Adhyaya 159
Drona Parva · 50 verses
50 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
संजय उवाच घटोत्कचे तु निहते सूतपुत्रेण तां निशाम् दुःखामर्षवशं प्राप्तो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
saṃjaya uvāca ghaṭotkace tu nihate sūtaputreṇa tāṃ niśām duḥkhāmarṣavaśaṃ prāpto dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ
Sanjaya said: But when Ghatotkacha was slain by the Suta's son, that night the son of Dharma, Yudhishthira, fell under the sway of grief and indignation.
संजय बोले — किन्तु सूतपुत्र द्वारा घटोत्कच के मारे जाने पर उस रात्रि धर्मपुत्र युधिष्ठिर दुःख और अमर्ष के वश में हो गए।
Verse 2
दृष्ट्व भीमेन महतीं वार्यमाणां चमूं तव धृष्टद्युम्नम् उवाचेदं कुम्भयोनिं निवारय
dṛṣṭva bhīmena mahatīṃ vāryamāṇāṃ camūṃ tava dhṛṣṭadyumnam uvācedaṃ kumbhayoniṃ nivāraya
Seeing thy great army being held back by Bhima, he said this to Dhrishtadyumna: “Ward off the pot-born one (Drona).
भीम द्वारा तुम्हारी विशाल सेना को रोका जाता देखकर उन्होंने धृष्टद्युम्न से यह कहा — कुम्भयोनि (द्रोण) को रोको।
Verse 3
त्वं हि द्रोणविनाशाय समुत्पन्नो हुताशनात् सशरः कवची खड्गी धन्वी च परतापनः अभिद्रव रणे हृष्टो न च ते भीः कथं चन
tvaṃ hi droṇavināśāya samutpanno hutāśanāt saśaraḥ kavacī khaḍgī dhanvī ca paratāpanaḥ abhidrava raṇe hṛṣṭo na ca te bhīḥ kathaṃ cana
For thou wast born from the sacrificial fire for the destruction of Drona — with arrows, armor, sword and bow, O scorcher of foes; rush upon him in battle with gladness, and let there be no fear in thee at all.
हे परंतप! क्योंकि तुम द्रोण के विनाश के लिए अग्नि से उत्पन्न हुए हो — बाण, कवच, तलवार और धनुष धारण किए हुए; हर्षित होकर रण में उस पर टूट पड़ो, और तुम्हें किसी प्रकार भय न हो।
Verse 4
जनमेजयः शिखण्डी च दौर्मुखिश् च यशोधनः अभिद्रवन्तु संहृष्टाः कुम्भयोनिं समन्ततः
janamejayaḥ śikhaṇḍī ca daurmukhiś ca yaśodhanaḥ abhidravantu saṃhṛṣṭāḥ kumbhayoniṃ samantataḥ
Let Janamejaya, and Shikhandin, and the son of Durmukha, rich in glory, rush gladly upon the pot-born one from every side;
यशस्वी जनमेजय, शिखण्डी और दुर्मुखपुत्र हर्षित होकर चारों ओर से कुम्भयोनि (द्रोण) पर टूट पड़ें;
Verse 5
नकुलः सहदेवश् च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः द्रुपदश् च विराटश् च पुत्रभ्रातृसमन्वितौ
nakulaḥ sahadevaś ca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ drupadaś ca virāṭaś ca putrabhrātṛsamanvitau
and Nakula and Sahadeva, and the sons of Draupadi, and the Prabhadrakas, and Drupada and Virata, attended by their sons and brothers;
और नकुल, सहदेव, द्रौपदी के पुत्र, प्रभद्रक, तथा पुत्रों और भाइयों सहित द्रुपद और विराट;
Verse 6
सात्यकिः केकयाश् चैव पाण्डवश् च धनंजयः अभिद्रवन्तु वेगेन भारद्वाजवधेप्सया
sātyakiḥ kekayāś caiva pāṇḍavaś ca dhanaṃjayaḥ abhidravantu vegena bhāradvājavadhepsayā
and Satyaki, and the Kekayas, and the Pandava Dhananjaya (Arjuna) — let them rush with speed, desiring the slaying of the son of Bharadvaja (Drona).
और सात्यकि, केकय, तथा पाण्डव धनंजय (अर्जुन) — भारद्वाजपुत्र (द्रोण) के वध की इच्छा से वेगपूर्वक टूट पड़ें।
Verse 7
तथैव रथिनः सर्वे हस्त्यश्वं यच् च किं चन पादाताश् च रणे द्रोणं प्रापयन्तु महारथम्
tathaiva rathinaḥ sarve hastyaśvaṃ yac ca kiṃ cana pādātāś ca raṇe droṇaṃ prāpayantu mahāratham
Likewise let all the car-warriors, and whatever elephants and horse there be, and the foot-soldiers, bring Drona the mighty car-warrior [within reach] in the battle.”
उसी प्रकार समस्त रथी, तथा जो कुछ हाथी-घोड़े हों, और पैदल सैनिक, रण में महारथी द्रोण तक (हमें) पहुँचा दें।
Verse 8
तथाज्ञप्तास् तु ते सर्वे पाण्डवेन महात्मना अभ्यद्रवन्त वेगेन कुम्भयोनिं युयुत्सया
tathājñaptās tu te sarve pāṇḍavena mahātmanā abhyadravanta vegena kumbhayoniṃ yuyutsayā
Thus commanded by the high-souled Pandava, all of them rushed with speed upon the pot-born one, eager to fight.
महात्मा पाण्डव (युधिष्ठिर) द्वारा इस प्रकार आज्ञा पाकर वे सब युद्ध की इच्छा से वेगपूर्वक कुम्भयोनि (द्रोण) पर टूट पड़े।
Verse 9
आगच्छतस् तान् सहसा सर्वोद्योगेन पाण्डवान् प्रतिजग्राह समरे द्रोणः शस्त्रभृतां वरः
āgacchatas tān sahasā sarvodyogena pāṇḍavān pratijagrāha samare droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ
As those Pandavas came on suddenly with all their effort, Drona, the best of weapon-bearers, received them in battle.
समस्त प्रयत्न से सहसा आते हुए उन पाण्डवों का शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ द्रोण ने समर में सामना किया।
Verse 10
ततो दुर्योधनो राजा सर्वोद्योगेन पाण्डवान् अभ्यद्रवत् सुसंक्रुद्ध इच्छन् द्रोणस्य जीवितम्
tato duryodhano rājā sarvodyogena pāṇḍavān abhyadravat susaṃkruddha icchan droṇasya jīvitam
Then King Duryodhana, greatly enraged, rushed with all his effort against the Pandavas, desiring [to save] Drona's life.
तब राजा दुर्योधन अत्यन्त क्रुद्ध होकर, द्रोण के जीवन (की रक्षा) चाहते हुए, समस्त प्रयत्न से पाण्डवों पर टूट पड़ा।
Verse 11
ततः प्रववृते युद्धं श्रान्तवाहनसैनिकम् पाण्डवानां कुरूणां च गर्जताम् इतरेतरम्
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ śrāntavāhanasainikam pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca garjatām itaretaram
Then began a battle in which mounts and soldiers were wearied — of the Pandavas and the Kurus, roaring at one another.
तब एक-दूसरे पर गर्जते पाण्डवों और कुरुओं का, जिसमें वाहन और सैनिक थके हुए थे, ऐसा युद्ध छिड़ गया।
Verse 12
निद्रान्धास् ते महाराज परिश्रान्ताश् च संयुगे नाभ्यपद्यन्त समरे कां चिच् चेष्टां महारथाः
nidrāndhās te mahārāja pariśrāntāś ca saṃyuge nābhyapadyanta samare kāṃ cic ceṣṭāṃ mahārathāḥ
Blind with sleep, O great king, and worn out in the fray, those mighty car-warriors could accomplish no effort in the battle.
हे महाराज! निद्रा से अन्धे और संग्राम में अत्यन्त थके हुए वे महारथी समर में कोई चेष्टा नहीं कर पा रहे थे।
Verse 13
त्रियामा रजनी चैषा घोररूपा भयानका सहस्रयामप्रतिमा बभूव प्राणहारिणी वध्यतां च तथा तेषां क्षतानां च विशेषतः
triyāmā rajanī caiṣā ghorarūpā bhayānakā sahasrayāmapratimā babhūva prāṇahāriṇī vadhyatāṃ ca tathā teṣāṃ kṣatānāṃ ca viśeṣataḥ
And this night of three watches, of dreadful form and terrible, became like a thousand watches, taking away the life-breaths of those being slain, and especially of the wounded.
और तीन पहरवाली यह घोर रूपवाली, भयानक रात्रि सहस्र पहरों के समान हो गई, मारे जाते और विशेषकर घायल हुए उन (योद्धाओं) के प्राण हरनेवाली।
Verse 14
अहो रात्रिः समाजज्ञे निद्रान्धानां विशेषतः सर्वे ह्य् आसन् निरुत्साहाः क्षत्रिया दीनचेतसः तव चैव परेषां च गतास्त्रा विगतेषवः
aho rātriḥ samājajñe nidrāndhānāṃ viśeṣataḥ sarve hy āsan nirutsāhāḥ kṣatriyā dīnacetasaḥ tava caiva pareṣāṃ ca gatāstrā vigateṣavaḥ
Ah, the night wore on, especially for those blind with sleep; for all the kshatriyas were without energy, dejected in mind, both thine and the foes', their weapons gone, their arrows spent.
अहो! विशेषकर निद्रा से अन्धे हुओं के लिए वह रात्रि (बहुत लम्बी) बीती; क्योंकि तुम्हारे और शत्रुओं के सब क्षत्रिय उत्साहहीन, दीनचित्त, अस्त्रों से रहित और बाणों से विहीन हो गए थे।
Verse 15
ते तथा पारयन्तश् च ह्रीमन्तश् च विशेषतः स्वधर्मम् अनुपश्यन्तो न जहुः स्वाम् अनीकिनीम्
te tathā pārayantaś ca hrīmantaś ca viśeṣataḥ svadharmam anupaśyanto na jahuḥ svām anīkinīm
Yet some, still enduring, and especially the modest, looking to their own duty, did not abandon their own host.
फिर भी कुछ, विशेषकर लज्जाशील, अपने धर्म को देखते हुए, (संकट) सहते हुए अपनी सेना को न छोड़ा।
Verse 16
शस्त्राण्य् अन्ये समुत्सृज्य निद्रान्धाः शेरते जनाः गजेष्व् अन्ये रथेष्व् अन्ये हयेष्व् अन्ये च भारत
śastrāṇy anye samutsṛjya nidrāndhāḥ śerate janāḥ gajeṣv anye ratheṣv anye hayeṣv anye ca bhārata
Others, casting aside their weapons, lay blind with sleep — some upon elephants, some upon cars, some upon horses, O Bharata.
हे भारत! दूसरे लोग शस्त्र छोड़कर निद्रा से अन्धे होकर सो गए — कुछ हाथियों पर, कुछ रथों पर और कुछ घोड़ों पर।
Verse 17
निद्रान्धा नो बुबुधिरे कां चिच् चेष्टां नराधिपाः ते ऽन्योन्यं समरे योधाः प्रेषयन्त यमक्षयम्
nidrāndhā no bubudhire kāṃ cic ceṣṭāṃ narādhipāḥ te 'nyonyaṃ samare yodhāḥ preṣayanta yamakṣayam
Blind with sleep, the lords of men could accomplish no effort; those warriors [even] sent one another in battle to the abode of Yama.
निद्रा से अन्धे राजा लोग कोई चेष्टा नहीं कर पा रहे थे; वे योद्धा समर में एक-दूसरे को यमलोक भेज रहे थे।
Verse 18
स्वप्नायमानास् त्व् अपरे परान् इति विचेतसः आत्मानं समरे जघ्नुः स्वान् एव च परान् अपि
svapnāyamānās tv apare parān iti vicetasaḥ ātmānaṃ samare jaghnuḥ svān eva ca parān api
And others, as if dreaming, [thinking] “these are foes,” being bewildered, smote in battle their own selves, and their own men and the foe alike.
और दूसरे, मानो स्वप्न में हों, विकल होकर 'ये शत्रु हैं' (समझकर) समर में अपने ही आपको, तथा अपनों को और शत्रुओं को भी मारने लगे।
Verse 19
नानावाचो विमुञ्चन्तो निद्रान्धास् ते महारणे योद्धव्यम् इति तिष्ठन्तो निद्रासंसक्तलोचनाः
nānāvāco vimuñcanto nidrāndhās te mahāraṇe yoddhavyam iti tiṣṭhanto nidrāsaṃsaktalocanāḥ
Uttering diverse cries, those blind with sleep, standing [as if to say] “we must fight,” their eyes clinging with sleep —
उस महायुद्ध में निद्रा से अन्धे वे नाना प्रकार के वचन बोलते हुए, निद्रा से चिपकी आँखोंवाले, 'युद्ध करना है' (कहते हुए) खड़े रहे।
Verse 20
संमर्द्यान्ये रणे के चिन् निद्रान्धाश् च परस्परम् जघ्नुः शूरा रणे राजंस् तस्मिंस् तमसि दारुणे
saṃmardyānye raṇe ke cin nidrāndhāś ca parasparam jaghnuḥ śūrā raṇe rājaṃs tasmiṃs tamasi dāruṇe
some heroes, crushing one another in the fight and blind with sleep, smote one another in battle, O king, in that dreadful darkness.
हे राजन्! उस दारुण अन्धकार में रण में कुछ शूर एक-दूसरे को कुचलते हुए और निद्रा से अन्धे होकर एक-दूसरे को मारने लगे।
Verse 21
हन्यमानं तथात्मानं परेभ्यो बहवो जनाः नाभ्यजानन्त समरे निद्रया मोहिता भृशम्
hanyamānaṃ tathātmānaṃ parebhyo bahavo janāḥ nābhyajānanta samare nidrayā mohitā bhṛśam
And many men, being smitten by the enemy, did not even perceive it in the battle, sorely bewildered by sleep.
और बहुत से मनुष्य शत्रुओं द्वारा अपने को मारा जाता हुआ भी समर में निद्रा से अत्यन्त मोहित होकर नहीं जान पाते थे।
Verse 22
तेषाम् एतादृशीं चेष्टां विज्ञाय पुरुषर्षभः उवाच वाक्यं बीभत्सुर् उच्चैः संनादयन् दिशः
teṣām etādṛśīṃ ceṣṭāṃ vijñāya puruṣarṣabhaḥ uvāca vākyaṃ bībhatsur uccaiḥ saṃnādayan diśaḥ
Understanding such a plight of theirs, that bull among men, Bibhatsu (Arjuna), spoke these words aloud, making the quarters resound:
उनकी ऐसी दशा जानकर पुरुषश्रेष्ठ बीभत्सु (अर्जुन) ने दिशाओं को गुँजाते हुए ऊँचे स्वर में यह वचन कहा:
Verse 23
श्रान्ता भवन्तो निद्रान्धाः सर्व एव सवाहनाः तमसा चावृते सैन्ये रजसा बहुलेन च
śrāntā bhavanto nidrāndhāḥ sarva eva savāhanāḥ tamasā cāvṛte sainye rajasā bahulena ca
“Ye are all wearied and blind with sleep, together with your mounts; and the army is covered with darkness and with thick dust.
तुम सब अपने वाहनों सहित थके हुए और निद्रा से अन्धे हो; और सेना अन्धकार तथा घनी धूल से ढँकी हुई है।
Verse 24
ते यूयं यदि मन्यध्वम् उपारमत सैनिकाः निमीलयत चात्रैव रणभूमौ मुहूर्तकम्
te yūyaṃ yadi manyadhvam upāramata sainikāḥ nimīlayata cātraiva raṇabhūmau muhūrtakam
If ye think fit, ye soldiers, desist; and here upon the battlefield close your eyes for a little while.
हे सैनिको! यदि तुम उचित समझो तो विरत हो जाओ; और इसी रणभूमि पर एक मुहूर्त के लिए आँखें मूँद लो।
Verse 25
ततो विनिद्रा विश्रान्ताश् चन्द्रमस्य् उदिते पुनः संसाधयिष्यथान्योन्यं स्वर्गाय कुरुपाण्डवाः
tato vinidrā viśrāntāś candramasy udite punaḥ saṃsādhayiṣyathānyonyaṃ svargāya kurupāṇḍavāḥ
Then, sleep [past] and rested, when the moon has risen again, ye Kurus and Pandavas shall [again] dispatch one another to heaven.”
फिर निद्रा से मुक्त और विश्रान्त होकर, चन्द्रमा के पुनः उदित होने पर, हे कुरुओ और पाण्डवो! तुम एक-दूसरे को स्वर्ग के लिए भेज देना।
Verse 26
तद् वचः सर्वधर्मज्ञा धार्मिकस्य निशम्य ते अरोचयन्त सैन्यानि तथा चान्योन्यम् अब्रुवन्
tad vacaḥ sarvadharmajñā dhārmikasya niśamya te arocayanta sainyāni tathā cānyonyam abruvan
Hearing that speech of the righteous one, those knowers of all the [laws of] righteousness commended it to the armies, and spoke thus to one another;
उस धार्मिक (अर्जुन) के वचन को सुनकर समस्त धर्मज्ञों ने उसे सेनाओं को रुचिकर बताया और इस प्रकार एक-दूसरे से कहा;
Verse 27
चुक्रुशुः कर्ण कर्णेति राजन् दुर्योधनेति च उपारमत पाण्डूनां विरता हि वरूथिनी
cukruśuḥ karṇa karṇeti rājan duryodhaneti ca upāramata pāṇḍūnāṃ viratā hi varūthinī
they cried out, “Karna! Karna!” O king, and “Duryodhana!” — [saying,] “Desist! for the host of the Pandus has ceased.”
हे राजन्! वे 'कर्ण! कर्ण!' और 'दुर्योधन!' कहकर चिल्ला उठे — 'विरत हो जाओ, क्योंकि पाण्डवों की सेना रुक गई है।'
Verse 28
तथा विक्रोशमानस्य फल्गुनस्य ततस् ततः उपारमत पाण्डूनां सेना तव च भारत
tathā vikrośamānasya phalgunasya tatas tataḥ upāramata pāṇḍūnāṃ senā tava ca bhārata
As Phalguna cried out thus here and there, the army of the Pandus and thine, O Bharata, desisted.
हे भारत! फल्गुन के इस प्रकार इधर-उधर पुकारने पर पाण्डवों की और तुम्हारी सेना विरत हो गई।
Verse 29
ताम् अस्य वाचं देवाश् च ऋषयश् च महात्मनः सर्वसैन्यानि चाक्षुद्राः प्रहृष्टाः प्रत्यपूजयन्
tām asya vācaṃ devāś ca ṛṣayaś ca mahātmanaḥ sarvasainyāni cākṣudrāḥ prahṛṣṭāḥ pratyapūjayan
That speech of his the gods and the high-souled sages, and all the noble hosts, delighted, applauded.
उसके उस वचन का देवताओं, महात्मा ऋषियों और समस्त उदार सेनाओं ने प्रसन्न होकर अभिनन्दन किया।
Verse 30
तत् संपूज्य वचो ऽक्रूरं सर्वसैन्यानि भारत मुहूर्तम् अस्वपन् राजञ् श्रान्तानि भरतर्षभ
tat saṃpūjya vaco 'krūraṃ sarvasainyāni bhārata muhūrtam asvapan rājañ śrāntāni bharatarṣabha
Applauding that gentle speech, all the armies, O Bharata, O bull of the Bharatas, being wearied, slept for a while, O king.
हे भारत! हे भरतर्षभ! हे राजन्! उस कोमल वचन का सम्मान करके समस्त थकी हुई सेनाएँ एक मुहूर्त सो गईं।
Verse 31
सा तु संप्राप्य विश्रामं ध्वजिनी तव भारत सुखम् आप्तवती वीरम् अर्जुनं प्रत्यपूजयत्
sā tu saṃprāpya viśrāmaṃ dhvajinī tava bhārata sukham āptavatī vīram arjunaṃ pratyapūjayat
That banner-host of thine, O Bharata, having obtained rest and found ease, honored the hero Arjuna [saying]:
हे भारत! विश्राम पाकर और सुख अनुभव करके तुम्हारी वह ध्वजिनी (सेना) वीर अर्जुन का अभिनन्दन करने लगी:
Verse 32
त्वयि वेदास् तथास्त्राणि त्वयि बुद्धिपराक्रमौ धर्मस् त्वयि महाबाहो दया भूतेषु चानघ
tvayi vedās tathāstrāṇi tvayi buddhiparākramau dharmas tvayi mahābāho dayā bhūteṣu cānagha
“In thee are the Vedas and the weapons; in thee wisdom and prowess; in thee is righteousness, O mighty-armed one, and compassion toward [all] beings, O sinless one.
हे महाबाहो! हे अनघ! तुम में वेद और अस्त्र हैं, तुम में बुद्धि और पराक्रम हैं, तुम में धर्म और प्राणियों के प्रति दया है।
Verse 33
यच् चाश्वस्तास् तवेच्छामः शर्म पार्थ तद् अस्तु ते मनसश् च प्रियान् अर्थान् वीर क्षिप्रम् अवाप्नुहि
yac cāśvastās tavecchāmaḥ śarma pārtha tad astu te manasaś ca priyān arthān vīra kṣipram avāpnuhi
And now, rested, we wish thy welfare, O Partha; may it be well with thee; and mayst thou, O hero, quickly obtain the objects dear to thy heart.”
हे पार्थ! और अब विश्रान्त होकर हम तुम्हारा कल्याण चाहते हैं; तुम्हारा मंगल हो; हे वीर! और तुम मन के प्रिय पदार्थों को शीघ्र प्राप्त करो।
Verse 34
इति ते तं नरव्याघ्रं प्रशंसन्तो महारथाः निद्रया समवाक्षिप्तास् तूष्णीम् आसन् विशां पते
iti te taṃ naravyāghraṃ praśaṃsanto mahārathāḥ nidrayā samavākṣiptās tūṣṇīm āsan viśāṃ pate
Thus praising that tiger among men, those mighty car-warriors, overcome by sleep, fell silent, O lord of peoples.
हे प्रजापते! इस प्रकार उस नरव्याघ्र की प्रशंसा करते हुए वे महारथी, निद्रा से अभिभूत होकर, चुप हो गए।
Verse 35
अश्वपृष्ठेषु चाप्य् अन्ये रथनीडेषु चापरे गजस्कन्धगताश् चान्ये शेरते चापरे क्षितौ
aśvapṛṣṭheṣu cāpy anye rathanīḍeṣu cāpare gajaskandhagatāś cānye śerate cāpare kṣitau
And some upon the backs of horses, and others in the seats of cars, and others seated upon the shoulders of elephants, and others upon the earth, lay down.
और कुछ घोड़ों की पीठ पर, कुछ दूसरे रथों के आसनों पर, कुछ दूसरे हाथियों के कन्धों पर बैठे हुए, और कुछ दूसरे पृथ्वी पर सो गए।
Verse 36
सायुधाः सगदाश् चैव सखड्गाः सपरश्वधाः सप्रासकवचाश् चान्ये नराः सुप्ताः पृथक् पृथक्
sāyudhāḥ sagadāś caiva sakhaḍgāḥ saparaśvadhāḥ saprāsakavacāś cānye narāḥ suptāḥ pṛthak pṛthak
With their weapons, with their maces, with their swords, with their battle-axes, with their lances and armor, other men slept apart, each by each.
शस्त्रों सहित, गदाओं सहित, तलवारों सहित, परशुओं सहित, तथा प्रासों और कवचों सहित दूसरे मनुष्य अलग-अलग सो गए।
Verse 37
गजास् ते पन्नगाभोगैर् हस्तैर् भूरेणुरूषितैः निद्रान्धा वसुधां चक्रुर् घ्राणनिःश्वासशीतलाम्
gajās te pannagābhogair hastair bhūreṇurūṣitaiḥ nidrāndhā vasudhāṃ cakrur ghrāṇaniḥśvāsaśītalām
Those elephants, blind with sleep, with their trunks like the coils of serpents, smeared with much dust, made the earth cool with the breath of their nostrils.
वे हाथी, निद्रा से अन्धे, सर्पों के शरीर के समान, धूल से सनी अपनी सूँड़ों से पृथ्वी को अपने नासिका-निःश्वास से शीतल करने लगे।
Verse 38
गजाः शुशुभिरे तत्र निःश्वसन्तो महीतले विशीर्णा गिरयो यद्वन् निःश्वसद्भिर् महोरगैः
gajāḥ śuśubhire tatra niḥśvasanto mahītale viśīrṇā girayo yadvan niḥśvasadbhir mahoragaiḥ
Those elephants shone there, breathing upon the surface of the earth, like riven mountains [breathing] through great serpents.
वे हाथी वहाँ भूमितल पर साँस छोड़ते हुए उसी प्रकार शोभा पा रहे थे, जैसे फटे हुए पर्वत बड़े सर्पों द्वारा साँस छोड़ते हों।
Verse 39
समां च विषमां चक्रुः खुराग्रैर् विक्षतां महीम् हयाः काञ्चनयोक्त्राश् च केसरालम्बिभिर् युगैः सुषुपुस् तत्र राजेन्द्र युक्ता वाहेषु सर्वशः
samāṃ ca viṣamāṃ cakruḥ khurāgrair vikṣatāṃ mahīm hayāḥ kāñcanayoktrāś ca kesarālambibhir yugaiḥ suṣupus tatra rājendra yuktā vāheṣu sarvaśaḥ
And with the tips of their hoofs the horses made the earth, now level, now uneven, torn up; horses with golden harness and manes hanging from their necks slept there, O lord of kings, still yoked to their vehicles on every side.
हे राजेन्द्र! और घोड़ों ने अपने खुरों की नोकों से पृथ्वी को कहीं समतल, कहीं विषम, क्षत-विक्षत कर दिया; सोने की लगामोंवाले और गर्दन से लटकती अयालोंवाले घोड़े अपने वाहनों में सब ओर जुते हुए ही वहाँ सो गए।
Verse 40
तत् तथा निद्रया भग्नम् अवाचम् अस्वपद् बलम् कुशलैर् इव विन्यस्तं पटे चित्रम् इवाद्भुतम्
tat tathā nidrayā bhagnam avācam asvapad balam kuśalair iva vinyastaṃ paṭe citram ivādbhutam
That army, broken by sleep, slept voiceless, [looking] like a wondrous picture skilfully set forth upon a canvas.
निद्रा से टूटी हुई वह सेना वाणीरहित होकर उसी प्रकार सोई हुई थी, जैसे कुशल (चित्रकारों) द्वारा पट (कैनवास) पर बनाया गया कोई अद्भुत चित्र।
Verse 41
ते क्षत्रियाः कुण्डलिनो युवानः; परस्परं सायकविक्षताङ्गाः कुम्भेषु लीनाः सुषुपुर् गजानां; कुचेषु लग्ना इव कामिनीनाम्
te kṣatriyāḥ kuṇḍalino yuvānaḥ; parasparaṃ sāyakavikṣatāṅgāḥ kumbheṣu līnāḥ suṣupur gajānāṃ; kuceṣu lagnā iva kāminīnām
Those kshatriyas, earringed and youthful, their limbs torn by one another's arrows, clinging to the frontal globes of the elephants, slept as though clinging to the bosoms of beloved women.
कुण्डलधारी, तरुण वे क्षत्रिय, एक-दूसरे के बाणों से क्षत अंगोंवाले, हाथियों के कुम्भस्थलों से लगे हुए उसी प्रकार सो गए, जैसे कामिनियों के वक्षःस्थल से लगे हों।
Verse 42
ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिग् अलंकृता
tataḥ kumudanāthena kāminīgaṇḍapāṇḍunā netrānandena candreṇa māhendrī dig alaṃkṛtā
Then by the moon, the lord of the lilies, pale as the cheek of a lovely woman, delighting the eyes, was the quarter of great Indra (the East) adorned.
तब कुमुदों के स्वामी, कामिनी के कपोल के समान पाण्डुर (श्वेत), नेत्रों को आनन्द देनेवाले चन्द्रमा से महेन्द्र की दिशा (पूर्व) अलंकृत हो गई।
Verse 43
ततो मुहूर्ताद् भगवान् पुरस्ताच् छशलक्षणः अरुणं दर्शयाम् आस ग्रसञ् ज्योतिःप्रभं प्रभुः
tato muhūrtād bhagavān purastāc chaśalakṣaṇaḥ aruṇaṃ darśayām āsa grasañ jyotiḥprabhaṃ prabhuḥ
Then, in a moment, the lord marked with the hare (the moon), rising in the east, displayed his ruddy [disc], as if swallowing the radiance of the stars.
तब एक मुहूर्त में पूर्व में उदित होते हुए शशधारी (चन्द्रमा) प्रभु ने तारों की प्रभा को मानो निगलते हुए अपना अरुण (लाल बिम्ब) दिखाया।
Verse 44
अरुणस्य तु तस्यानु जातरूपसमप्रभम् रश्मिजालं महच् चन्द्रो मन्दं मन्दम् अवासृजत्
aruṇasya tu tasyānu jātarūpasamaprabham raśmijālaṃ mahac candro mandaṃ mandam avāsṛjat
And after that ruddiness, the moon, [with light] like molten gold, slowly, slowly let loose its great net of rays.
उस अरुणिमा के पश्चात् चन्द्रमा ने तपाए हुए सोने के समान प्रभावाले अपने महान किरणजाल को धीरे-धीरे छोड़ा।
Verse 45
उत्सारयन्तः प्रभया तमस् ते चन्द्ररश्मयः पर्यगच्छञ् शनैः सर्वा दिशः खं च क्षितिं तथा
utsārayantaḥ prabhayā tamas te candraraśmayaḥ paryagacchañ śanaiḥ sarvā diśaḥ khaṃ ca kṣitiṃ tathā
Dispelling the darkness by their radiance, those moon-rays gradually spread over all the quarters, over sky and earth alike.
अपनी प्रभा से अन्धकार को हटाते हुए वे चन्द्रकिरणें धीरे-धीरे समस्त दिशाओं में, आकाश में और पृथ्वी पर भी फैल गईं।
Verse 46
ततो मुहूर्ताद् भुवनं ज्योतिर्भूतम् इवाभवत् अप्रख्यम् अप्रकाशं च जगामाशु तमस् तथा
tato muhūrtād bhuvanaṃ jyotirbhūtam ivābhavat aprakhyam aprakāśaṃ ca jagāmāśu tamas tathā
Then in a moment the world became as though all light; and the darkness, indistinct and unmanifest, swiftly departed.
तब एक मुहूर्त में संसार मानो ज्योतिर्मय हो गया; और अप्रकट, अप्रकाशित अन्धकार शीघ्र ही चला गया।
Verse 47
प्रतिप्रकाशिते लोके दिवाभूते निशाकरे विचेरुर् न विचेरुश् च राजन् नक्तंचरास् ततः
pratiprakāśite loke divābhūte niśākare vicerur na viceruś ca rājan naktaṃcarās tataḥ
When the world was again illumined, the night-maker having become as day, then, O king, the night-rangers (rakshasas) roamed about — [while others] roamed not.
हे राजन्! लोक के फिर प्रकाशित होने पर, निशाकर (चन्द्रमा) के दिन के समान हो जाने पर, तब रात्रिचर (राक्षस) विचरने लगे — (जबकि अन्य) न विचरे।
Verse 48
बोध्यमानं तु तत् सैन्यं राजंश् चन्द्रस्य रश्मिभिः बुबुधे शतपत्राणां वनं महद् इवाम्भसि
bodhyamānaṃ tu tat sainyaṃ rājaṃś candrasya raśmibhiḥ bubudhe śatapatrāṇāṃ vanaṃ mahad ivāmbhasi
That army, being awakened, O king, by the rays of the moon, awoke like a great forest of hundred-petalled lotuses in the water.
हे राजन्! चन्द्रमा की किरणों से जगाई जाती हुई वह सेना उसी प्रकार जाग उठी, जैसे जल में सौ पंखुड़ियोंवाले कमलों का विशाल वन।
Verse 49
यथा चन्द्रोदयोद्धूतः क्षुभितः सागरो भवेत् तथा चन्द्रोदयोद्धूतः स बभूव बलार्णवः
yathā candrodayoddhūtaḥ kṣubhitaḥ sāgaro bhavet tathā candrodayoddhūtaḥ sa babhūva balārṇavaḥ
As the ocean, stirred up, would be agitated by the rising of the moon, so was that ocean of forces stirred up by the moonrise.
जैसे चन्द्रोदय से उद्वेलित समुद्र क्षुब्ध हो जाता है, वैसे ही चन्द्रोदय से उद्वेलित होकर वह सेनारूपी सागर क्षुब्ध हो उठा।
Verse 50
ततः प्रववृते युद्धं पुनर् एव विशां पते लोके लोकविनाशाय परं लोकम् अभीप्सताम्
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ punar eva viśāṃ pate loke lokavināśāya paraṃ lokam abhīpsatām
Then began the battle again, O lord of peoples, of those [warriors] in the world, for the destruction of the world, longing for the higher world.
हे प्रजापते! तब लोक में परलोक की कामना करनेवाले उन (योद्धाओं) का, लोक के विनाश के लिए, फिर से युद्ध छिड़ गया।