Adhyaya 144
Drona Parva · 42 verses
42 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
संजय उवाच नकुलं रभसं युद्धे निघ्नन्तं वाहिनीं तव अभ्ययात् सौबलः क्रुद्धस् तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्
saṃjaya uvāca nakulaṃ rabhasaṃ yuddhe nighnantaṃ vāhinīṃ tava abhyayāt saubalaḥ kruddhas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt
Sanjaya said: Against Nakula, impetuously slaying thy host in battle, the son of Subala (Śakuni) advanced, enraged, and said, 'Stay! Stay!'
संजय बोले — युद्ध में वेगपूर्वक तुम्हारी सेना का संहार करते हुए नकुल पर क्रुद्ध होकर सुबलपुत्र (शकुनि) टूट पड़ा और बोला — ठहर, ठहर!
Verse 2
कृतवैरौ तु तौ वीराव् अन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैर् अन्योन्यम् अभिजघ्नतुः
kṛtavairau tu tau vīrāv anyonyavadhakāṅkṣiṇau śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair anyonyam abhijaghnatuḥ
Those two heroes, at enmity, each seeking the other's death, struck one another with arrows loosed from fully-drawn bows.
एक-दूसरे से वैर बाँधे हुए, परस्पर वध की इच्छा रखनेवाले वे दोनों वीर पूरे खींचे धनुष से छोड़े बाणों से एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे।
Verse 3
यथैव सौबलः क्षिप्रं शरवर्षाणि मुञ्चति तथैव नकुलो राजञ् शिक्षां संदर्शयन् युधि
yathaiva saubalaḥ kṣipraṃ śaravarṣāṇi muñcati tathaiva nakulo rājañ śikṣāṃ saṃdarśayan yudhi
As swiftly as the son of Subala loosed showers of arrows, so too did Nakula, O king, displaying his skill in the fight.
हे राजन्! जिस प्रकार सुबलपुत्र शीघ्रता से बाणवर्षा छोड़ता था, उसी प्रकार नकुल भी युद्ध में अपनी शिक्षा (कौशल) दिखाता हुआ छोड़ता था।
Verse 4
ताव् उभौ समरे शूरौ शरकण्टकिनौ तदा व्यराजेतां महाराज कण्टकैर् इव शाल्मली
tāv ubhau samare śūrau śarakaṇṭakinau tadā vyarājetāṃ mahārāja kaṇṭakair iva śālmalī
Both those heroes in battle, quilled with arrows, shone then, O great king, like two śālmali trees with their thorns.
हे महाराज! समर में बाणरूपी काँटोंवाले वे दोनों शूर उस समय अपने काँटोंवाले दो सेमल वृक्षों के समान शोभा पा रहे थे।
Verse 5
सुजिह्मं प्रेक्षमाणौ च राजन् विवृतलोचनौ क्रोधसंरक्तनयनौ निर्दहन्तौ परस्परम्
sujihmaṃ prekṣamāṇau ca rājan vivṛtalocanau krodhasaṃraktanayanau nirdahantau parasparam
Gazing very fiercely at one another, O king, with wide-open eyes red with wrath, they seemed to consume each other.
हे राजन्! एक-दूसरे को अत्यन्त टेढ़ी दृष्टि से देखते हुए, फटी हुई आँखोंवाले, क्रोध से लाल नेत्रोंवाले वे दोनों परस्पर मानो भस्म कर रहे थे।
Verse 6
स्यालस् तु तव संक्रुद्धो माद्रीपुत्रं हसन्न् इव कर्णिनैकेन विव्याध हृदये निशितेन ह
syālas tu tava saṃkruddho mādrīputraṃ hasann iva karṇinaikena vivyādha hṛdaye niśitena ha
But thy brother-in-law (Śakuni), enraged, as though smiling, pierced the son of Mādrī in the heart with a single sharp barbed arrow.
किन्तु तुम्हारे साले (शकुनि) ने क्रुद्ध होकर, मानो हँसते हुए, एक तीखे कर्णी बाण से माद्रीपुत्र को हृदय में बींध दिया।
Verse 7
नकुलस् तु भृशं विद्धः स्यालेन तव धन्विना निषसाद रथोपस्थे कश्मलं चैनम् आविशत्
nakulas tu bhṛśaṃ viddhaḥ syālena tava dhanvinā niṣasāda rathopasthe kaśmalaṃ cainam āviśat
But Nakula, sorely pierced by thy brother-in-law, that archer, sank down upon the platform of his chariot, and a swoon overcame him.
किन्तु तुम्हारे धनुर्धर साले द्वारा अत्यन्त बिंधे हुए नकुल रथ के पिछले भाग में बैठ गए, और उन्हें मूर्छा आ गई।
Verse 8
अत्यन्तवैरिणं दृप्तं दृष्ट्वा शत्रुं तथागतम् ननाद शकुनी राजंस् तपान्ते जलदो यथा
atyantavairiṇaṃ dṛptaṃ dṛṣṭvā śatruṃ tathāgatam nanāda śakunī rājaṃs tapānte jalado yathā
Seeing his extreme foe, arrogant, brought to such a plight, Śakuni roared, O king, like a cloud at the end of the hot season.
हे राजन्! उस अत्यन्त वैरी, अहंकारी शत्रु को ऐसी दशा में देखकर शकुनि ग्रीष्म के अन्त के मेघ के समान गरज उठा।
Verse 9
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां नकुलः पाण्डुनन्दनः अभ्ययात् सौबलं भूयो व्यात्तानन इवान्तकः
pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ nakulaḥ pāṇḍunandanaḥ abhyayāt saubalaṃ bhūyo vyāttānana ivāntakaḥ
Regaining his senses then, Nakula the son of Pāṇḍu advanced again against the son of Subala, like Death with jaws agape.
तब संज्ञा पाकर पाण्डुनन्दन नकुल फैले हुए मुखवाले अन्तक (काल) के समान फिर सुबलपुत्र पर टूट पड़े।
Verse 10
संक्रुद्धः शकुनिं षष्ट्या विव्याध भरतर्षभ पुनश् चैव शतेनैव नाराचानां स्तनान्तरे
saṃkruddhaḥ śakuniṃ ṣaṣṭyā vivyādha bharatarṣabha punaś caiva śatenaiva nārācānāṃ stanāntare
Enraged, he pierced Śakuni with sixty (arrows), O bull of the Bharatas, and again with a hundred iron shafts in the middle of the breast.
हे भरतर्षभ! क्रुद्ध होकर उन्होंने शकुनि को साठ बाणों से, और फिर सौ नाराचों से छाती के बीच में बींध डाला।
Verse 11
ततो ऽस्य सशरं चापं मुष्टिदेशे स चिच्छिदे ध्वजं च त्वरितं छित्त्वा रथाद् भूमाव् अपातयत्
tato 'sya saśaraṃ cāpaṃ muṣṭideśe sa cicchide dhvajaṃ ca tvaritaṃ chittvā rathād bhūmāv apātayat
Then he cut asunder his bow, with its arrow, at the grip; and swiftly cutting his banner, he struck it down from the chariot to the ground.
तब उन्होंने उसके धनुष को, बाण सहित, मुट्ठी के स्थान पर काट डाला; और शीघ्र ही ध्वजा काटकर उसे रथ से भूमि पर गिरा दिया।
Verse 12
सो ऽतिविद्धो महाराज रथोपस्थ उपाविशत् तं विसंज्ञं निपतितं दृष्ट्वा स्यालं तवानघ अपोवाह रथेनाशु सारथिर् ध्वजिनीमुखात्
so 'tividdho mahārāja rathopastha upāviśat taṃ visaṃjñaṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā syālaṃ tavānagha apovāha rathenāśu sārathir dhvajinīmukhāt
Deeply pierced, O great king, he (Śakuni) sank upon the platform of his chariot; and seeing thy brother-in-law fallen senseless, O sinless one, his charioteer swiftly bore him away by chariot from the head of the host.
हे महाराज! गहराई से बिंधा हुआ वह (शकुनि) रथ के पिछले भाग में बैठ गया; और हे अनघ! तुम्हारे साले को मूर्छित होकर गिरा देखकर उसका सारथी उसे शीघ्र ही रथ से सेना के अग्रभाग से हटा ले गया।
Verse 13
ततः संचुक्रुशुः पार्था ये च तेषां पदानुगाः निर्जित्य च रणे शत्रून् नकुलः शत्रुतापनः अब्रवीत् सारथिं क्रुद्धो द्रोणानीकाय मां वह
tataḥ saṃcukruśuḥ pārthā ye ca teṣāṃ padānugāḥ nirjitya ca raṇe śatrūn nakulaḥ śatrutāpanaḥ abravīt sārathiṃ kruddho droṇānīkāya māṃ vaha
Then the Pārthas and those who were their followers shouted; and having vanquished the foes in the battle, Nakula, that scorcher of foes, enraged, said to his charioteer, 'Bear me to Droṇa's division.'
तब पार्थ और उनके अनुगामी हर्षनाद करने लगे; और रण में शत्रुओं को जीतकर शत्रुतापन नकुल ने क्रुद्ध होकर अपने सारथी से कहा — मुझे द्रोण की सेना की ओर ले चलो।
Verse 14
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा माद्रीपुत्रस्य धीमतः प्रायात् तेन रणे राजन् येन द्रोणो ऽन्वयुध्यत
tasya tad vacanaṃ śrutvā mādrīputrasya dhīmataḥ prāyāt tena raṇe rājan yena droṇo 'nvayudhyata
Hearing that word of the wise son of Mādrī, he (the charioteer) went, O king, by that way where Droṇa was fighting.
हे राजन्! बुद्धिमान माद्रीपुत्र के उस वचन को सुनकर वह (सारथी) रण में उस ओर चल पड़ा जिधर द्रोण युद्ध कर रहे थे।
Verse 15
शिखण्डिनं तु समरे द्रोणप्रेप्सुं विशां पते कृपः शारद्वतो यत्तः प्रत्युद्गच्छत् सुवेगितः
śikhaṇḍinaṃ tu samare droṇaprepsuṃ viśāṃ pate kṛpaḥ śāradvato yattaḥ pratyudgacchat suvegitaḥ
Against Śikhaṇḍin, coming on eager for Droṇa, O lord of the peoples, Kṛpa the son of Śaradvat, striving, advanced with great speed.
हे प्रजापते! द्रोण को पाने की इच्छा से आते हुए शिखण्डी का समर में शरद्वत्पुत्र कृप ने यत्नशील होकर अत्यन्त वेग से सामना किया।
Verse 16
गौतमं द्रुतम् आयान्तं द्रोणान्तिकम् अरिंदमम् विव्याध नवभिर् भल्लैः शिखण्डी प्रहसन्न् इव
gautamaṃ drutam āyāntaṃ droṇāntikam ariṃdamam vivyādha navabhir bhallaiḥ śikhaṇḍī prahasann iva
Against the descendant of Gautama (Kṛpa), coming on swiftly toward Droṇa, that tamer of foes, Śikhaṇḍin, as though smiling, pierced him with nine broad-headed shafts.
द्रोण के समीप शीघ्रता से आते हुए अरिंदम गौतम (कृप) को शिखण्डी ने मानो हँसते हुए नौ भल्लों से बींध दिया।
Verse 17
तम् आचार्यो महाराज विद्ध्वा पञ्चभिर् आशुगैः पुनर् विव्याध विंशत्या पुत्राणां प्रियकृत् तव
tam ācāryo mahārāja viddhvā pañcabhir āśugaiḥ punar vivyādha viṃśatyā putrāṇāṃ priyakṛt tava
That preceptor (Kṛpa), O great king, having pierced him with five swift shafts, pierced him again with twenty, doing what was dear to thy sons.
हे महाराज! उस आचार्य (कृप) ने, तुम्हारे पुत्रों का प्रिय करते हुए, उसे पाँच शीघ्रगामी बाणों से बींधकर फिर बीस बाणों से बींध डाला।
Verse 18
महद् युद्धं तयोर् आसीद् घोररूपं विशां पते यथा देवासुरे युद्धे शम्बरामरराजयोः
mahad yuddhaṃ tayor āsīd ghorarūpaṃ viśāṃ pate yathā devāsure yuddhe śambarāmararājayoḥ
There was a great battle between those two, dreadful of form, O lord of the peoples, like the battle of the gods and Asuras between Śambara and the king of the gods.
हे प्रजापते! उन दोनों के बीच घोर रूपवाला महान युद्ध हुआ, जैसे देवासुर युद्ध में शम्बर और देवराज के बीच।
Verse 19
शरजालावृतं व्योम चक्रतुस् तौ महारथौ प्रकृत्या घोररूपं तद् आसीद् घोरतरं पुनः
śarajālāvṛtaṃ vyoma cakratus tau mahārathau prakṛtyā ghorarūpaṃ tad āsīd ghorataraṃ punaḥ
Those two great car-warriors made the sky covered with a net of arrows; that sky, dreadful of form by nature, became yet more dreadful.
उन दोनों महारथियों ने आकाश को बाणों के जाल से ढँक दिया; स्वभाव से घोर रूपवाला वह आकाश फिर और भी घोर हो उठा।
Verse 20
रात्रिश् च भरतश्रेष्ठ योधानां युद्धशालिनाम् कालरात्रिनिभा ह्य् आसीद् घोररूपा भयावहा
rātriś ca bharataśreṣṭha yodhānāṃ yuddhaśālinām kālarātrinibhā hy āsīd ghorarūpā bhayāvahā
And that night, O best of the Bharatas, to the warriors skilled in battle was like the Night of Time (Kālarātri), dreadful of form and fear-inspiring.
हे भरतश्रेष्ठ! और युद्धकुशल योद्धाओं के लिए वह रात्रि घोर रूपवाली, भयप्रद कालरात्रि के समान हो गई।
Verse 21
शिखण्डी तु महाराज गौतमस्य महद् धनुः अर्धचन्द्रेण चिच्छेद सज्यं सविशिखं तदा
śikhaṇḍī tu mahārāja gautamasya mahad dhanuḥ ardhacandreṇa ciccheda sajyaṃ saviśikhaṃ tadā
But Śikhaṇḍin, O great king, with a crescent-headed shaft cut the great strung bow of Gautama (Kṛpa), together with its arrow.
हे महाराज! किन्तु शिखण्डी ने उस समय अर्धचन्द्राकार बाण से गौतम (कृप) के प्रत्यञ्चायुक्त महान धनुष को, बाण सहित, काट डाला।
Verse 22
तस्य क्रुद्धः कृपो राजञ् शक्तिं चिक्षेप दारुणाम् स्वर्णदण्डाम् अकुण्ठाग्रां कर्मारपरिमार्जिताम्
tasya kruddhaḥ kṛpo rājañ śaktiṃ cikṣepa dāruṇām svarṇadaṇḍām akuṇṭhāgrāṃ karmāraparimārjitām
Enraged at this, Kṛpa, O king, hurled a dreadful lance, gold-shafted, keen-pointed, burnished by the smith.
हे राजन्! इस पर क्रुद्ध कृप ने सोने के डंडेवाली, अकुण्ठित नोकवाली, लोहार द्वारा माँजी हुई एक दारुण शक्ति फेंकी।
Verse 23
ताम् आपतन्तीं चिच्छेद शिखण्डी बहुभिः शरैः सापतन् मेदिनीं दीप्ता भासयन्ती महाप्रभा
tām āpatantīṃ ciccheda śikhaṇḍī bahubhiḥ śaraiḥ sāpatan medinīṃ dīptā bhāsayantī mahāprabhā
That lance rushing on, Śikhaṇḍin cut down with many arrows; and it fell to the earth, blazing, illumining all around with great radiance.
आती हुई उस (शक्ति) को शिखण्डी ने बहुत से बाणों से काट डाला; और वह महान प्रभावाली, जलती हुई, चारों ओर को प्रकाशित करती हुई पृथ्वी पर गिर पड़ी।
Verse 24
अथान्यद् धनुर् आदाय गौतमो रथिनां वरः प्राच्छादयच् छितैर् बाणैर् महाराज शिखण्डिनम्
athānyad dhanur ādāya gautamo rathināṃ varaḥ prācchādayac chitair bāṇair mahārāja śikhaṇḍinam
Then, taking up another bow, Gautama, best of car-warriors, covered Śikhaṇḍin, O great king, with sharp arrows.
हे महाराज! तब रथियों में श्रेष्ठ गौतम (कृप) ने दूसरा धनुष लेकर अपने तीखे बाणों से शिखण्डी को ढँक दिया।
Verse 25
स छाद्यमानः समरे गौतमेन यशस्विना व्यषीदत रथोपस्थे शिखण्डी रथिनां वरः
sa chādyamānaḥ samare gautamena yaśasvinā vyaṣīdata rathopasthe śikhaṇḍī rathināṃ varaḥ
Being covered in battle by the illustrious Gautama, Śikhaṇḍin, best of car-warriors, sank down upon the platform of his chariot.
समर में यशस्वी गौतम द्वारा ढँके जाने पर रथियों में श्रेष्ठ शिखण्डी रथ के पिछले भाग में बैठ गया।
Verse 26
सीदन्तं चैनम् आलोक्य कृपः शारद्वतो युधि आजघ्ने बहुभिर् बाणैर् जिघांसन्न् इव भारत
sīdantaṃ cainam ālokya kṛpaḥ śāradvato yudhi ājaghne bahubhir bāṇair jighāṃsann iva bhārata
Beholding him sinking, Kṛpa the son of Śaradvat in battle smote him with many arrows, as though seeking to slay him, O Bhārata.
हे भारत! उसे बैठता देखकर शरद्वत्पुत्र कृप ने युद्ध में उसे मानो मारने की इच्छा से बहुत से बाणों से प्रहार किया।
Verse 27
विमुखं तं रणे दृष्ट्वा याज्ञसेनिं महारथम् पाञ्चालाः सोमकाश् चैव परिवव्रुः समन्ततः
vimukhaṃ taṃ raṇe dṛṣṭvā yājñaseniṃ mahāratham pāñcālāḥ somakāś caiva parivavruḥ samantataḥ
Seeing the son of Yājñasena (Śikhaṇḍin), that great car-warrior, turned away (defeated) in battle, the Pāñcālas and the Somakas surrounded him on every side.
रण में उस महारथी याज्ञसेनि (शिखण्डी) को विमुख (पराजित) देखकर पाञ्चालों और सोमकों ने उसे चारों ओर से घेर लिया।
Verse 28
तथैव तव पुत्राश् च परिवव्रुर् द्विजोत्तमम् महत्या सेनया सार्धं ततो युद्धम् अभूत् पुनः
tathaiva tava putrāś ca parivavrur dvijottamam mahatyā senayā sārdhaṃ tato yuddham abhūt punaḥ
Likewise thy sons surrounded that best of the twice-born (Kṛpa) with a great host; and then the battle raged again.
उसी प्रकार तुम्हारे पुत्रों ने एक विशाल सेना के साथ उस द्विजश्रेष्ठ (कृप) को घेर लिया; और तब फिर से युद्ध छिड़ गया।
Verse 29
रथानां च रणे राजन्न् अन्योन्यम् अभिधावताम् बभूव तुमुलः शब्दो मेघानां नदताम् इव
rathānāṃ ca raṇe rājann anyonyam abhidhāvatām babhūva tumulaḥ śabdo meghānāṃ nadatām iva
Of the chariots rushing at one another in the battle, O king, there arose a tumultuous noise like that of roaring clouds.
हे राजन्! रण में एक-दूसरे पर दौड़ते हुए रथों का तुमुल शब्द गरजते मेघों के समान हुआ।
Verse 30
द्रवतां सादिनां चैव गजानां च विशां पते अन्योन्यम् अभितो राजन् क्रूरम् आयोधनं बभौ
dravatāṃ sādināṃ caiva gajānāṃ ca viśāṃ pate anyonyam abhito rājan krūram āyodhanaṃ babhau
Of the running horsemen and of the elephants, O lord of the peoples, hurled against one another, O king, the battlefield appeared cruel.
हे प्रजापते! हे राजन्! एक-दूसरे पर टूटते हुए दौड़ते घुड़सवारों और हाथियों की वह रणभूमि क्रूर प्रतीत हो रही थी।
Verse 31
पत्तीनां द्रवतां चैव पदशब्देन मेदिनी अकम्पत महाराज भयत्रस्तेव चाङ्गना
pattīnāṃ dravatāṃ caiva padaśabdena medinī akampata mahārāja bhayatrasteva cāṅganā
With the tread of the running foot-soldiers, the earth, O great king, trembled like a woman terrified with fear.
हे महाराज! दौड़ते पैदल सैनिकों के पदशब्द से पृथ्वी भय से त्रस्त स्त्री के समान काँप उठी।
Verse 32
रथा रथान् समासाद्य प्रद्रुता वेगवत्तरम् न्यगृह्णन् बहवो राजञ् शलभान् वायसा इव
rathā rathān samāsādya pradrutā vegavattaram nyagṛhṇan bahavo rājañ śalabhān vāyasā iva
Chariots, meeting chariots and rushing on with great speed, seized upon many, O king, as crows (seize) locusts.
हे राजन्! रथ रथों से टकराकर अत्यन्त वेग से दौड़ते हुए बहुतों को उसी प्रकार दबोच लेते थे, जैसे कौए टिड्डियों को।
Verse 33
तथा गजान् प्रभिन्नांश् च सुप्रभिन्ना महागजाः तस्मिन्न् एव पदे यत्ता निगृह्णन्ति स्म भारत
tathā gajān prabhinnāṃś ca suprabhinnā mahāgajāḥ tasminn eva pade yattā nigṛhṇanti sma bhārata
Likewise great, well-trained elephants, striving, seized the rutting elephants on that very spot, O Bhārata.
हे भारत! उसी प्रकार भलीभाँति सधे हुए महान हाथी, यत्नशील होकर, मदोन्मत्त हाथियों को उसी स्थान पर दबोच लेते थे।
Verse 34
सादी सादिनम् आसाद्य पदाती च पदातिनम् समासाद्य रणे ऽन्योन्यं संरब्धा नातिचक्रमुः
sādī sādinam āsādya padātī ca padātinam samāsādya raṇe 'nyonyaṃ saṃrabdhā nāticakramuḥ
Horseman meeting horseman, and foot-soldier foot-soldier, closing with one another in battle, furiously did not step beyond their ground.
घुड़सवार घुड़सवार से और पैदल पैदल से टकराकर, रण में एक-दूसरे से भिड़े हुए, क्रोध में भरे अपनी भूमि से आगे न बढ़े।
Verse 35
धावतां द्रवतां चैव पुनर् आवर्तताम् अपि बभूव तत्र सैन्यानां शब्दः सुतुमुलो निशि
dhāvatāṃ dravatāṃ caiva punar āvartatām api babhūva tatra sainyānāṃ śabdaḥ sutumulo niśi
Of the running, fleeing, and again returning (troops), there arose there a most tumultuous noise of the armies in the night.
दौड़ते, भागते और फिर लौटते हुए सैनिकों का वहाँ रात्रि में अत्यन्त तुमुल शब्द हुआ।
Verse 36
दीप्यमानाः प्रदीपाश् च रथवारणवाजिषु अदृश्यन्त महाराज महोल्का इव खाच् च्युताः
dīpyamānāḥ pradīpāś ca rathavāraṇavājiṣu adṛśyanta mahārāja maholkā iva khāc cyutāḥ
The blazing lamps upon the chariots, elephants and horses appeared, O great king, like great meteors fallen from the sky.
हे महाराज! रथों, हाथियों और घोड़ों पर जलते हुए दीपक आकाश से गिरी महान उल्काओं के समान दिखाई दे रहे थे।
Verse 37
सा निशा भरतश्रेष्ठ प्रदीपैर् अवभासिता दिवसप्रतिमा राजन् बभूव रणमूर्धनि
sā niśā bharataśreṣṭha pradīpair avabhāsitā divasapratimā rājan babhūva raṇamūrdhani
That night, O best of the Bharatas, illumined by the lamps, became like day, O king, at the head of the battle.
हे भरतश्रेष्ठ! हे राजन्! दीपकों से प्रकाशित वह रात्रि रणभूमि के अग्रभाग में दिन के समान हो गई।
Verse 38
आदित्येन यथा व्याप्तं तमो लोके प्रणश्यति तथा नष्टं तमो घोरं दीपैर् दीप्तैर् अलंकृतम्
ādityena yathā vyāptaṃ tamo loke praṇaśyati tathā naṣṭaṃ tamo ghoraṃ dīpair dīptair alaṃkṛtam
As the darkness that pervades the world is destroyed by the sun, so was the dreadful darkness destroyed, adorned with the blazing lamps.
जैसे सूर्य से लोक में व्याप्त अन्धकार नष्ट हो जाता है, वैसे ही जलते दीपकों से अलंकृत (रणभूमि में) वह घोर अन्धकार नष्ट हो गया।
Verse 39
शस्त्राणां कवचानां च मणीनां च महात्मनाम् अन्तर्दधुः प्रभाः सर्वा दीपैस् तैर् अवभासिताः
śastrāṇāṃ kavacānāṃ ca maṇīnāṃ ca mahātmanām antardadhuḥ prabhāḥ sarvā dīpais tair avabhāsitāḥ
The splendour of the weapons and armour and jewels of the high-souled ones was all overpowered, being outshone by those lamps.
उन दीपकों से प्रकाशित होने के कारण महात्माओं के शस्त्रों, कवचों और मणियों की समस्त प्रभाएँ फीकी पड़ गईं।
Verse 40
तस्मिन् कोलाहले युद्धे वर्तमाने निशामुखे अवधीत् समरे पुत्रं पिता भरतसत्तम
tasmin kolāhale yuddhe vartamāne niśāmukhe avadhīt samare putraṃ pitā bharatasattama
In that tumult, as the battle proceeded at nightfall, a father slew his son in battle, O best of the Bharatas.
हे भरतश्रेष्ठ! रात्रि के मुख में वह कोलाहलपूर्ण युद्ध चलते रहने पर, समर में पिता ने अपने पुत्र का वध कर दिया।
Verse 41
पुत्रश् च पितरं मोहात् सखायं च सखा तथा संबन्धिनं च संबन्धी स्वस्रीयं चापि मातुलः
putraś ca pitaraṃ mohāt sakhāyaṃ ca sakhā tathā saṃbandhinaṃ ca saṃbandhī svasrīyaṃ cāpi mātulaḥ
And a son (slew) his father, out of bewilderment; and a friend a friend, and a kinsman a kinsman, and an uncle his sister's son;
और मोहवश पुत्र ने पिता का, और मित्र ने मित्र का, और सम्बन्धी ने सम्बन्धी का, और मामा ने भाँजे का —
Verse 42
स्वे स्वान् परे परांश् चापि निजघ्नुर् इतरेतरम् निर्मर्यादम् अभूद् युद्धं रात्रौ घोरं भयावहम्
sve svān pare parāṃś cāpi nijaghnur itaretaram nirmaryādam abhūd yuddhaṃ rātrau ghoraṃ bhayāvaham
one's own (slew) one's own, and foes foes — they slew one another. The battle became without restraint, dreadful and fear-inspiring, in the night.
अपनों ने अपनों का और परायों ने परायों का — एक-दूसरे का वध कर डाला। रात्रि में वह युद्ध मर्यादारहित, घोर और भयप्रद हो उठा।