Adhyaya 158
Drona Parva · 62 verses
62 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
धृतराष्ट्र उवाच कर्णदुर्योधनादीनां शकुनेः सौबलस्य च अपनीतं महत् तात तव चैव विशेषतः
dhṛtarāṣṭra uvāca karṇaduryodhanādīnāṃ śakuneḥ saubalasya ca apanītaṃ mahat tāta tava caiva viśeṣataḥ
Dhritarashtra said: Of Karna, Duryodhana and the rest, of Shakuni son of Subala, and especially of thee too, my child, a great [error] was committed —
धृतराष्ट्र बोले — हे तात! कर्ण, दुर्योधन आदि की, सुबलपुत्र शकुनि की, और विशेषकर तुम्हारी भी एक बड़ी भूल हुई —
Verse 2
यद् आजानीत तां शक्तिम् एकघ्नीं सततं रणे अनिवार्याम् असह्यां च देवैर् अपि सवासवैः
yad ājānīta tāṃ śaktim ekaghnīṃ satataṃ raṇe anivāryām asahyāṃ ca devair api savāsavaiḥ
in that ye knew that spear, ever [certain to slay] a single [victim] in battle, irresistible and unbearable even to the gods with Vasava —
इसमें कि तुम लोग उस शक्ति को जानते थे, जो रण में सदा एक को ही (अवश्य मारनेवाली), वासव सहित देवताओं के लिए भी अनिवार्य और असह्य थी —
Verse 3
सा किमर्थं न कर्णेन प्रवृत्ते समरे पुरा न देवकीसुते मुक्ता फल्गुने वापि संजय
sā kimarthaṃ na karṇena pravṛtte samare purā na devakīsute muktā phalgune vāpi saṃjaya
[and yet] why was it not, at the outset of the battle, loosed by Karna upon the son of Devaki (Krishna) or upon Phalguna (Arjuna), O Sanjaya?
हे संजय! फिर वह कर्ण द्वारा पहले, युद्ध के आरम्भ में ही, देवकीपुत्र (कृष्ण) अथवा फल्गुन (अर्जुन) पर क्यों नहीं छोड़ी गई?
Verse 4
संजय उवाच संग्रामाद् विनिवृत्तानां सर्वेषां नो विशां पते रात्रौ कुरुकुलश्रेष्ठ मन्त्रो ऽयं समजायत
saṃjaya uvāca saṃgrāmād vinivṛttānāṃ sarveṣāṃ no viśāṃ pate rātrau kurukulaśreṣṭha mantro 'yaṃ samajāyata
Sanjaya said: When all of us had returned from the battle, O lord of peoples, at night, O best of the Kuru race, this counsel arose:
संजय बोले — हे प्रजापते! हे कुरुकुलश्रेष्ठ! जब हम सब संग्राम से लौट आए थे, तब रात्रि में यह मन्त्रणा उठी:
Verse 5
प्रभातमात्रे श्वोभूते केशवायार्जुनाय वा शक्तिर् एषा विमोक्तव्या कर्ण कर्णेति नित्यशः
prabhātamātre śvobhūte keśavāyārjunāya vā śaktir eṣā vimoktavyā karṇa karṇeti nityaśaḥ
“As soon as it is dawn tomorrow, this spear is to be loosed upon Keshava or upon Arjuna” — [saying,] “Karna! Karna!” continually.
'कल प्रातःकाल होते ही यह शक्ति केशव अथवा अर्जुन पर छोड़ देनी है' — 'हे कर्ण! कर्ण!' ऐसा सदा (कहा जाता)।
Verse 6
ततः प्रभातसमये राजन् कर्णस्य दैवतैः अन्येषां चैव योधानां सा बुद्धिर् नश्यते पुनः
tataḥ prabhātasamaye rājan karṇasya daivataiḥ anyeṣāṃ caiva yodhānāṃ sā buddhir naśyate punaḥ
Then, at daybreak, O king, by [the will of] the deities, that resolve of Karna's and of the other warriors would perish again.
हे राजन्! फिर प्रातःकाल में देवताओं के (विधान से) कर्ण की और अन्य योद्धाओं की वह बुद्धि (संकल्प) फिर नष्ट हो जाती।
Verse 7
दैवम् एव परं मन्ये यत् कर्णो हस्तसंस्थया न जघान रणे पार्थं कृष्णं वा देवकीसुतम्
daivam eva paraṃ manye yat karṇo hastasaṃsthayā na jaghāna raṇe pārthaṃ kṛṣṇaṃ vā devakīsutam
Fate alone, I deem, is supreme; for Karna, with [the spear] resting in his hand, did not slay in battle Partha, or Krishna the son of Devaki.
मैं दैव को ही परम मानता हूँ, क्योंकि कर्ण ने हाथ में (शक्ति) स्थित रहते हुए भी रण में पार्थ अथवा देवकीपुत्र कृष्ण को नहीं मारा।
Verse 8
तस्य हस्तस्थिता शक्तिः कालरात्रिर् इवोद्यता दैवोपहतबुद्धित्वान् न तां कर्णो विमुक्तवान्
tasya hastasthitā śaktiḥ kālarātrir ivodyatā daivopahatabuddhitvān na tāṃ karṇo vimuktavān
That spear resting in his hand, uplifted like the Night of Doom — his understanding being smitten by Fate, Karna loosed it not,
उसके हाथ में स्थित, कालरात्रि के समान उठी हुई वह शक्ति — दैव से बुद्धि के मारे जाने के कारण कर्ण ने उसे नहीं छोड़ा,
Verse 9
कृष्णे वा देवकीपुत्रे मोहितो देवमायया पार्थे वा शक्रकल्पे वै वधार्थं वासवीं प्रभो
kṛṣṇe vā devakīputre mohito devamāyayā pārthe vā śakrakalpe vai vadhārthaṃ vāsavīṃ prabho
whether upon Krishna the son of Devaki, he being bewildered by the illusion of the gods, or upon Partha, the equal of Shakra — the Vasavi [spear given] for whose slaying, O lord.
हे प्रभो! चाहे देवकीपुत्र कृष्ण पर — वह (कर्ण) देवमाया से मोहित था — अथवा शक्र के समान पार्थ पर, जिसके वध के लिए वह वासवी (शक्ति दी गई थी)।
Verse 10
धृतराष्ट्र उवाच दैवेनैव हता यूयं स्वबुद्ध्या केशवस्य च गता हि वासवी हत्वा तृणभूतं घटोत्कचम्
dhṛtarāṣṭra uvāca daivenaiva hatā yūyaṃ svabuddhyā keśavasya ca gatā hi vāsavī hatvā tṛṇabhūtaṃ ghaṭotkacam
Dhritarashtra said: By Fate alone were ye undone, and by the wisdom of Keshava; for the Vasavi [spear] is gone, having slain Ghatotkacha, [worth no more than] a blade of grass.
धृतराष्ट्र बोले — तुम लोग दैव से ही और केशव की बुद्धि से मारे गए; क्योंकि वह वासवी (शक्ति) तृण के समान घटोत्कच को मारकर चली गई।
Verse 11
कर्णश् च मम पुत्राश् च सर्वे चान्ये च पार्थिवाः अनेन दुष्प्रणीतेन गता वैवस्वतक्षयम्
karṇaś ca mama putrāś ca sarve cānye ca pārthivāḥ anena duṣpraṇītena gatā vaivasvatakṣayam
And Karna, and my sons, and all the other kings, through this ill counsel have gone to the abode of Vaivasvata (Yama).
और कर्ण, मेरे पुत्र, तथा अन्य समस्त राजा, इस दुर्मन्त्रणा के कारण वैवस्वत (यम) के लोक को चले गए।
Verse 12
भूय एव तु मे शंस यथा युद्धम् अवर्तत कुरूणां पाण्डवानां च हैडिम्बे निहते तदा
bhūya eva tu me śaṃsa yathā yuddham avartata kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca haiḍimbe nihate tadā
But tell me yet again how the battle was waged, of the Kurus and the Pandavas, when the son of Hidimba had then been slain;
किन्तु मुझे फिर बताओ कि हिडिम्बापुत्र के उस समय मारे जाने पर कुरुओं और पाण्डवों का युद्ध कैसे चला।
Verse 13
ये च ते ऽभ्यद्रवन् द्रोणं व्यूढानीकाः प्रहारिणः सृञ्जयाः सह पाञ्चालैस् ते ऽप्य् अकुर्वन् कथं रणम्
ye ca te 'bhyadravan droṇaṃ vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ sṛñjayāḥ saha pāñcālais te 'py akurvan kathaṃ raṇam
and those smiters who rushed against Drona in arrayed ranks, the Srinjayas together with the Panchalas — how did they too wage the fight?
और जो वे प्रहारी व्यूहबद्ध होकर द्रोण पर टूट पड़े — पाञ्चालों सहित सृञ्जय — उन्होंने भी युद्ध कैसे किया?
Verse 14
सौमदत्तेर् वधाद् द्रोणम् आयस्तं सैन्धवस्य च अमर्षाज् जीवितं त्यक्त्वा गाहमानं वरूथिनीम्
saumadatter vadhād droṇam āyastaṃ saindhavasya ca amarṣāj jīvitaṃ tyaktvā gāhamānaṃ varūthinīm
Drona, wrathful from the slaying of Somadatta's son (Bhurishravas) and of the Saindhava (Jayadratha), casting off [regard for] his life through indignation, plunging into the host —
सोमदत्तपुत्र (भूरिश्रवा) के और सैन्धव (जयद्रथ) के वध से क्रुद्ध, अमर्ष से जीवन का मोह त्यागकर सेना में घुसते हुए द्रोण को —
Verse 15
जृम्भमाणम् इव व्याघ्रं व्यात्ताननम् इवान्तकम् कथं प्रत्युद्ययुर् द्रोणम् अस्यन्तं पाण्डुसृञ्जयाः
jṛmbhamāṇam iva vyāghraṃ vyāttānanam ivāntakam kathaṃ pratyudyayur droṇam asyantaṃ pāṇḍusṛñjayāḥ
yawning like a tiger, like the open-mouthed Destroyer — how did the Pandus and Srinjayas advance against Drona as he shot [his arrows]?
जँभाई लेते बाघ के समान, फैले मुखवाले अन्तक के समान, बाण छोड़ते द्रोण का पाण्डव और सृञ्जय कैसे सामना कर पाए?
Verse 16
आचार्यं ये च ते ऽरक्षन् दुर्योधनपुरोगमाः द्रौणिकर्णकृपास् तात ते ऽप्य् अकुर्वन् किम् आहवे
ācāryaṃ ye ca te 'rakṣan duryodhanapurogamāḥ drauṇikarṇakṛpās tāta te 'py akurvan kim āhave
And those who guarded the preceptor (Drona), with Duryodhana at their head — Drona's son (Ashvatthama), Karna and Kripa, my child — what did they too do in the battle?
हे तात! और जो दुर्योधन को आगे रखनेवाले आचार्य (द्रोण) की रक्षा कर रहे थे — द्रौणि, कर्ण और कृप — उन्होंने भी युद्ध में क्या किया?
Verse 17
भारद्वाजं जिघांसन्तौ सव्यसाचिवृकोदरौ समार्छन् मामका युद्धे कथं संजय शंस मे
bhāradvājaṃ jighāṃsantau savyasācivṛkodarau samārchan māmakā yuddhe kathaṃ saṃjaya śaṃsa me
My [warriors], meeting in battle the two, Savyasachin (Arjuna) and Vrikodara (Bhima), who sought to slay the son of Bharadvaja (Drona) — [how fared they]? Tell me, O Sanjaya.
हे संजय! भारद्वाजपुत्र (द्रोण) को मारने की इच्छा रखनेवाले सव्यसाची (अर्जुन) और वृकोदर (भीम) से युद्ध में मिलते हुए मेरे योद्धाओं का (क्या हुआ)? मुझे बताओ।
Verse 18
सिन्धुराजवधेनेमे घटोत्कचवधेन ते अमर्षिताः सुसंक्रुद्धा रणं चक्रुः कथं निशि
sindhurājavadheneme ghaṭotkacavadhena te amarṣitāḥ susaṃkruddhā raṇaṃ cakruḥ kathaṃ niśi
These [Kauravas], from the slaying of the king of the Sindhus, and those [Pandavas], from the slaying of Ghatotkacha, being incensed and greatly enraged — how did they wage battle in the night?
सिन्धुराज के वध से ये (कौरव), और घटोत्कच के वध से वे (पाण्डव), अमर्ष में भरे, अत्यन्त क्रुद्ध होकर रात्रि में कैसे युद्ध किए?
Verse 19
संजय उवाच हते घटोत्कचे राजन् कर्णेन निशि राक्षसे प्रणदत्सु च हृष्टेषु तावकेषु युयुत्सुषु
saṃjaya uvāca hate ghaṭotkace rājan karṇena niśi rākṣase praṇadatsu ca hṛṣṭeṣu tāvakeṣu yuyutsuṣu
Sanjaya said: When Ghatotkacha the rakshasa had been slain by Karna in the night, O king, while thy warriors, eager to fight, roared and rejoiced,
संजय बोले — हे राजन्! रात्रि में कर्ण द्वारा राक्षस घटोत्कच के मारे जाने पर, तुम्हारे युद्ध के इच्छुक योद्धाओं के हर्षित होकर गर्जना करते हुए —
Verse 20
आपतत्सु च वेगेन वध्यमाने बले ऽपि च विगाढायां रजन्यां च राजा दैन्यं परं गतः
āpatatsu ca vegena vadhyamāne bale 'pi ca vigāḍhāyāṃ rajanyāṃ ca rājā dainyaṃ paraṃ gataḥ
and rushed on with speed, and while the [Pandava] force too was being slaughtered, and the night was far advanced, the king (Yudhishthira) fell into deep dejection.
और वेगपूर्वक टूट पड़ने पर, और (पाण्डव) सेना के भी मारे जाने पर, और रात्रि के गहरी हो जाने पर, राजा (युधिष्ठिर) परम दीनता को प्राप्त हुए।
Verse 21
अब्रवीच् च महाबाहुर् भीमसेनं परंतपः आवारय महाबाहो धार्तराष्ट्रस्य वाहिनीम् हैडिम्बस्याभिघातेन मोहो माम् आविशन् महान्
abravīc ca mahābāhur bhīmasenaṃ paraṃtapaḥ āvāraya mahābāho dhārtarāṣṭrasya vāhinīm haiḍimbasyābhighātena moho mām āviśan mahān
And the mighty-armed scorcher of foes said to Bhima-sena: “Hold back, O mighty-armed one, the host of Dhritarashtra's son; a great bewilderment has entered me at the striking down of the son of Hidimba.”
और महाबाहु परंतप ने भीमसेन से कहा — हे महाबाहो! धार्तराष्ट्र की सेना को रोको; हिडिम्बापुत्र के मारे जाने से मुझ में महान मोह समा गया है।
Verse 22
एवं भीमं समादिश्य स्वरथे समुपाविशत् अश्रुपूर्णमुखो राजा निःश्वसंश् च पुनः पुनः कश्मलं प्राविशद् घोरं दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम्
evaṃ bhīmaṃ samādiśya svarathe samupāviśat aśrupūrṇamukho rājā niḥśvasaṃś ca punaḥ punaḥ kaśmalaṃ prāviśad ghoraṃ dṛṣṭvā karṇasya vikramam
Having thus directed Bhima, the king seated himself in his own car, his face full of tears, sighing again and again; and he sank into dreadful gloom, beholding the prowess of Karna.
इस प्रकार भीम को आदेश देकर राजा अपने रथ पर बैठ गए, आँसुओं से भरे मुखवाले, बार-बार साँसें लेते हुए; और कर्ण का पराक्रम देखकर घोर मूर्छा में समा गए।
Verse 23
तं तथा व्यथितं दृष्ट्वा कृष्णो वचनम् अब्रवीत् मा व्यथां कुरु कौन्तेय नैतत् त्वय्य् उपपद्यते वैक्लव्यं भरतश्रेष्ठ यथा प्राकृतपूरुषे
taṃ tathā vyathitaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇo vacanam abravīt mā vyathāṃ kuru kaunteya naitat tvayy upapadyate vaiklavyaṃ bharataśreṣṭha yathā prākṛtapūruṣe
Seeing him thus afflicted, Krishna spoke these words: “Grieve not, O son of Kunti; this beseems thee not. Such faintness, O best of the Bharatas, [befits only] a common man.
उन्हें इस प्रकार व्यथित देखकर कृष्ण ने वचन कहा — हे कुन्तीपुत्र! व्यथा मत करो, यह तुममें शोभा नहीं देता; हे भरतश्रेष्ठ! ऐसी विकलता तो सामान्य मनुष्य में (होती है)।
Verse 24
उत्तिष्ठ राजन् युध्यस्व वह गुर्वीं धुरं विभो त्वयि वैक्लव्यम् आपन्ने संशयो विजये भवेत्
uttiṣṭha rājan yudhyasva vaha gurvīṃ dhuraṃ vibho tvayi vaiklavyam āpanne saṃśayo vijaye bhavet
Arise, O king, fight, bear the heavy yoke, O lord! Shouldst thou fall into faintness, there would be doubt of victory.”
हे विभो! हे राजन्! उठो, युद्ध करो, इस भारी भार को वहन करो! तुम्हारे विकलता को प्राप्त होने पर विजय में सन्देह हो जाएगा।
Verse 25
श्रुत्वा कृष्णस्य वचनं धर्मराजो युधिष्ठिरः विमृज्य नेत्रे पाणिभ्यां कृष्णं वचनम् अब्रवीत्
śrutvā kṛṣṇasya vacanaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ vimṛjya netre pāṇibhyāṃ kṛṣṇaṃ vacanam abravīt
Hearing the words of Krishna, King Yudhishthira the righteous, wiping his eyes with his hands, spoke these words to Krishna:
कृष्ण के वचन सुनकर धर्मराज युधिष्ठिर ने दोनों हाथों से अपने नेत्र पोंछकर कृष्ण से यह वचन कहा:
Verse 26
विदिता ते महाबाहो धर्माणां परमा गतिः ब्रह्महत्याफलं तस्य यः कृतं नावबुध्यते
viditā te mahābāho dharmāṇāṃ paramā gatiḥ brahmahatyāphalaṃ tasya yaḥ kṛtaṃ nāvabudhyate
“Known to thee, O mighty-armed one, is the supreme course of the [laws of] righteousness; the fruit of Brahmanicide is his who does not acknowledge a service done to him.
हे महाबाहो! धर्मों की परम गति आपको ज्ञात है; जो किए गए (उपकार) को नहीं मानता, उसे ब्रह्महत्या का फल (लगता है)।
Verse 27
अस्माकं हि वनस्थानां हैडिम्बेन महात्मना बालेनापि सता तेन कृतं साह्यं जनार्दन
asmākaṃ hi vanasthānāṃ haiḍimbena mahātmanā bālenāpi satā tena kṛtaṃ sāhyaṃ janārdana
For to us, while we dwelt in the forest, that high-souled son of Hidimba (Ghatotkacha), though he was but a boy, rendered aid, O Janardana.
हे जनार्दन! क्योंकि वन में रहते हुए हमारी, उस महात्मा हिडिम्बापुत्र (घटोत्कच) ने, यद्यपि बालक था, सहायता की थी।
Verse 28
अस्त्रहेतोर् गतं ज्ञात्वा पाण्डवं श्वेतवाहनम् असौ कृष्ण महेष्वासः काम्यके माम् उपस्थितः उषितश् च सहास्माभिर् यावन् नासीद् धनंजयः
astrahetor gataṃ jñātvā pāṇḍavaṃ śvetavāhanam asau kṛṣṇa maheṣvāsaḥ kāmyake mām upasthitaḥ uṣitaś ca sahāsmābhir yāvan nāsīd dhanaṃjayaḥ
Knowing that the Pandava borne by white steeds (Arjuna) had gone for the sake of [celestial] weapons, that great bowman, O Krishna, waited upon me at Kamyaka, and dwelt together with us so long as Dhananjaya was absent.
हे कृष्ण! श्वेतवाहन पाण्डव (अर्जुन) को अस्त्र के लिए गया जानकर वह महाधनुर्धर काम्यक में मेरे पास आया और जब तक धनंजय न था, तब तक हमारे साथ रहा।
Verse 29
गन्धमादनयात्रायां दुर्गेभ्यश् च स्म तारिताः पाञ्चाली च परिश्रान्ता पृष्ठेनोढा महात्मना
gandhamādanayātrāyāṃ durgebhyaś ca sma tāritāḥ pāñcālī ca pariśrāntā pṛṣṭhenoḍhā mahātmanā
On the journey to Gandhamadana we were carried across dangerous passes [by him]; and Panchali (Draupadi), when wearied, was borne upon the back of that high-souled one.
गन्धमादन की यात्रा में हम दुर्गम स्थानों से पार कराए गए; और थकी हुई पाञ्चाली (द्रौपदी) को उस महात्मा ने अपनी पीठ पर ढोया।
Verse 30
आरम्भाच् चैव युद्धानां यद् एष कृतवान् प्रभो मदर्थं दुष्करं कर्म कृतं तेन महात्मना
ārambhāc caiva yuddhānāṃ yad eṣa kṛtavān prabho madarthaṃ duṣkaraṃ karma kṛtaṃ tena mahātmanā
And from the very outset of the battles, whatever this [hero] did, O lord — a deed hard to do was done by that high-souled one for my sake.
हे प्रभो! और युद्धों के आरम्भ से ही इसने जो कुछ किया — उस महात्मा ने मेरे लिए दुष्कर कर्म किया।
Verse 31
स्वभावाद् या च मे प्रीतिः सहदेवे जनार्दन सैव मे द्विगुणा प्रीती राक्षसेन्द्रे घटोत्कचे
svabhāvād yā ca me prītiḥ sahadeve janārdana saiva me dviguṇā prītī rākṣasendre ghaṭotkace
And the affection which by nature I bear for Sahadeva, O Janardana, that same affection, twofold, was mine for the lord of rakshasas, Ghatotkacha.
हे जनार्दन! सहदेव में स्वभाव से जो मेरी प्रीति है, वही प्रीति मेरी राक्षसेन्द्र घटोत्कच में दुगुनी थी।
Verse 32
भक्तश् च मे महाबाहुः प्रियो ऽस्याहं प्रियश् च मे येन विन्दामि वार्ष्णेय कश्मलं शोकतापितः
bhaktaś ca me mahābāhuḥ priyo 'syāhaṃ priyaś ca me yena vindāmi vārṣṇeya kaśmalaṃ śokatāpitaḥ
And that mighty-armed one was devoted to me; I was dear to him and he to me. Therefore do I, scorched by grief, meet with this gloom, O Vrishni.
और वह महाबाहु मेरा भक्त था; मैं उसे प्रिय था और वह मुझे प्रिय था; इसी से हे वार्ष्णेय! शोक से संतप्त होकर मैं इस मूर्छा को प्राप्त हो रहा हूँ।
Verse 33
पश्य सैन्यानि वार्ष्णेय द्राव्यमाणानि कौरवैः द्रोणकर्णौ च संयत्तौ पश्य युद्धे महारथौ
paśya sainyāni vārṣṇeya drāvyamāṇāni kauravaiḥ droṇakarṇau ca saṃyattau paśya yuddhe mahārathau
Behold the armies, O Vrishni, being routed by the Kauravas; and behold Drona and Karna, mighty car-warriors, engaged in the fight.
हे वार्ष्णेय! कौरवों द्वारा भगाई जाती सेनाओं को देखो; और युद्ध में तत्पर दोनों महारथी द्रोण और कर्ण को देखो।
Verse 34
निशीथे पाण्डवं सैन्यम् आभ्यां पश्य प्रमर्दितम् गजाभ्याम् इव मत्ताभ्यां यथा नडवनं महत्
niśīthe pāṇḍavaṃ sainyam ābhyāṃ paśya pramarditam gajābhyām iva mattābhyāṃ yathā naḍavanaṃ mahat
Behold the Pandava army crushed by these two in the dead of night, as a great reed-forest by two rutting elephants.
अर्धरात्रि में इन दोनों द्वारा मर्दित पाण्डव सेना को देखो, जैसे दो मतवाले हाथियों द्वारा किसी महान नरकट के वन को।
Verse 35
अनादृत्य बलं बाह्वोर् भीमसेनस्य माधव चित्रास्त्रतां च पार्थस्य विक्रमन्ते स्म कौरवाः
anādṛtya balaṃ bāhvor bhīmasenasya mādhava citrāstratāṃ ca pārthasya vikramante sma kauravāḥ
Disregarding the strength of Bhima-sena's arms, O Madhava, and the skill in wondrous weapons of Partha (Arjuna), the Kauravas display their prowess.
हे माधव! भीमसेन की भुजाओं के बल और पार्थ (अर्जुन) की विचित्र अस्त्रकुशलता की उपेक्षा करके कौरव अपना पराक्रम दिखा रहे हैं।
Verse 36
एष द्रोणश् च कर्णश् च राजा चैव सुयोधनः निहत्य राक्षसं युद्धे हृष्टा नर्दन्ति संयुगे
eṣa droṇaś ca karṇaś ca rājā caiva suyodhanaḥ nihatya rākṣasaṃ yuddhe hṛṣṭā nardanti saṃyuge
This Drona, and Karna, and King Suyodhana, having slain the rakshasa in the fight, exult and roar in the battle.
यह द्रोण, कर्ण और राजा सुयोधन, युद्ध में राक्षस को मारकर, संग्राम में हर्षित होकर गर्जना कर रहे हैं।
Verse 37
कथम् अस्मासु जीवत्सु त्वयि चैव जनार्दन हैडिम्बः प्राप्तवान् मृत्युं सूतपुत्रेण संगतः
katham asmāsu jīvatsu tvayi caiva janārdana haiḍimbaḥ prāptavān mṛtyuṃ sūtaputreṇa saṃgataḥ
How, while we live, and thou too, O Janardana, has the son of Hidimba met with death, encountering the Suta's son?
हे जनार्दन! हमारे और आपके जीवित रहते हुए हिडिम्बापुत्र सूतपुत्र से भिड़कर मृत्यु को कैसे प्राप्त हो गया?
Verse 38
कदर्थीकृत्य नः सर्वान् पश्यतः सव्यसाचिनः निहतो राक्षसः कृष्ण भैमसेनिर् महाबलः
kadarthīkṛtya naḥ sarvān paśyataḥ savyasācinaḥ nihato rākṣasaḥ kṛṣṇa bhaimasenir mahābalaḥ
Making all of us of no account, before the very eyes of Savyasachin (Arjuna), the rakshasa was slain, O Krishna — the mighty son of Bhima-sena.
हे कृष्ण! सव्यसाची (अर्जुन) के देखते-देखते, हम सबको तुच्छ करके, वह राक्षस — महाबली भीमसेनपुत्र — मारा गया।
Verse 39
यदाभिमन्युर् निहतो धार्तराष्ट्रैर् दुरात्मभिः नासीत् तत्र रणे कृष्ण सव्यसाची महारथः
yadābhimanyur nihato dhārtarāṣṭrair durātmabhiḥ nāsīt tatra raṇe kṛṣṇa savyasācī mahārathaḥ
When Abhimanyu was slain by the wicked-souled sons of Dhritarashtra, Savyasachin the mighty car-warrior was not there in that battle, O Krishna;
हे कृष्ण! जब दुरात्मा धार्तराष्ट्रों द्वारा अभिमन्यु मारा गया, तब महारथी सव्यसाची उस रण में वहाँ नहीं था;
Verse 40
निरुद्धाश् च वयं सर्वे सैन्धवेन दुरात्मना निमित्तम् अभवद् द्रोणः सपुत्रस् तत्र कर्मणि
niruddhāś ca vayaṃ sarve saindhavena durātmanā nimittam abhavad droṇaḥ saputras tatra karmaṇi
and we were all held back by the wicked-souled Saindhava (Jayadratha); Drona with his son was the [chief] cause in that deed.
और हम सब दुरात्मा सैन्धव (जयद्रथ) द्वारा रोक लिए गए थे; उस कार्य में पुत्र सहित द्रोण निमित्त बना।
Verse 41
उपदिष्टो वधोपायः कर्णस्य गुरुणा स्वयम् व्यायच्छतश् च खड्गेन द्विधा खड्गं चकार ह
upadiṣṭo vadhopāyaḥ karṇasya guruṇā svayam vyāyacchataś ca khaḍgena dvidhā khaḍgaṃ cakāra ha
The means of slaying [him] was taught to Karna by the preceptor himself; and as [Abhimanyu] struggled with his sword, he cut that sword in two.
(अभिमन्यु के) वध का उपाय स्वयं गुरु (द्रोण) ने कर्ण को बताया; और तलवार से युद्ध करते हुए उसकी तलवार को उसने (द्रोण ने) दो टुकड़े कर दिया।
Verse 42
व्यसने वर्तमानस्य कृतवर्मा नृशंसवत् अश्वाञ् जघान सहसा तथोभौ पार्ष्णिसारथी तथेतरे महेष्वासाः सौभद्रं युध्य् अपातयन्
vyasane vartamānasya kṛtavarmā nṛśaṃsavat aśvāñ jaghāna sahasā tathobhau pārṣṇisārathī tathetare maheṣvāsāḥ saubhadraṃ yudhy apātayan
While he was in [that] distress, Kritavarman, cruelly, suddenly slew his horses and both his flank-charioteers; and likewise the other great bowmen struck down the son of Subhadra (Abhimanyu) in battle.
संकट में पड़े हुए उसके घोड़ों को और दोनों पार्ष्णिसारथियों को कृतवर्मा ने नृशंस की भाँति सहसा मार डाला; और उसी प्रकार अन्य महाधनुर्धरों ने सुभद्रापुत्र (अभिमन्यु) को युद्ध में गिरा दिया।
Verse 43
अल्पे च कारणे कृष्ण हतो गाण्डीवधन्वना सैन्धवो यादवश्रेष्ठ तच् च नातिप्रियं मम
alpe ca kāraṇe kṛṣṇa hato gāṇḍīvadhanvanā saindhavo yādavaśreṣṭha tac ca nātipriyaṃ mama
And for a slight cause, O Krishna, the Saindhava was slain by the wielder of the Gandiva (Arjuna), O best of the Yadavas; and that too is not overly pleasing to me.
हे कृष्ण! हे यादवश्रेष्ठ! और अल्प कारण से ही गाण्डीवधन्वा (अर्जुन) ने सैन्धव को मार डाला; और वह भी मुझे अत्यधिक प्रिय नहीं लगा।
Verse 44
यदि शत्रुवधे न्याय्यो भवेत् कर्तुं च पाण्डवैः द्रोणकर्णौ रणे पूर्वं हन्तव्याव् इति मे मतिः
yadi śatruvadhe nyāyyo bhavet kartuṃ ca pāṇḍavaiḥ droṇakarṇau raṇe pūrvaṃ hantavyāv iti me matiḥ
If it be proper for the Pandavas to accomplish the slaying of enemies, then Drona and Karna, in my judgment, ought first to be slain in battle.
यदि पाण्डवों द्वारा शत्रुवध करना न्यायसंगत हो, तो मेरे मत में रण में पहले द्रोण और कर्ण को ही मारना चाहिए।
Verse 45
एतौ मूलं हि दुःखानाम् अस्माकं पुरुषर्षभ एतौ रणे समासाद्य पराश्वस्तः सुयोधनः
etau mūlaṃ hi duḥkhānām asmākaṃ puruṣarṣabha etau raṇe samāsādya parāśvastaḥ suyodhanaḥ
For these two are the root of our sorrows, O bull among men; encountering these two in battle, Suyodhana rests wholly reliant [upon them].
हे पुरुषर्षभ! क्योंकि ये दोनों हमारे दुःखों के मूल हैं; रण में इन दोनों का आश्रय पाकर सुयोधन पूर्णतः निश्चिन्त (भरोसेमन्द) है।
Verse 46
यत्र वध्यो भवेद् द्रोणः सूतपुत्रश् च सानुगः तत्रावधीन् महाबाहुः सैन्धवं दूरवासिनम्
yatra vadhyo bhaved droṇaḥ sūtaputraś ca sānugaḥ tatrāvadhīn mahābāhuḥ saindhavaṃ dūravāsinam
Where Drona and the Suta's son with his followers ought to have been slain, there [instead] the mighty-armed one (Arjuna) slew the far-dwelling Saindhava.
जहाँ द्रोण और अनुयायियों सहित सूतपुत्र वध्य थे, वहाँ (के बदले) महाबाहु (अर्जुन) ने दूर रहनेवाले सैन्धव को मार डाला।
Verse 47
अवश्यं तु मया कार्यः सूतपुत्रस्य निग्रहः ततो यास्याम्य् अहं वीर स्वयं कर्णजिघांसया भीमसेनो महाबाहुर् द्रोणानीकेन संगतः
avaśyaṃ tu mayā kāryaḥ sūtaputrasya nigrahaḥ tato yāsyāmy ahaṃ vīra svayaṃ karṇajighāṃsayā bhīmaseno mahābāhur droṇānīkena saṃgataḥ
But of a certainty the subduing of the Suta's son must be accomplished by me; then, O hero, shall I go, myself, with desire to slay Karna” — [while] the mighty-armed Bhima-sena was engaged with Drona's division.
किन्तु सूतपुत्र का निग्रह अवश्य ही मुझे करना है; हे वीर! इसलिए मैं स्वयं कर्ण को मारने की इच्छा से जाऊँगा — (जबकि) महाबाहु भीमसेन द्रोण की सेना में उलझा है।
Verse 48
एवम् उक्त्वा ययौ तूर्णं त्वरमाणो युधिष्ठिरः स विस्फार्य महच् चापं शङ्खं प्रध्माप्य भैरवम्
evam uktvā yayau tūrṇaṃ tvaramāṇo yudhiṣṭhiraḥ sa visphārya mahac cāpaṃ śaṅkhaṃ pradhmāpya bhairavam
Having spoken thus, Yudhishthira went forth quickly, in haste, twanging his great bow and blowing his fearful conch.
ऐसा कहकर युधिष्ठिर शीघ्रता से तुरन्त चल पड़े, अपने महान धनुष को खींचकर और भैरव शंख बजाकर।
Verse 49
ततो रथसहस्रेण गजानां च शतैस् त्रिभिः वाजिभिः पञ्चसाहस्रैस् त्रिसाहस्रैः प्रभद्रकैः वृतः शिखण्डी त्वरितो राजानं पृष्ठतो ऽन्वयात्
tato rathasahasreṇa gajānāṃ ca śatais tribhiḥ vājibhiḥ pañcasāhasrais trisāhasraiḥ prabhadrakaiḥ vṛtaḥ śikhaṇḍī tvarito rājānaṃ pṛṣṭhato 'nvayāt
Then, surrounded by a thousand cars, three hundred elephants, five thousand horse, and three thousand Prabhadrakas, Shikhandin, in haste, followed the king behind.
तब सहस्र रथों, तीन सौ हाथियों, पाँच सहस्र घोड़ों और तीन सहस्र प्रभद्रकों से घिरा हुआ शिखण्डी शीघ्रता से राजा के पीछे-पीछे चला।
Verse 50
ततो भेरीः समाजघ्नुः शङ्खान् दध्मुश् च दंशिताः पाञ्चालाः पाण्डवाश् चैव युधिष्ठिरपुरोगमाः
tato bherīḥ samājaghnuḥ śaṅkhān dadhmuś ca daṃśitāḥ pāñcālāḥ pāṇḍavāś caiva yudhiṣṭhirapurogamāḥ
Then the Panchalas and the Pandavas, with Yudhishthira at their head, mailed, beat their kettledrums and blew their conchs.
तब युधिष्ठिर को आगे रखनेवाले कवचधारी पाञ्चाल और पाण्डव भेरियाँ बजाने और शंख फूँकने लगे।
Verse 51
ततो ऽब्रवीन् महाबाहुर् वासुदेवो धनंजयम् एष प्रयाति त्वरितो क्रोधाविष्टो युधिष्ठिरः जिघांसुः सूतपुत्रस्य तस्योपेक्षा न युज्यते
tato 'bravīn mahābāhur vāsudevo dhanaṃjayam eṣa prayāti tvarito krodhāviṣṭo yudhiṣṭhiraḥ jighāṃsuḥ sūtaputrasya tasyopekṣā na yujyate
Then the mighty-armed Vasudeva said to Dhananjaya: “This Yudhishthira, filled with wrath, goes forth in haste, desiring to slay the Suta's son; to disregard him is not fitting.”
तब महाबाहु वासुदेव ने धनंजय से कहा — यह क्रोध से व्याप्त युधिष्ठिर सूतपुत्र को मारने की इच्छा से शीघ्रता से जा रहा है; इसकी उपेक्षा करना उचित नहीं।
Verse 52
एवम् उक्त्वा हृषीकेशः शीघ्रम् अश्वान् अचोदयत् दूरं च यातं राजानम् अन्वगच्छज् जनार्दनः
evam uktvā hṛṣīkeśaḥ śīghram aśvān acodayat dūraṃ ca yātaṃ rājānam anvagacchaj janārdanaḥ
Having spoken thus, Hrishikesha swiftly urged on the horses; and Janardana followed the king, who had gone far.
ऐसा कहकर हृषीकेश ने शीघ्र ही घोड़ों को हाँका; और जनार्दन दूर जा चुके राजा के पीछे चले।
Verse 53
तं दृष्ट्वा सहसा यान्तं सूतपुत्रजिघांसया शोकोपहतसंकल्पं दह्यमानम् इवाग्निना अभिगम्याब्रवीद् व्यासो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्
taṃ dṛṣṭvā sahasā yāntaṃ sūtaputrajighāṃsayā śokopahatasaṃkalpaṃ dahyamānam ivāgninā abhigamyābravīd vyāso dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram
Seeing him going suddenly, with desire to slay the Suta's son, his resolve overcome by grief, burning as it were with fire, Vyasa, approaching, spoke to the son of Dharma, Yudhishthira:
सूतपुत्र को मारने की इच्छा से सहसा जाते हुए, शोक से संकल्प के विचलित हुए, अग्नि से मानो जलते हुए उन्हें देखकर व्यास ने पास आकर धर्मपुत्र युधिष्ठिर से कहा:
Verse 54
कर्णम् आसाद्य संग्रामे दिष्ट्या जीवति फल्गुनः सव्यसाचिवधाकाङ्क्षी शक्तिं रक्षितवान् हि सः
karṇam āsādya saṃgrāme diṣṭyā jīvati phalgunaḥ savyasācivadhākāṅkṣī śaktiṃ rakṣitavān hi saḥ
“By good fortune Phalguna lives, having encountered Karna in battle; for he (Karna), desiring the slaying of Savyasachin, kept the spear [in reserve].
सौभाग्य से संग्राम में कर्ण से भिड़कर भी फल्गुन जीवित है; क्योंकि सव्यसाची (अर्जुन) के वध की इच्छा से उसने (कर्ण ने) वह शक्ति (सुरक्षित) रख छोड़ी थी।
Verse 55
न चागाद् द्वैरथं जिष्णुर् दिष्ट्या तं भरतर्षभ सृजेतां स्पर्धिनाव् एतौ दिव्यान्य् अस्त्राणि सर्वशः
na cāgād dvairathaṃ jiṣṇur diṣṭyā taṃ bharatarṣabha sṛjetāṃ spardhināv etau divyāny astrāṇi sarvaśaḥ
And by good fortune Jishnu (Arjuna) did not go to the single-chariot duel, O bull of the Bharatas; else those two rivals would have loosed all their divine weapons on every side.
हे भरतर्षभ! और सौभाग्य से जिष्णु (अर्जुन) द्वैरथ युद्ध में नहीं गया; अन्यथा वे दोनों स्पर्धी चारों ओर समस्त दिव्यास्त्र छोड़ देते।
Verse 56
वध्यमानेषु चास्त्रेषु पीडितः सूतनन्दनः वासवीं समरे शक्तिं ध्रुवं मुञ्चेद् युधिष्ठिर
vadhyamāneṣu cāstreṣu pīḍitaḥ sūtanandanaḥ vāsavīṃ samare śaktiṃ dhruvaṃ muñced yudhiṣṭhira
And as the weapons were being spent, the son of the Suta (Karna), being hard pressed, would surely have loosed the Vasavi spear in the battle, O Yudhishthira.
हे युधिष्ठिर! और अस्त्रों के व्यय होते जाने पर पीड़ित सूतनन्दन (कर्ण) समर में निश्चय ही वासवी शक्ति छोड़ देता।
Verse 57
ततो भवेत् ते व्यसनं घोरं भरतसत्तम दिष्ट्या रक्षो हतं युद्धे सूतपुत्रेण मानद
tato bhavet te vyasanaṃ ghoraṃ bharatasattama diṣṭyā rakṣo hataṃ yuddhe sūtaputreṇa mānada
Then would there have befallen thee a dreadful calamity, O best of the Bharatas. By good fortune the rakshasa was slain in the fight by the Suta's son, O bestower of honor.
हे भरतश्रेष्ठ! तब तुम्हें घोर विपत्ति होती। हे मानद! सौभाग्य से वह राक्षस युद्ध में सूतपुत्र द्वारा मारा गया।
Verse 58
वासवीं कारणं कृत्वा कालेनापहतो ह्य् असौ तवैव कारणाद् रक्षो निहतं तात संयुगे
vāsavīṃ kāraṇaṃ kṛtvā kālenāpahato hy asau tavaiva kāraṇād rakṣo nihataṃ tāta saṃyuge
Making the Vasavi [spear] its instrument, Time has carried him (Ghatotkacha) off; it was for thy very sake, my child, that the rakshasa was slain in the fray.
हे तात! वासवी (शक्ति) को निमित्त बनाकर काल ने ही उसे (घटोत्कच को) हर लिया; तुम्हारे ही कारण वह राक्षस संग्राम में मारा गया।
Verse 59
मा क्रुधो भरतश्रेष्ठ मा च शोके मनः कृथाः प्राणिनाम् इह सर्वेषाम् एषा निष्ठा युधिष्ठिर
mā krudho bharataśreṣṭha mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ prāṇinām iha sarveṣām eṣā niṣṭhā yudhiṣṭhira
Be not wrathful, O best of the Bharatas, nor set thy mind on grief; this is the end of all living beings here, O Yudhishthira.
हे भरतश्रेष्ठ! क्रोध मत करो, और मन को शोक में मत लगाओ; हे युधिष्ठिर! यहाँ समस्त प्राणियों की यही निष्ठा (अन्त) है।
Verse 60
भ्रातृभिः सहितः सर्वैः पार्थिवैश् च महात्मभिः कौरवान् समरे राजन्न् अभियुध्यस्व भारत पञ्चमे दिवसे चैव पृथिवी ते भविष्यति
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ pārthivaiś ca mahātmabhiḥ kauravān samare rājann abhiyudhyasva bhārata pañcame divase caiva pṛthivī te bhaviṣyati
Together with all thy brothers and the high-souled kings, do thou fight the Kauravas in battle, O king, O Bharata; and on the fifth day the earth shall be thine.
हे राजन्! हे भारत! समस्त भाइयों और महात्मा राजाओं के साथ मिलकर समर में कौरवों से युद्ध करो; और पाँचवें दिन पृथ्वी तुम्हारी हो जाएगी।
Verse 61
नित्यं च पुरुषव्याघ्र धर्मम् एव विचिन्तय आनृशंस्यं तपो दानं क्षमां सत्यं च पाण्डव
nityaṃ ca puruṣavyāghra dharmam eva vicintaya ānṛśaṃsyaṃ tapo dānaṃ kṣamāṃ satyaṃ ca pāṇḍava
And ever, O tiger among men, contemplate righteousness alone — harmlessness, austerity, charity, forgiveness and truth, O Pandava.
हे पुरुषव्याघ्र! हे पाण्डव! और सदा धर्म का ही चिन्तन करो — अनृशंसता (दया), तप, दान, क्षमा और सत्य का।
Verse 62
सेवेथाः परमप्रीतो यतो धर्मस् ततो जयः इत्य् उक्त्वा पाण्डवं व्यासस् तत्रैवान्तरधीयत
sevethāḥ paramaprīto yato dharmas tato jayaḥ ity uktvā pāṇḍavaṃ vyāsas tatraivāntaradhīyata
Serve [these], greatly delighted; for where there is righteousness, there is victory.” Having thus spoken to the Pandava, Vyasa vanished then and there.
परम प्रसन्न होकर (इनका) सेवन करो; क्योंकि जहाँ धर्म है, वहीं विजय है। पाण्डव से ऐसा कहकर व्यास वहीं अन्तर्धान हो गए।