्टद्युम्न ने भारद्वाजपुत्र (द्रोण) के उस विशाल सिर को आपके (योद्धाओं) के सामने फेंक दिया।
Verse 55
ते तु दृष्ट्वा शिरो राजन् भारद्वाजस्य तावकाः पलायनकृतोत्साहा दुद्रुवुः सर्वतोदिशम्
te tu dṛṣṭvā śiro rājan bhāradvājasya tāvakāḥ palāyanakṛtotsāhā dudruvuḥ sarvatodiśam
But thy [warriors], O king, seeing the head of the son of Bharadvaja, set their hearts upon flight [and] fled in every direction.
हे राजन्! किन्तु भारद्वाजपुत्र (द्रोण) का सिर देखकर आपके (योद्धा) पलायन में उत्साहित होकर चारों दिशाओं में भाग चले।
Verse 56
द्रोणस् तु दिवम् आस्थाय नक्षत्रपथम् आविशत् अहम् एव तदाद्राक्षं द्रोणस्य निधनं नृप
droṇas tu divam āsthāya nakṣatrapatham āviśat aham eva tadādrākṣaṃ droṇasya nidhanaṃ nṛpa
And Drona, ascending to heaven, entered the path of the stars; I alone then beheld the death of Drona, O king,
और द्रोण स्वर्ग में जाकर नक्षत्रों के मार्ग में प्रविष्ट हो गए; हे नृप! उस समय द्रोण की मृत्यु को मैंने ही देखा —
Verse 57
ऋषेः प्रसादात् कृष्णस्य सत्यवत्याः सुतस्य च विधूमाम् इव संयान्तीम् उल्कां प्रज्वलिताम् इव अपश्याम दिवं स्तब्ध्वा गच्छन्तं तं महाद्युतिम्
ṛṣeḥ prasādāt kṛṣṇasya satyavatyāḥ sutasya ca vidhūmām iva saṃyāntīm ulkāṃ prajvalitām iva apaśyāma divaṃ stabdhvā gacchantaṃ taṃ mahādyutim
by the favor of the sage Krishna (Krishna Dvaipayana Vyasa), the son of Satyavati; we beheld that one of great splendor going — [rising] steadily through the sky, like a blazing, smokeless meteor coursing.
सत्यवती के पुत्र ऋषि कृष्ण (व्यास) की कृपा से; उस महातेजस्वी को हमने धूमरहित प्रज्वलित उल्का के समान आकाश में स्थिरता से ऊपर जाते हुए देखा।
Verse 58
हते द्रोणे निरुत्साहान् कुरून् पाण्डवसृञ्जयाः अभ्यद्रवन् महावेगास् ततः सैन्यं व्यदीर्यत
hate droṇe nirutsāhān kurūn pāṇḍavasṛñjayāḥ abhyadravan mahāvegās tataḥ sainyaṃ vyadīryata
When Drona was slain, the Pandavas and Srinjayas, with great speed, rushed upon the Kurus, [now] without energy; then the army was rent asunder.
द्रोण के मारे जाने पर उत्साहहीन हुए कुरुओं पर पाण्डव और सृञ्जय महान् वेग से टूट पड़े; तब (कौरव-)सेना छिन्न-भिन्न हो गई।
Verse 59
निहता हयभूयिष्ठाः संग्रामे निशितैः शरैः तावका निहते द्रोणे गतासव इवाभवन्
nihatā hayabhūyiṣṭhāḥ saṃgrāme niśitaiḥ śaraiḥ tāvakā nihate droṇe gatāsava ivābhavan
Slain by sharp arrows in the battle — mostly the horses — thy [warriors], when Drona was slain, became as if their lives were gone.
संग्राम में तीक्ष्ण बाणों से — अधिकतर घोड़े — मारे गए; द्रोण के मारे जाने पर आपके (योद्धा) मानो प्राणरहित-से हो गए।
Verse 60
पराजयम् अथावाप्य परत्र च महद् भयम् उभयेनैव ते हीना नाविन्दन् धृतिम् आत्मनः
parājayam athāvāpya paratra ca mahad bhayam ubhayenaiva te hīnā nāvindan dhṛtim ātmanaḥ
Having met with defeat, and [facing] great fear in the other world too, deprived of both [worlds], they found no firmness of soul.
पराजय पाकर और परलोक में भी महान् भय (पाकर), दोनों (लोकों) से ही वंचित होकर उन्हें अपने मन में धैर्य न मिला।
Verse 61
अन्विच्छन्तः शरीरं तु भारद्वाजस्य पार्थिवाः नाध्यगच्छंस् तदा राजन् कबन्धायुतसंकुले
anvicchantaḥ śarīraṃ tu bhāradvājasya pārthivāḥ nādhyagacchaṃs tadā rājan kabandhāyutasaṃkule
Seeking the body of the son of Bharadvaja, the kings then did not find it, O king, in that [field] crowded with myriads of headless trunks.
हे राजन्! भारद्वाजपुत्र (द्रोण) के शरीर को ढूँढ़ते हुए राजा लोग उस समय उसे अयुतों (हजारों) धड़ों से भरी हुई (रणभूमि) में न पा सके।
Verse 62
पाण्डवास् तु जयं लब्ध्वा परत्र च महद् यशः बाणशब्दरवांश् चक्रुः सिंहनादांश् च पुष्कलान्
pāṇḍavās tu jayaṃ labdhvā paratra ca mahad yaśaḥ bāṇaśabdaravāṃś cakruḥ siṃhanādāṃś ca puṣkalān
But the Pandavas, having gained victory, and great glory in the other world, made the twang of bowstrings and abundant lion-roars.
किन्तु विजय और परलोक में महान् यश पाकर पाण्डवों ने धनुष की टंकार और प्रचुर सिंहनाद किए।
Verse 63
भीमसेनस् ततो राजन् धृष्टद्युम्नश् च पार्षतः वरूथिन्याम् अनृत्येतां परिष्वज्य परस्परम्
bhīmasenas tato rājan dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ varūthinyām anṛtyetāṃ pariṣvajya parasparam
Then, O king, Bhima-sena and Dhrishtadyumna the son of Prishata danced upon the battlefield, embracing one another.
हे राजन्! तब भीमसेन और पार्षत धृष्टद्युम्न एक-दूसरे का आलिंगन करके रणभूमि में नाचने लगे।
Verse 64
अब्रवीच् च तदा भीमः पार्षतं शत्रुतापनम् भूयो ऽहं त्वां विजयिनं परिष्वक्ष्यामि पार्षत सूतपुत्रे हते पापे धार्तराष्ट्रे च संयुगे
abravīc ca tadā bhīmaḥ pārṣataṃ śatrutāpanam bhūyo 'haṃ tvāṃ vijayinaṃ pariṣvakṣyāmi pārṣata sūtaputre hate pāpe dhārtarāṣṭre ca saṃyuge
And Bhima then said to the son of Prishata, that scorcher of foes: “Yet again shall I embrace thee, victorious, O son of Prishata, when the sinful Suta's son (Karna) and the son of Dhritarashtra (Duryodhana) are slain in battle.”
और तब भीम ने शत्रुतापन पार्षत (धृष्टद्युम्न) से कहा — "हे पार्षत! जब संग्राम में पापी सूतपुत्र (कर्ण) और धृतराष्ट्रपुत्र (दुर्योधन) मारे जाएँगे, तब मैं तुम्हें फिर विजयी होने पर गले लगाऊँगा।"
Verse 65
एतावद् उक्त्वा भीमस् तु हर्षेण महता युतः बाहुशब्देन पृथिवीं कम्पयाम् आस पाण्डवः
etāvad uktvā bhīmas tu harṣeṇa mahatā yutaḥ bāhuśabdena pṛthivīṃ kampayām āsa pāṇḍavaḥ
Having said only this much, Bhima the Pandava, filled with great joy, made the earth tremble with the sound of [slapping] his arms.
इतना ही कहकर महान् हर्ष से युक्त पाण्डव भीम ने अपनी भुजाओं की ताल-ध्वनि से पृथ्वी को कँपा दिया।
Verse 66
तस्य शब्देन वित्रस्ताः प्राद्रवंस् तावका युधि क्षत्रधर्मं समुत्सृज्य पलायनपरायणाः
tasya śabdena vitrastāḥ prādravaṃs tāvakā yudhi kṣatradharmaṃ samutsṛjya palāyanaparāyaṇāḥ
Terrified by that sound, thy [warriors] fled in the battle, casting off the kshatriya's law, given over to flight.
उसके उस शब्द से भयभीत होकर आपके (योद्धा) क्षत्रिय-धर्म को त्यागकर, पलायन में तत्पर होकर युद्ध से भाग चले।
Verse 67
पाण्डवास् तु जयं लब्ध्वा हृष्टा ह्य् आसन् विशां पते अरिक्षयं च संग्रामे तेन ते सुखम् आप्नुवन्
pāṇḍavās tu jayaṃ labdhvā hṛṣṭā hy āsan viśāṃ pate arikṣayaṃ ca saṃgrāme tena te sukham āpnuvan
But the Pandavas, having gained victory, were delighted, O lord of peoples; and by that destruction of the foe in battle they attained happiness.
हे प्रजानाथ! किन्तु विजय पाकर पाण्डव हर्षित हुए; और संग्राम में उस शत्रुसंहार से उन्हें सुख मिला।
Verse 68
ततो द्रोणे हते राजन् कुरवः शस्त्रपीडिताः हतप्रवीरा विध्वस्ता भृशं शोकपरायणाः
tato droṇe hate rājan kuravaḥ śastrapīḍitāḥ hatapravīrā vidhvastā bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ
Then, when Drona was slain, O king, the Kurus, afflicted by weapons, their heroes slain, shattered, were greatly given over to grief.
हे राजन्! तब द्रोण के मारे जाने पर शस्त्रों से पीड़ित, जिनके प्रधान वीर मारे जा चुके थे, वे ध्वस्त कुरु अत्यन्त शोक में डूब गए।
Verse 69
विचेतसो हतोत्साहाः कश्मलाभिहतौजसः आर्तस्वरेण महता पुत्रं ते पर्यवारयन्
vicetaso hatotsāhāḥ kaśmalābhihataujasaḥ ārtasvareṇa mahatā putraṃ te paryavārayan
Bereft of sense, their energy destroyed, their vigor smitten by gloom, with a great cry of anguish they surrounded thy son.
विचेतन, उत्साहहीन, विषाद से जिनका तेज हत हो चुका था, वे महान् आर्तनाद के साथ आपके पुत्र (दुर्योधन) को घेरकर खड़े हो गए।
Verse 70
रजस्वला वेपमाना वीक्षमाणा दिशो दश अश्रुकण्ठा यथा दैत्या हिरण्याक्षे पुरा हते
rajasvalā vepamānā vīkṣamāṇā diśo daśa aśrukaṇṭhā yathā daityā hiraṇyākṣe purā hate
Dust-covered, trembling, gazing at the ten quarters, tears in their throats, like the daityas of old when Hiranyaksha was slain.
धूल से सने, काँपते हुए, दसों दिशाओं को देखते हुए, आँसुओं से रुँधे कण्ठवाले वे (ऐसे हो गए) जैसे पूर्वकाल में हिरण्याक्ष के मारे जाने पर दैत्य (हो गए थे)।
Verse 71
स तैः परिवृतो राजा त्रस्तैः क्षुद्रमृगैर् इव अशक्नुवन्न् अवस्थातुम् अपायात् तनयस् तव
sa taiḥ parivṛto rājā trastaiḥ kṣudramṛgair iva aśaknuvann avasthātum apāyāt tanayas tava
Surrounded by those [warriors], terrified like small deer, that king (Duryodhana), unable to stand [his ground], thy son, withdrew.
भयभीत क्षुद्र मृगों के समान उन (योद्धाओं) से घिरे हुए राजा आपके पुत्र (दुर्योधन) खड़े रहने में असमर्थ होकर वहाँ से हट गए।
Verse 72
क्षुत्पिपासापरिश्रान्तास् ते योधास् तव भारत आदित्येन च संतप्ता भृशं विमनसो ऽभवन्
kṣutpipāsāpariśrāntās te yodhās tava bhārata ādityena ca saṃtaptā bhṛśaṃ vimanaso 'bhavan
Worn out by hunger and thirst, those warriors of thine, O Bharata, and scorched by the sun, became exceedingly disheartened.
हे भारत! भूख-प्यास से थके हुए और सूर्य से तपे हुए आपके वे योद्धा अत्यन्त खिन्नमन हो गए।
Verse 73
भास्करस्येव पतनं समुद्रस्येव शोषणम् विपर्यासं यथा मेरोर् वासवस्येव निर्जयम्
bhāskarasyeva patanaṃ samudrasyeva śoṣaṇam viparyāsaṃ yathā meror vāsavasyeva nirjayam
[It was] like the falling of the sun, like the drying-up of the ocean, like the overturning of Meru, like the conquest of Vasava (Indra).
वह (द्रोण-वध) मानो सूर्य का गिरना, समुद्र का सूखना, मेरु का उलट जाना और इन्द्र की पराजय-सा था।
Verse 74
अमर्षणीयं तद् दृष्ट्वा भारद्वाजस्य पातनम् त्रस्तरूपतरा राजन् कौरवाः प्राद्रवन् भयात्
amarṣaṇīyaṃ tad dṛṣṭvā bhāradvājasya pātanam trastarūpatarā rājan kauravāḥ prādravan bhayāt
Seeing that intolerable felling of the son of Bharadvaja, the Kauravas, of yet more terrified aspect, O king, fled from fear.
हे राजन्! भारद्वाजपुत्र (द्रोण) का वह असह्य पतन देखकर और भी अधिक भयभीत रूपवाले कौरव भय से भाग चले।
Verse 75
गान्धारराजः शकुनिस् त्रस्तस् त्रस्ततरैः सह हतं रुक्मरथं दृष्ट्वा प्राद्रवत् सहितो रथैः
gāndhārarājaḥ śakunis trastas trastataraiḥ saha hataṃ rukmarathaṃ dṛṣṭvā prādravat sahito rathaiḥ
The king of Gandhara, Shakuni, terrified, with [others] more terrified still, seeing the golden-carred one (Drona) slain, fled together with [his] cars.
स्वर्णरथवाले (द्रोण) को मारा गया देखकर गान्धारराज शकुनि, भयभीत होकर, और भी अधिक भयभीत (साथियों) सहित रथों के साथ भाग चला।
Verse 76
वरूथिनीं वेगवतीं विद्रुतां सपताकिनीम् परिगृह्य महासेनां सूतपुत्रो ऽपयाद् भयात्
varūthinīṃ vegavatīṃ vidrutāṃ sapatākinīm parigṛhya mahāsenāṃ sūtaputro 'payād bhayāt
Taking with him the great host — the swift, fleeing army with its banners — the Suta's son (Karna) withdrew from fear.
तीव्र गतिवाली, भागती हुई, पताकाओंवाली उस विशाल सेना को लेकर सूतपुत्र (कर्ण) भय से हट गया।
Verse 77
रथनागाश्वकलिलां पुरस्कृत्य तु वाहिनीम् मद्राणाम् ईश्वरः शल्यो वीक्षमाणो ऽपयाद् भयात्
rathanāgāśvakalilāṃ puraskṛtya tu vāhinīm madrāṇām īśvaraḥ śalyo vīkṣamāṇo 'payād bhayāt
Putting before him the army thronged with cars, elephants and horses, Shalya the lord of the Madras, looking about, withdrew from fear.
रथ, हाथी और घोड़ों से भरी सेना को आगे करके मद्रराज शल्य भी चारों ओर देखते हुए भय से हट गया।
Verse 78
हतप्रवीरैर् भूयिष्ठं द्विपैर् बहुपदातिभिः वृतः शारद्वतो ऽगच्छत् कष्टं कष्टम् इति ब्रुवन्
hatapravīrair bhūyiṣṭhaṃ dvipair bahupadātibhiḥ vṛtaḥ śāradvato 'gacchat kaṣṭaṃ kaṣṭam iti bruvan
Surrounded by elephants, mostly with heroes slain, and by many foot-soldiers, the son of Sharadvat (Kripa) went, saying “Woe! Woe!”
जिनके प्रधान वीर अधिकतर मारे जा चुके थे, ऐसे हाथियों और बहुत-से पैदल सैनिकों से घिरा हुआ शारद्वतपुत्र (कृप) "हाय कष्ट! हाय कष्ट!" कहता हुआ चला गया।
Verse 79
भोजानीकेन शिष्टेन कलिङ्गारट्टबाह्लिकैः कृतवर्मा वृतो राजन् प्रायात् सुजवनैर् हयैः
bhojānīkena śiṣṭena kaliṅgāraṭṭabāhlikaiḥ kṛtavarmā vṛto rājan prāyāt sujavanair hayaiḥ
Surrounded by the remnant of the Bhoja host, with the Kalingas, Arattas and Bahlikas, Kritavarman, O king, went off with swift-coursing horses.
हे राजन्! भोजसेना के बचे-खुचे भाग, तथा कलिंग, आरट्ट और बाह्लीकों से घिरा हुआ कृतवर्मा तीव्रगामी घोड़ों के साथ चल पड़ा।
Verse 80
पदातिगणसंयुक्तस् त्रस्तो राजन् भयार्दितः उलूकः प्राद्रवत् तत्र दृष्ट्वा द्रोणं निपातितम्
padātigaṇasaṃyuktas trasto rājan bhayārditaḥ ulūkaḥ prādravat tatra dṛṣṭvā droṇaṃ nipātitam
Joined with a troop of foot-soldiers, terrified, O king, afflicted by fear, Uluka fled there, seeing Drona felled.
हे राजन्! पैदल सैनिकों के समूह से युक्त, भयभीत और भय से पीड़ित उलूक द्रोण को गिराया गया देखकर वहाँ से भाग चला।
Verse 81
दर्शनीयो युवा चैव शौर्ये च कृतलक्षणः दुःशासनो भृशोद्विग्नः प्राद्रवद् गजसंवृतः
darśanīyo yuvā caiva śaurye ca kṛtalakṣaṇaḥ duḥśāsano bhṛśodvignaḥ prādravad gajasaṃvṛtaḥ
Comely and youthful, and marked [with the signs] of heroism, Duhshasana, greatly agitated, fled surrounded by elephants.
दर्शनीय, युवा और शौर्य के लक्षणोंवाला दुःशासन अत्यन्त उद्विग्न होकर हाथियों से घिरा हुआ भाग चला।
Verse 82
गजाश्वरथसंयुक्तो वृतश् चैव पदातिभिः दुर्योधनो महाराज प्रायात् तत्र महारथः
gajāśvarathasaṃyukto vṛtaś caiva padātibhiḥ duryodhano mahārāja prāyāt tatra mahārathaḥ
Joined with elephants, horses and cars, and surrounded by foot-soldiers, Duryodhana, O great king, that mighty car-warrior, went off there.
हे महाराज! हाथी, घोड़े और रथों से युक्त तथा पैदल सैनिकों से घिरा हुआ महारथ दुर्योधन भी वहाँ से चल पड़ा।
Verse 83
गजान् रथान् समारुह्य परस्यापि हयाञ् जनाः प्रकीर्णकेशा विध्वस्ता न द्वाव् एकत्र धावतः
gajān rathān samāruhya parasyāpi hayāñ janāḥ prakīrṇakeśā vidhvastā na dvāv ekatra dhāvataḥ
Mounting elephants and cars, and even the horses of the foe, the men, their hair disheveled, shattered — no two ran together in one place.
हाथियों, रथों और शत्रु के घोड़ों पर भी चढ़कर, बिखरे केशवाले, ध्वस्त (भागते हुए) लोग — दो भी एक स्थान पर साथ नहीं दौड़ते थे।
Verse 84
नेदम् अस्तीति पुरुषा हतोत्साहा हतौजसः उत्सृज्य कवचान् अन्ये प्राद्रवंस् तावका विभो
nedam astīti puruṣā hatotsāhā hataujasaḥ utsṛjya kavacān anye prādravaṃs tāvakā vibho
“There is no [hope] left!” — the men, their energy destroyed, their vigor gone, some casting off their armor, fled, O thy [warriors], O lord.
हे प्रभो! "अब कोई आशा नहीं" — ऐसा (समझकर) उत्साहहीन, तेजोहीन होकर आपके कुछ योद्धा कवच उतार फेंककर भाग चले।
Verse 85
अन्योन्यं ते समाक्रोशन् सैनिका भरतर्षभ तिष्ठ तिष्ठेति न च ते स्वयं तत्रावतस्थिरे
anyonyaṃ te samākrośan sainikā bharatarṣabha tiṣṭha tiṣṭheti na ca te svayaṃ tatrāvatasthire
Those soldiers cried out to one another, O bull of the Bharatas, “Stand! Stand!” — yet they themselves did not stand there.
हे भरतश्रेष्ठ! वे सैनिक एक-दूसरे से चिल्लाकर कहते — "ठहरो! ठहरो!" — किन्तु स्वयं वे वहाँ नहीं ठहरते थे।
Verse 86
धुर्यान् प्रमुच्य तु रथाद् धतसूतान् स्वलंकृतान् अधिरुह्य हयान् योधाः क्षिप्रं पद्भिर् अचोदयन्
dhuryān pramucya tu rathād dhatasūtān svalaṃkṛtān adhiruhya hayān yodhāḥ kṣipraṃ padbhir acodayan
Loosing from the car the yoke-horses whose charioteers were slain, [horses] well-adorned, and mounting them, the warriors quickly urged [them] on with their feet.
जिनके सारथि मारे जा चुके थे, ऐसे सुसज्जित जुए के घोड़ों को रथ से खोलकर, उन पर चढ़कर योद्धा शीघ्र ही पैरों से (एड़ लगाकर) उन्हें हाँकने लगे।
Verse 87
द्रवमाणे तथा सैन्ये त्रस्तरूपे हतौजसि प्रतिस्रोत इव ग्राहो द्रोणपुत्रः परान् इयात्
dravamāṇe tathā sainye trastarūpe hataujasi pratisrota iva grāho droṇaputraḥ parān iyāt
As the army fled thus, of terrified aspect, its vigor destroyed, Drona's son (Ashvatthama), like a crocodile against the current, advanced upon the foes.
इस प्रकार भयभीत रूपवाली, तेजोहीन सेना के भागते रहते हुए द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) धारा के विरुद्ध (जाते) घड़ियाल के समान शत्रुओं की ओर बढ़ा।
Verse 88
हत्वा बहुविधां सेनां पाण्डूनां युद्धदुर्मदः कथं चित् संकटान् मुक्तो मत्तद्विरदविक्रमः
hatvā bahuvidhāṃ senāṃ pāṇḍūnāṃ yuddhadurmadaḥ kathaṃ cit saṃkaṭān mukto mattadviradavikramaḥ
Having slain the manifold host of the Pandus, that one mad for battle, of the prowess of a rutting elephant, somehow got free of the strait.
युद्धोन्मत्त, मदमत्त हाथी के समान पराक्रमी वह (अश्वत्थामा) पाण्डवों की नाना प्रकार की सेना का वध करता हुआ किसी प्रकार उस संकट से मुक्त हुआ।
Verse 89
द्रवमाणं बलं दृष्ट्वा पलायनकृतक्षणम् दुर्योधनं समासाद्य द्रोणपुत्रो ऽब्रवीद् इदम्
dravamāṇaṃ balaṃ dṛṣṭvā palāyanakṛtakṣaṇam duryodhanaṃ samāsādya droṇaputro 'bravīd idam
Seeing the army fleeing, bent upon flight, Drona's son, coming up to Duryodhana, said this:
पलायन में तत्पर, भागती हुई सेना को देखकर द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) ने दुर्योधन के पास पहुँचकर यह कहा —
Verse 90
किम् इयं द्रवते सेना त्रस्तरूपेव भारत द्रवमाणां च राजेन्द्र नावस्थापयसे रणे
kim iyaṃ dravate senā trastarūpeva bhārata dravamāṇāṃ ca rājendra nāvasthāpayase raṇe
“Why does this army flee, as if terrified, O Bharata? And why, O lord of kings, dost thou not halt the fleeing [host] in the battle?
"हे भारत! यह सेना भयभीत-सी होकर क्यों भाग रही है? और हे राजेन्द्र! भागती हुई (सेना) को तुम रण में क्यों नहीं रोकते?"
Verse 91
त्वं चापि न यथापूर्वं प्रकृतिस्थो नराधिप कर्णप्रभृतयश् चेमे नावतिष्ठन्ति पार्थिवाः
tvaṃ cāpi na yathāpūrvaṃ prakṛtistho narādhipa karṇaprabhṛtayaś ceme nāvatiṣṭhanti pārthivāḥ
And thou too art not in thy natural condition as before, O lord of men; and these kings, Karna and the rest, do not stand [their ground].
"हे नराधिप! और तुम भी पहले की भाँति अपनी स्वाभाविक दशा में नहीं हो; और ये कर्ण आदि राजा भी नहीं टिक रहे हैं।"
Verse 92
अन्येष्व् अपि च युद्धेषु नैव सेनाद्रवत् तदा कच्चित् क्षेमं महाबाहो तव सैन्यस्य भारत
anyeṣv api ca yuddheṣu naiva senādravat tadā kaccit kṣemaṃ mahābāho tava sainyasya bhārata
In other battles too the army did not flee thus [before]. Is it well, O mighty-armed one, with thy army, O Bharata?
"हे महाबाहो भारत! अन्य युद्धों में तो पहले सेना इस प्रकार कभी नहीं भागी; तो क्या तुम्हारी सेना की कुशल है?"
Verse 93
कस्मिन्न् इदं हते राजन् रथसिंहे बलं तव एताम् अवस्थां संप्राप्तं तन् ममाचक्ष्व कौरव
kasminn idaṃ hate rājan rathasiṃhe balaṃ tava etām avasthāṃ saṃprāptaṃ tan mamācakṣva kaurava
On the slaying of what lion among car-warriors, O king, has thy army come to this plight? Tell me that, O Kaurava.”
"हे राजन्! किस रथसिंह के मारे जाने पर तुम्हारी सेना इस दशा को प्राप्त हुई है? हे कौरव! वह मुझे बताओ।"
Verse 94
तत् तु दुर्योधनः श्रुत्वा द्रोणपुत्रस्य भाषितम् घोरम् अप्रियम् आख्यातुं नाशकत् पार्थिवर्षभः
tat tu duryodhanaḥ śrutvā droṇaputrasya bhāṣitam ghoram apriyam ākhyātuṃ nāśakat pārthivarṣabhaḥ
But hearing that speech of Drona's son, Duryodhana, that bull among kings, could not tell [him] the dreadful, unwelcome [news].
किन्तु द्रोणपुत्र का वह कथन सुनकर राजाओं में श्रेष्ठ दुर्योधन वह घोर और अप्रिय (समाचार) कह न सका।
Verse 95
भिन्ना नौर् इव ते पुत्रो निमग्नः शोकसागरे बाष्पेण पिहितो दृष्ट्वा द्रोणपुत्रं रथे स्थितम्
bhinnā naur iva te putro nimagnaḥ śokasāgare bāṣpeṇa pihito dṛṣṭvā droṇaputraṃ rathe sthitam
Thy son, like a boat broken asunder, sank in an ocean of grief; covered with tears, and seeing Drona's son stationed on his car,
टूटी हुई नाव के समान आपका पुत्र शोक के सागर में डूब गया; आँसुओं से भरा हुआ, रथ पर स्थित द्रोणपुत्र को देखकर —
Verse 96
ततः शारद्वतं राजा सव्रीडम् इदम् अब्रवीत् शंसेह सर्वं भद्रं ते यथा सैन्यम् इदं द्रुतम्
tataḥ śāradvataṃ rājā savrīḍam idam abravīt śaṃseha sarvaṃ bhadraṃ te yathā sainyam idaṃ drutam
then the king (Duryodhana), with shame, said this to the son of Sharadvat (Kripa): “Tell here all — may it be well with thee — how this army [came to be] routed.”
तब राजा (दुर्योधन) ने संकोच के साथ शारद्वतपुत्र (कृप) से यह कहा — "तुम्हारा कल्याण हो, यहाँ सब कुछ बता दो कि यह सेना कैसे भाग खड़ी हुई।"
Verse 97
अथ शारद्वतो राजन्न् आर्तिं गच्छन् पुनः पुनः शशंस द्रोणपुत्राय यथा द्रोणो निपातितः
atha śāradvato rājann ārtiṃ gacchan punaḥ punaḥ śaśaṃsa droṇaputrāya yathā droṇo nipātitaḥ
Then the son of Sharadvat, O king, going again and again to anguish, recounted to Drona's son how Drona was felled.
हे राजन्! तब शारद्वतपुत्र (कृप) बारम्बार दुःख को प्राप्त होते हुए द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) से कहने लगे कि द्रोण किस प्रकार गिराए गए।
Verse 98
कृप उवाच वयं द्रोणं पुरस्कृत्य पृथिव्यां प्रवरं रथम् प्रावर्तयाम संग्रामं पाञ्चालैर् एव केवलैः
kṛpa uvāca vayaṃ droṇaṃ puraskṛtya pṛthivyāṃ pravaraṃ ratham prāvartayāma saṃgrāmaṃ pāñcālair eva kevalaiḥ
Kripa said: We, putting Drona foremost, the best car-warrior on earth, began the battle with the Panchalas alone.
कृप ने कहा — पृथ्वी पर श्रेष्ठ रथी द्रोण को आगे करके हमने केवल पाञ्चालों के ही साथ संग्राम आरम्भ किया।
Verse 99
ततः प्रवृत्ते संग्रामे विमिश्राः कुरुसोमकाः अन्योन्यम् अभिगर्जन्तः शस्त्रैर् देहान् अपातयन्
tataḥ pravṛtte saṃgrāme vimiśrāḥ kurusomakāḥ anyonyam abhigarjantaḥ śastrair dehān apātayan
Then, the battle having begun, the Kurus and Somakas, intermingled, roaring at one another, felled [each other's] bodies with weapons.
तब संग्राम छिड़ जाने पर, परस्पर मिले हुए कुरु और सोमक एक-दूसरे पर गरजते हुए शस्त्रों से (एक-दूसरे के) शरीर गिराने लगे।
Verse 100
ततो द्रोणो ब्राह्मम् अस्त्रं विकुर्वाणो नरर्षभः अहनच् छात्रवान् भल्लैः शतशो ऽथ सहस्रशः
tato droṇo brāhmam astraṃ vikurvāṇo nararṣabhaḥ ahanac chātravān bhallaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
Then Drona, that bull among men, working the Brahma weapon, slew the foes with broad-headed arrows, by hundreds and by thousands.
तब नरश्रेष्ठ द्रोण ब्रह्मास्त्र का प्रयोग करते हुए भल्लों से शत्रुओं का सैकड़ों और हजारों की संख्या में वध करने लगे।
Verse 101
पाण्डवाः केकया मत्स्याः पाञ्चालाश् च विशेषतः संख्ये द्रोणरथं प्राप्य व्यनशन् कालचोदिताः
pāṇḍavāḥ kekayā matsyāḥ pāñcālāś ca viśeṣataḥ saṃkhye droṇarathaṃ prāpya vyanaśan kālacoditāḥ
The Pandavas, Kekayas, Matsyas and Panchalas especially, coming within reach of Drona's car in the battle, perished, urged on by Time.
पाण्डव, केकय, मत्स्य और विशेषकर पाञ्चाल — काल से प्रेरित होकर संग्राम में द्रोण के रथ के पास पहुँचकर नष्ट हो गए।
Verse 102
सहस्रं रथसिंहानां द्विसाहस्रं च दन्तिनाम् द्रोणो ब्रह्मास्त्रनिर्दग्धं प्रेषयाम् आस मृत्यवे
sahasraṃ rathasiṃhānāṃ dvisāhasraṃ ca dantinām droṇo brahmāstranirdagdhaṃ preṣayām āsa mṛtyave
A thousand lions among car-warriors and two thousand elephants Drona, burning [them] with the Brahma weapon, sent to death.
ब्रह्मास्त्र से भस्म करके द्रोण ने एक हजार रथसिंहों और दो हजार हाथियों को मृत्यु के पास भेज दिया।
Verse 103
आकर्णपलितः श्यामो वयसाशीतिपञ्चकः रणे पर्यचरद् द्रोणो वृद्धः षोडशवर्षवत्
ākarṇapalitaḥ śyāmo vayasāśītipañcakaḥ raṇe paryacarad droṇo vṛddhaḥ ṣoḍaśavarṣavat
Dark, gray-haired to the ears, eighty-five years of age, Drona, though aged, ranged in the battle as though sixteen years old.
कानों तक पके बालोंवाले, साँवले, पचासी वर्ष की अवस्थावाले वृद्ध द्रोण रण में ऐसे विचरे मानो सोलह वर्ष के (युवक) हों।
Verse 104
क्लिश्यमानेषु सैन्येषु वध्यमानेषु राजसु अमर्षवशम् आपन्नाः पाञ्चाला विमुखाभवन्
kliśyamāneṣu sainyeṣu vadhyamāneṣu rājasu amarṣavaśam āpannāḥ pāñcālā vimukhābhavan
As the troops were sorely pressed and the kings were being slain, the Panchalas, fallen under the sway of indignation, turned away.
सेनाओं के पीड़ित होते और राजाओं के मारे जाते हुए अमर्ष के वश होकर पाञ्चाल (युद्ध से) विमुख हो गए।
Verse 105
तेषु किं चित् प्रभग्नेषु विमुखेषु सपत्नजित् दिव्यम् अस्त्रं विकुर्वाणो बभूवार्क इवोदितः
teṣu kiṃ cit prabhagneṣu vimukheṣu sapatnajit divyam astraṃ vikurvāṇo babhūvārka ivoditaḥ
When they were somewhat broken and turned away, that conqueror of rivals (Drona), working a divine weapon, became like the risen sun.
उनके कुछ टूटकर विमुख हो जाने पर वह शत्रुजयी (द्रोण) दिव्य अस्त्र का प्रयोग करते हुए उदित सूर्य के समान हो गए।
Verse 106
स मध्यं प्राप्य पाण्डूनां शररश्मिः प्रतापवान् मध्यंगत इवादित्यो दुष्प्रेक्ष्यस् ते पिताभवत्
sa madhyaṃ prāpya pāṇḍūnāṃ śararaśmiḥ pratāpavān madhyaṃgata ivādityo duṣprekṣyas te pitābhavat
Reaching the midst of the Pandus, that majestic one with arrows for rays, like the sun come to mid-heaven, thy father (Drona) became hard to look upon.
पाण्डवों के बीच पहुँचकर बाणरूपी किरणोंवाले प्रतापी आपके पिता (द्रोण) मध्याह्न के सूर्य के समान, जिनकी ओर देखना कठिन हो, ऐसे हो गए।
Verse 107
ते दह्यमाना द्रोणेन सूर्येणेव विराजता दग्धवीर्या निरुत्साहा बभूवुर् गतचेतसः
te dahyamānā droṇena sūryeṇeva virājatā dagdhavīryā nirutsāhā babhūvur gatacetasaḥ
Being burnt by Drona, as [creatures] by the shining sun, [they became] with their valor burnt away, without energy, bereft of sense.
चमकते सूर्य के समान द्रोण के द्वारा जलाए जाते हुए वे (पाण्डवपक्षीय योद्धा) पराक्रम के भस्म हो जाने से उत्साहहीन और चेतनाशून्य हो गए।
Verse 108
तान् दृष्ट्वा पीडितान् बाणैर् द्रोणेन मधुसूदनः जयैषी पाण्डुपुत्राणाम् इदं वचनम् अब्रवीत्
tān dṛṣṭvā pīḍitān bāṇair droṇena madhusūdanaḥ jayaiṣī pāṇḍuputrāṇām idaṃ vacanam abravīt
Seeing them pressed by Drona's arrows, the slayer of Madhu (Krishna), desiring victory for the sons of Pandu, said this word:
द्रोण के बाणों से पीड़ित उन्हें देखकर पाण्डुपुत्रों की विजय चाहने वाले मधुसूदन (कृष्ण) ने यह वचन कहा —
Verse 109
नैष जातु परैः शक्यो जेतुं शस्त्रभृतां वरः अपि वृत्रहणा संख्ये रथयूथपयूथपः
naiṣa jātu paraiḥ śakyo jetuṃ śastrabhṛtāṃ varaḥ api vṛtrahaṇā saṃkhye rathayūthapayūthapaḥ
“This best of weapon-bearers can never be conquered by foes in battle, even by the slayer of Vritra (Indra) in war — [he,] the leader of the leaders of the car-throngs.
"रथसमूहों के नायकों के भी नायक ये शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ (द्रोण) युद्ध में शत्रुओं के द्वारा कभी नहीं जीते जा सकते — वृत्रहन्ता इन्द्र के द्वारा भी नहीं।"
Verse 110
ते यूयं धर्मम् उत्सृज्य जयं रक्षत पाण्डवाः यथा वः संयुगे सर्वान् न हन्याद् रुक्मवाहनः
te yūyaṃ dharmam utsṛjya jayaṃ rakṣata pāṇḍavāḥ yathā vaḥ saṃyuge sarvān na hanyād rukmavāhanaḥ
Do ye, ye Pandavas, casting off righteousness, protect [your] victory, so that the golden-carred one (Drona) may not slay you all in the fight.
"अतः हे पाण्डवो! तुम धर्म को छोड़कर (अपनी) विजय की रक्षा करो, जिससे ये स्वर्णरथवाले (द्रोण) युद्ध में तुम सबका वध न कर डालें।"
Verse 111
अश्वत्थाम्नि हते नैष युध्येद् इति मतिर् मम हतं तं संयुगे कश् चिद् आख्यात्व् अस्मै मृषा नरः
aśvatthāmni hate naiṣa yudhyed iti matir mama hataṃ taṃ saṃyuge kaś cid ākhyātv asmai mṛṣā naraḥ
When Ashvatthama is slain, he would not fight — such is my thought; let some man falsely tell him that he (Ashvatthama) is slain in battle.”
"अश्वत्थामा के मारे जाने पर ये युद्ध नहीं करेंगे — यह मेरी धारणा है; कोई मनुष्य इनसे झूठमूठ कहे कि वह (अश्वत्थामा) युद्ध में मारा गया।"
Verse 112
एतन् नारोचयद् वाक्यं कुन्तीपुत्रो धनंजयः अरोचयंस् तु सर्वे ऽन्ये कृच्छ्रेण तु युधिष्ठिरः
etan nārocayad vākyaṃ kuntīputro dhanaṃjayaḥ arocayaṃs tu sarve 'nye kṛcchreṇa tu yudhiṣṭhiraḥ
This word did not please the son of Kunti, Dhananjaya (Arjuna); but all the others approved [it], and, with difficulty, Yudhishthira [too].
इस वचन को कुन्तीपुत्र धनंजय (अर्जुन) ने अच्छा न माना; किन्तु शेष सब ने इसका अनुमोदन किया और युधिष्ठिर ने बड़ी कठिनाई से (स्वीकार किया)।
Verse 113
भीमसेनस् तु सव्रीडम् अब्रवीत् पितरं तव अश्वत्थामा हत इति तच् चाबुध्यत ते पिता
bhīmasenas tu savrīḍam abravīt pitaraṃ tava aśvatthāmā hata iti tac cābudhyata te pitā
Then Bhima-sena, with shame, said to thy father, “Ashvatthama is slain”; and thy father believed that.
तब भीमसेन ने संकोच के साथ आपके पिता (द्रोण) से कहा — "अश्वत्थामा मारा गया"; और आपके पिता ने उस पर विश्वास कर लिया।
Verse 114
स शङ्कमानस् तन् मिथ्या धर्मराजम् अपृच्छत हतं वाप्य् अहतं वाजौ त्वां पिता पुत्रवत्सलः
sa śaṅkamānas tan mithyā dharmarājam apṛcchata hataṃ vāpy ahataṃ vājau tvāṃ pitā putravatsalaḥ
He, thy father, fond of [his] son, suspecting that to be false, asked the King of Righteousness (Yudhishthira) whether [Ashvatthama was] slain or unslain in the fight.
किन्तु पुत्रवत्सल आपके पिता उसे झूठ समझते हुए धर्मराज (युधिष्ठिर) से पूछने लगे कि (अश्वत्थामा) रण में मारा गया है या नहीं।
Verse 115
तदतथ्यभये मग्नो जये सक्तो युधिष्ठिरः अश्वत्थामानम् आहेदं हतः कुञ्जर इत्य् उत भीमेन गिरिवर्ष्माणं मालवस्येन्द्रवर्मणः
tadatathyabhaye magno jaye sakto yudhiṣṭhiraḥ aśvatthāmānam āhedaṃ hataḥ kuñjara ity uta bhīmena girivarṣmāṇaṃ mālavasyendravarmaṇaḥ
Sunk in the fear of that untruth, [yet] intent on victory, Yudhishthira said this of Ashvatthama, “The elephant is slain”, verily — [the elephant] mountain-bodied, of Indravarman the Malava [king], [slain] by Bhima.
उस असत्य के भय में डूबे हुए, किन्तु विजय में आसक्त युधिष्ठिर ने अश्वत्थामा के विषय में यह कहा — "हाथी मारा गया" — (वह हाथी) पर्वत के समान शरीरवाला, मालवराज इन्द्रवर्मा का (हाथी), जो भीम के द्वारा (मारा गया था)।
Verse 116
उपसृत्य तदा द्रोणम् उच्चैर् इदम् अभाषत यस्यार्थे शस्त्रम् आधत्से यम् अवेक्ष्य च जीवसि पुत्रस् ते दयितो नित्यं शो ऽश्वत्थामा निपातितः
upasṛtya tadā droṇam uccair idam abhāṣata yasyārthe śastram ādhatse yam avekṣya ca jīvasi putras te dayito nityaṃ śo 'śvatthāmā nipātitaḥ
Then, approaching Drona, [Bhima] loudly said this: “He for whose sake thou takest up the weapon, looking to whom thou livest, thy ever-beloved son — that Ashvatthama is felled.”
तब द्रोण के पास जाकर (भीम ने) ऊँचे स्वर से यह कहा — "जिसके लिए तुम शस्त्र धारण करते हो, जिसे देखकर जीवित हो, वह तुम्हारा नित्य प्रिय पुत्र अश्वत्थामा गिरा दिया गया।"
Verse 117
तच् छ्रुत्वा विमनास् तत्र आचार्यो महद् अप्रियम् नियम्य दिव्यान्य् अस्त्राणि नायुध्यत यथा पुरा
tac chrutvā vimanās tatra ācāryo mahad apriyam niyamya divyāny astrāṇi nāyudhyata yathā purā
Hearing that great and unwelcome [thing], downcast there, the preceptor, restraining his divine weapons, did not fight as before.
वह महान् अप्रिय (समाचार) सुनकर वहाँ खिन्नमन होकर आचार्य (द्रोण) अपने दिव्य अस्त्रों को रोककर पहले की भाँति युद्ध न कर सके।
Verse 118
तं दृष्ट्वा परमोद्विग्नं शोकोपहतचेतसम् पाञ्चालराजस्य सुतः क्रूरकर्मा समाद्रवत्
taṃ dṛṣṭvā paramodvignaṃ śokopahatacetasam pāñcālarājasya sutaḥ krūrakarmā samādravat
Seeing him greatly agitated, his mind stricken by grief, the son of the Panchala king (Dhrishtadyumna), of cruel deeds, rushed [upon him].
शोक से आहत चित्तवाले, अत्यन्त उद्विग्न उन (द्रोण) को देखकर क्रूरकर्मा पाञ्चालराज का पुत्र (धृष्टद्युम्न) उन पर टूट पड़ा।
Verse 119
तं दृष्ट्वा विहितं मृत्युं लोकतत्त्वविचक्षणः दिव्यान्य् अस्त्राण्य् अथोत्सृज्य रणे प्राय उपाविशत्
taṃ dṛṣṭvā vihitaṃ mṛtyuṃ lokatattvavicakṣaṇaḥ divyāny astrāṇy athotsṛjya raṇe prāya upāviśat
Seeing his death appointed, [Drona,] discerning the true nature of the worlds, then, casting off his divine weapons, sat down in the battle in [the vow of] prāya (yogic withdrawal unto death).
अपनी नियत मृत्यु को देखकर लोकों के तत्त्व के ज्ञाता (द्रोण) अपने दिव्य अस्त्रों को त्यागकर रण में प्राय (प्रायोपवेशन/योगनिष्ठ देहत्याग) में बैठ गए।
Verse 120
ततो ऽस्य केशान् सव्येन गृहीत्वा पाणिना तदा पार्षतः क्रोशमानानां वीराणाम् अच्छिनच् छिरः
tato 'sya keśān savyena gṛhītvā pāṇinā tadā pārṣataḥ krośamānānāṃ vīrāṇām acchinac chiraḥ
Then the son of Prishata, seizing his hair with his left hand, severed the head of [that] hero, while the [other] heroes cried out.
तब पार्षत (धृष्टद्युम्न) ने बायें हाथ से उनके केश पकड़कर, वीरों के चिल्लाते रहते हुए ही, उस वीर (द्रोण) का सिर काट डाला।
Verse 121
न हन्तव्यो न हन्तव्य इति ते सर्वतो ऽब्रुवन् तथैव चार्जुनो वाहाद् अवरुह्यैनम् आद्रवत्
na hantavyo na hantavya iti te sarvato 'bruvan tathaiva cārjuno vāhād avaruhyainam ādravat
“He is not to be slain, not to be slain!” thus [cried] all on every side; and likewise Arjuna, descending from his car, rushed upon him (Dhrishtadyumna),
"इनका वध न किया जाए, वध न किया जाए!" — ऐसा सब ओर से (लोग) कहने लगे; और वैसे ही धर्मवेत्ता अर्जुन भी रथ से उतरकर उस (धृष्टद्युम्न) की ओर दौड़े —
Verse 122
उद्यम्य बाहू त्वरितो ब्रुवाणश् च पुनः पुनः जीवन्तम् आनयाचार्यं मा वधीर् इति धर्मवित्
udyamya bāhū tvarito bruvāṇaś ca punaḥ punaḥ jīvantam ānayācāryaṃ mā vadhīr iti dharmavit
raising his arms, hasting, and saying again and again, “Bring the preceptor alive; slay him not!” — [Arjuna,] the knower of righteousness.
भुजाएँ उठाए, शीघ्रता करते और बारम्बार कहते हुए — "आचार्य को जीवित ले आओ, उनका वध मत करो!"
Verse 123
तथापि वार्यमाणेन कौरवैर् अर्जुनेन च हत एव नृशंसेन पिता तव नरर्षभ
tathāpi vāryamāṇena kauravair arjunena ca hata eva nṛśaṃsena pitā tava nararṣabha
Yet, though restrained by the Kauravas and by Arjuna, by that cruel one (Dhrishtadyumna) was thy father slain, O bull among men.
हे नरश्रेष्ठ! फिर भी कौरवों और अर्जुन के द्वारा रोके जाते रहने पर भी उस नृशंस (धृष्टद्युम्न) ने आपके पिता (द्रोण) का वध कर ही दिया।
Verse 124
सैनिकाश् च ततः सर्वे प्राद्रवन्त भयार्दिताः वयं चापि निरुत्साहा हते पितरि ते ऽनघ
sainikāś ca tataḥ sarve prādravanta bhayārditāḥ vayaṃ cāpi nirutsāhā hate pitari te 'nagha
And then all the soldiers fled, afflicted by fear; and we too [were] without energy, when thy father was slain, O sinless one.
हे निष्पाप! और तब सब सैनिक भय से पीड़ित होकर भाग चले; और आपके पिता के मारे जाने पर हम भी उत्साहहीन हो गए।
Verse 125
संजय उवाच तच् छ्रुत्वा द्रोणपुत्रस् तु निधनं पितुर् आहवे क्रोधम् आहारयत् तीव्रं पदाहत इवोरगः
saṃjaya uvāca tac chrutvā droṇaputras tu nidhanaṃ pitur āhave krodham āhārayat tīvraṃ padāhata ivoragaḥ
Sanjaya said: Hearing that death of [his] father in battle, Drona's son (Ashvatthama) took on fierce wrath, like a serpent trodden underfoot.
संजय ने कहा — युद्ध में अपने पिता की वह मृत्यु सुनकर द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) पैर से कुचले गए सर्प के समान तीव्र क्रोध करने लगा।