Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Adhyaya 145

Drona Parva · 68 verses

68 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    संजय उवाच तस्मिन् सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयावहे धृष्टद्युम्नो महाराज द्रोणम् एवाभ्यवर्तत

    saṃjaya uvāca tasmin sutumule yuddhe vartamāne bhayāvahe dhṛṣṭadyumno mahārāja droṇam evābhyavartata

    Sanjaya said: While that most tumultuous, fear-inspiring battle was thus proceeding, Dhṛṣṭadyumna, O great king, advanced against Droṇa alone.

    संजय बोले — हे महाराज! जब वह अत्यन्त तुमुल, भयप्रद युद्ध इस प्रकार चल रहा था, तब धृष्टद्युम्न केवल द्रोण की ओर बढ़ा।

  2. Verse 2

    संमृजानो धनुः श्रेष्ठं ज्यां विकर्षन् पुनः पुनः अभ्यवर्तत द्रोणस्य रथं रुक्मविभूषितम्

    saṃmṛjāno dhanuḥ śreṣṭhaṃ jyāṃ vikarṣan punaḥ punaḥ abhyavartata droṇasya rathaṃ rukmavibhūṣitam

    Rubbing (making ready) his excellent bow, and drawing the string again and again, he advanced toward Droṇa's gold-decked chariot.

    अपने श्रेष्ठ धनुष को सँवारते और प्रत्यञ्चा को बार-बार खींचते हुए वह द्रोण के सोने से सजे रथ की ओर बढ़ा।

  3. Verse 3

    धृष्टद्युम्नं तदायान्तं द्रोणस्यान्तचिकीर्षया परिवव्रुर् महाराज पाञ्चालाः पाण्डवैः सह

    dhṛṣṭadyumnaṃ tadāyāntaṃ droṇasyāntacikīrṣayā parivavrur mahārāja pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha

    Beholding Dhṛṣṭadyumna coming on with intent to make an end of Droṇa, the Pāñcālas together with the Pāṇḍavas surrounded him, O great king.

    हे महाराज! द्रोण का अन्त करने की इच्छा से आते हुए धृष्टद्युम्न को तब पाण्डवों सहित पाञ्चालों ने घेर लिया।

  4. Verse 4

    तथा परिवृतं दृष्ट्वा द्रोणम् आचार्यसत्तमम् पुत्रास् ते सर्वतो यत्ता ररक्षुर् द्रोणम् आहवे

    tathā parivṛtaṃ dṛṣṭvā droṇam ācāryasattamam putrās te sarvato yattā rarakṣur droṇam āhave

    Seeing Droṇa, best of preceptors, thus surrounded, thy sons, striving on every side, guarded Droṇa in the battle.

    आचार्यश्रेष्ठ द्रोण को इस प्रकार घिरा देखकर तुम्हारे पुत्रों ने चारों ओर यत्नशील होकर युद्ध में द्रोण की रक्षा की।

  5. Verse 5

    बलार्णवौ ततस् तौ तु समेयातां निशामुखे वातोद्धूतौ क्षुब्धसत्त्वौ भैरवौ सागराव् इव

    balārṇavau tatas tau tu sameyātāṃ niśāmukhe vātoddhūtau kṣubdhasattvau bhairavau sāgarāv iva

    Then those two, like two oceans, met at nightfall — dreadful, wind-tossed, their creatures agitated.

    तब रात्रि के मुख में वे दोनों सेनारूपी समुद्र वायु से उद्वेलित, जिनके जीव-जन्तु क्षुब्ध हों, ऐसे भयंकर दो सागरों के समान परस्पर मिल गए।

  6. Verse 6

    ततो द्रोणं महाराज पाञ्चाल्यः पञ्चभिः शरैः विव्याध हृदये तूर्णं सिंहनादं ननाद च

    tato droṇaṃ mahārāja pāñcālyaḥ pañcabhiḥ śaraiḥ vivyādha hṛdaye tūrṇaṃ siṃhanādaṃ nanāda ca

    Then, O great king, the Pāñcāla (Dhṛṣṭadyumna) swiftly pierced Droṇa in the heart with five arrows, and sent up a lion-roar.

    हे महाराज! तब पाञ्चाल (धृष्टद्युम्न) ने शीघ्र ही पाँच बाणों से द्रोण को हृदय में बींधा और सिंहनाद किया।

  7. Verse 7

    तं द्रोणः पञ्चविंशत्या विद्ध्वा भारत संयुगे चिच्छेदान्येन भल्लेन धनुर् अस्य महाप्रभम्

    taṃ droṇaḥ pañcaviṃśatyā viddhvā bhārata saṃyuge cicchedānyena bhallena dhanur asya mahāprabham

    Droṇa, having pierced him with five-and-twenty (arrows) in the fray, O Bhārata, cut asunder with another broad-headed shaft his greatly-gleaming bow.

    हे भारत! द्रोण ने उसे संग्राम में पच्चीस बाणों से बींधकर दूसरे भल्ल से उसके महान प्रभावाले धनुष को काट डाला।

  8. Verse 8

    धृष्टद्युम्नस् तु निर्विद्धो द्रोणेन भरतर्षभ उत्ससर्ज धनुस् तूर्णं संदश्य दशनच्छदम्

    dhṛṣṭadyumnas tu nirviddho droṇena bharatarṣabha utsasarja dhanus tūrṇaṃ saṃdaśya daśanacchadam

    But Dhṛṣṭadyumna, sorely pierced by Droṇa, O bull of the Bharatas, swiftly cast away that bow, gnashing his teeth.

    हे भरतर्षभ! किन्तु द्रोण द्वारा गहराई से बिंधा हुआ धृष्टद्युम्न दाँत पीसते हुए शीघ्र ही उस धनुष को फेंक दिया।

  9. Verse 9

    ततः क्रुद्धो महाराज धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् आददे ऽन्यद् धनुः श्रेष्ठं द्रोणस्यान्तचिकीर्षया

    tataḥ kruddho mahārāja dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān ādade 'nyad dhanuḥ śreṣṭhaṃ droṇasyāntacikīrṣayā

    Then, enraged, O great king, the valorous Dhṛṣṭadyumna took up another excellent bow, with intent to make an end of Droṇa.

    हे महाराज! तब क्रुद्ध, प्रतापी धृष्टद्युम्न ने द्रोण का अन्त करने की इच्छा से दूसरा श्रेष्ठ धनुष उठा लिया।

  10. Verse 10

    विकृष्य च धनुश् चित्रम् आकर्णात् परवीरहा द्रोणस्यान्तकरं घोरं व्यसृजत् सायकं ततः

    vikṛṣya ca dhanuś citram ākarṇāt paravīrahā droṇasyāntakaraṃ ghoraṃ vyasṛjat sāyakaṃ tataḥ

    And drawing that wondrous bow to the ear, that slayer of hostile heroes then loosed a dreadful, life-ending shaft at Droṇa.

    और उस परवीरहा ने उस विचित्र धनुष को कान तक खींचकर तब द्रोण का अन्त करनेवाला एक घोर बाण छोड़ा।

  11. Verse 11

    स विसृष्टो बलवता शरो घोरो महामृधे भासयाम् आस तत् सैन्यं दिवाकर इवोदितः

    sa visṛṣṭo balavatā śaro ghoro mahāmṛdhe bhāsayām āsa tat sainyaṃ divākara ivoditaḥ

    That dreadful arrow, loosed by the mighty one in the great fray, lit up that host like the risen sun.

    उस महायुद्ध में बलवान द्वारा छोड़ा गया वह घोर बाण उस सेना को उदित सूर्य के समान प्रकाशित करने लगा।

  12. Verse 12

    तं दृष्ट्वा तु शरं घोरं देवगन्धर्वमानवाः स्वस्त्य् अस्तु समरे राजन् द्रोणायेत्य् अब्रुवन् वचः

    taṃ dṛṣṭvā tu śaraṃ ghoraṃ devagandharvamānavāḥ svasty astu samare rājan droṇāyety abruvan vacaḥ

    Beholding that dreadful shaft, the gods, Gandharvas and men spoke these words, O king: 'May it be well with Droṇa in the battle!'

    हे राजन्! उस घोर बाण को देखकर देवता, गन्धर्व और मनुष्य यह वचन बोले — समर में द्रोण का कल्याण हो!

  13. Verse 13

    तं तु सायकम् अप्राप्तम् आचार्यस्य रथं प्रति कर्णो द्वादशधा राजंश् चिच्छेद कृतहस्तवत्

    taṃ tu sāyakam aprāptam ācāryasya rathaṃ prati karṇo dvādaśadhā rājaṃś ciccheda kṛtahastavat

    But that arrow, before it reached the preceptor's chariot, Karṇa cut into twelve pieces, O king, deft of hand.

    हे राजन्! किन्तु आचार्य के रथ तक पहुँचने से पहले ही कर्ण ने कुशलहस्त की भाँति उस बाण के बारह टुकड़े कर दिए।

  14. Verse 14

    स छिन्नो बहुधा राजन् सूतपुत्रेण मारिष निपपात शरस् तूर्णं निकृत्तः कर्णसायकैः

    sa chinno bahudhā rājan sūtaputreṇa māriṣa nipapāta śaras tūrṇaṃ nikṛttaḥ karṇasāyakaiḥ

    Cut into many pieces by the son of the charioteer (Karṇa), O sir, that arrow swiftly fell, severed by Karṇa's shafts.

    हे मारिष! हे राजन्! सूतपुत्र (कर्ण) द्वारा अनेक टुकड़ों में काटा गया वह बाण, कर्ण के बाणों से छिन्न होकर, शीघ्र ही गिर पड़ा।

  15. Verse 15

    छित्त्वा तु समरे बाणं शरैः संनतपर्वभिः धृष्टद्युम्नं रणे कर्णो विव्याध दशभिः शरैः

    chittvā tu samare bāṇaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe karṇo vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ

    Having cut that arrow in the battle with straight-jointed shafts, Karṇa pierced Dhṛṣṭadyumna in the fray with ten arrows.

    समर में झुकी गाँठवाले बाणों से उस बाण को काटकर कर्ण ने रण में धृष्टद्युम्न को दस बाणों से बींध डाला।

  16. Verse 16

    पञ्चभिर् द्रोणपुत्रस् तु स्वयं द्रोणश् च सप्तभिः शल्यश् च नवभिर् बाणैस् त्रिभिर् दुःशासनस् तथा

    pañcabhir droṇaputras tu svayaṃ droṇaś ca saptabhiḥ śalyaś ca navabhir bāṇais tribhir duḥśāsanas tathā

    And the son of Droṇa (pierced him) with five, and Droṇa himself with seven, and Śalya with nine arrows, and Duḥśāsana with three;

    और द्रोणपुत्र ने पाँच बाणों से, स्वयं द्रोण ने सात से, शल्य ने नौ बाणों से, तथा दुःशासन ने तीन से —

  17. Verse 17

    दुर्योधनश् च विंशत्या शकुनिश् चापि पञ्चभिः पाञ्चाल्यं त्वरिताविध्यन् सर्व एव महारथाः

    duryodhanaś ca viṃśatyā śakuniś cāpi pañcabhiḥ pāñcālyaṃ tvaritāvidhyan sarva eva mahārathāḥ

    and Duryodhana with twenty, and Śakuni with five — all those great car-warriors swiftly pierced the Pāñcāla.

    और दुर्योधन ने बीस से, तथा शकुनि ने भी पाँच से — उन समस्त महारथियों ने शीघ्रता से पाञ्चाल (धृष्टद्युम्न) को बींध डाला।

  18. Verse 18

    स विद्धः सप्तभिर् वीरैर् द्रोणत्राणार्थम् आहवे सर्वान् असंभ्रमाद् राजन् प्रत्यविध्यत् त्रिभिस् त्रिभिः द्रोणं द्रौणिं च कर्णं च विव्याध तव चात्मजम्

    sa viddhaḥ saptabhir vīrair droṇatrāṇārtham āhave sarvān asaṃbhramād rājan pratyavidhyat tribhis tribhiḥ droṇaṃ drauṇiṃ ca karṇaṃ ca vivyādha tava cātmajam

    Pierced by those seven heroes for Droṇa's protection in the battle, he (Dhṛṣṭadyumna), unagitated, O king, pierced them all back, three by three; and he pierced Droṇa, Drauṇi and Karṇa, and thy son.

    हे राजन्! युद्ध में द्रोण की रक्षा के लिए उन सात वीरों से बिंधे हुए उसने (धृष्टद्युम्न ने) बिना घबराए उन सबको तीन-तीन बाणों से बींध डाला; और द्रोण, द्रौणि, कर्ण तथा तुम्हारे पुत्र को बींध डाला।

  19. Verse 19

    ते विद्ध्वा धन्विना तेन धृष्टद्युम्नं पुनर् मृधे विव्यधुः पञ्चभिस् तूर्णम् एकैको रथिनां वरः

    te viddhvā dhanvinā tena dhṛṣṭadyumnaṃ punar mṛdhe vivyadhuḥ pañcabhis tūrṇam ekaiko rathināṃ varaḥ

    Pierced by that archer, those best of car-warriors again in the fray, each one, swiftly pierced Dhṛṣṭadyumna with five arrows.

    उस धनुर्धर द्वारा बिंधे हुए रथियों में श्रेष्ठ उन (वीरों) ने फिर युद्ध में प्रत्येक ने शीघ्र ही धृष्टद्युम्न को पाँच-पाँच बाणों से बींधा।

  20. Verse 20

    द्रुमसेनस् तु संक्रुद्धो राजन् विव्याध पत्रिणा त्रिभिश् चान्यैः शरैस् तूर्णं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्

    drumasenas tu saṃkruddho rājan vivyādha patriṇā tribhiś cānyaiḥ śarais tūrṇaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

    But Drumasena, enraged, O king, pierced him with a feathered shaft, and swiftly with three other arrows, saying, 'Stay! Stay!'

    हे राजन्! किन्तु क्रुद्ध द्रुमसेन ने उसे एक पंखवाले बाण से और शीघ्र ही तीन अन्य बाणों से बींधकर कहा — ठहर, ठहर!

  21. Verse 21

    स तु तं प्रतिविव्याध त्रिभिस् तीक्ष्णैर् अजिह्मगैः स्वर्णपुङ्खैः शिलाधौतैः प्राणान्तकरणैर् युधि

    sa tu taṃ prativivyādha tribhis tīkṣṇair ajihmagaiḥ svarṇapuṅkhaiḥ śilādhautaiḥ prāṇāntakaraṇair yudhi

    But he (Dhṛṣṭadyumna) pierced him back with three sharp, straight-flying, gold-nocked, stone-whetted, life-destroying shafts in the fight.

    किन्तु उसने (धृष्टद्युम्न ने) उसे तीन तीखे, सीधे जानेवाले, सोने के पंखवाले, पत्थर पर धोए हुए, युद्ध में प्राण लेनेवाले बाणों से बींध डाला।

  22. Verse 22

    भल्लेनान्येन तु पुनः सुवर्णोज्ज्वलकुण्डलम् उन्ममाथ शिरः कायाद् द्रुमसेनस्य वीर्यवान्

    bhallenānyena tu punaḥ suvarṇojjvalakuṇḍalam unmamātha śiraḥ kāyād drumasenasya vīryavān

    And with another broad-headed shaft the valorous one struck off from the body of Drumasena his head, bright with golden earrings.

    और पराक्रमी ने दूसरे भल्ल से द्रुमसेन के सोने के चमकीले कुण्डलोंवाले सिर को उसके धड़ से उखाड़ फेंका।

  23. Verse 23

    तच्छिरो न्यपतद् भूमौ संदष्टौष्ठपुटं रणे महावातसमुद्धूतं पक्वं तालफलं यथा

    tacchiro nyapatad bhūmau saṃdaṣṭauṣṭhapuṭaṃ raṇe mahāvātasamuddhūtaṃ pakvaṃ tālaphalaṃ yathā

    That head fell to the earth, its lips tightly compressed, in battle, like a ripe palm-fruit tossed up by a great wind.

    रण में दबे हुए ओंठवाला वह सिर महान आँधी से उड़ाए गए पके ताड़-फल के समान भूमि पर गिर पड़ा।

  24. Verse 24

    तांश् च विद्ध्वा पुनर् वीरान् वीरः सुनिशितैः शरैः राधेयस्याच्छिनद् भल्लैः कार्मुकं चित्रयोधिनः

    tāṃś ca viddhvā punar vīrān vīraḥ suniśitaiḥ śaraiḥ rādheyasyācchinad bhallaiḥ kārmukaṃ citrayodhinaḥ

    And having again pierced those heroes with well-whetted arrows, that hero cut with broad-headed shafts the bow of Rādheya (Karṇa), that skilful fighter.

    और फिर उन वीरों को भलीभाँति तीखे बाणों से बींधकर उस वीर ने भल्लों से चित्रयोद्धा राधेय (कर्ण) का धनुष काट डाला।

  25. Verse 25

    न तु तन् ममृषे कर्णो धनुषश् छेदनं तथा निकर्तनम् इवात्युग्रो लाङ्गूलस्य यथा हरिः

    na tu tan mamṛṣe karṇo dhanuṣaś chedanaṃ tathā nikartanam ivātyugro lāṅgūlasya yathā hariḥ

    But Karṇa did not brook that cutting of his bow, even as a fierce lion (does not brook) the cutting of its tail.

    किन्तु कर्ण ने अपने धनुष के इस प्रकार कटने को उसी प्रकार सहन नहीं किया, जैसे अत्यन्त उग्र सिंह अपनी पूँछ के काटे जाने को।

  26. Verse 26

    सो ऽन्यद् धनुः समादाय क्रोधरक्तेक्षणः श्वसन् अभ्यवर्षच् छरौघैस् तं धृष्टद्युम्नं महाबलम्

    so 'nyad dhanuḥ samādāya krodharaktekṣaṇaḥ śvasan abhyavarṣac charaughais taṃ dhṛṣṭadyumnaṃ mahābalam

    Taking up another bow, his eyes red with wrath, breathing hard, he covered that mighty Dhṛṣṭadyumna with floods of arrows.

    उसने दूसरा धनुष लेकर, क्रोध से लाल नेत्रोंवाला, लम्बी साँसें लेता हुआ, उस महाबली धृष्टद्युम्न को बाणसमूहों से ढँक दिया।

  27. Verse 27

    दृष्ट्वा तु कर्णं संरब्धं ते वीराः षड् रथर्षभाः पाञ्चाल्यपुत्रं त्वरिताः परिवव्रुर् जिघांसया

    dṛṣṭvā tu karṇaṃ saṃrabdhaṃ te vīrāḥ ṣaḍ ratharṣabhāḥ pāñcālyaputraṃ tvaritāḥ parivavrur jighāṃsayā

    Beholding Karṇa enraged, those six heroes, those bulls among car-warriors (of thy side), swiftly surrounded the Pāñcāla prince, eager to slay him.

    किन्तु कर्ण को क्रुद्ध देखकर (तुम्हारे) वे छह रथश्रेष्ठ वीर शीघ्रता से, मारने की इच्छा से, पाञ्चालराजपुत्र को घेर लिए।

  28. Verse 28

    षण्णां योधप्रवीराणां तावकानां पुरस्कृतम् मृत्योर् आस्यम् अनुप्राप्तं धृष्टद्युम्नम् अमंस्महि

    ṣaṇṇāṃ yodhapravīrāṇāṃ tāvakānāṃ puraskṛtam mṛtyor āsyam anuprāptaṃ dhṛṣṭadyumnam amaṃsmahi

    Placed before those six foremost warriors of thine, we deemed Dhṛṣṭadyumna to have come to the very jaws of Death.

    तुम्हारे उन छह प्रमुख योद्धाओं के सामने रखे गए धृष्टद्युम्न को हमने मृत्यु के मुख में आया हुआ ही मान लिया।

  29. Verse 29

    एतस्मिन्न् एव काले तु दाशार्हो विकिरञ् शरान् धृष्टद्युम्नं पराक्रान्तं सात्यकिः प्रत्यपद्यत

    etasminn eva kāle tu dāśārho vikirañ śarān dhṛṣṭadyumnaṃ parākrāntaṃ sātyakiḥ pratyapadyata

    But at that very moment the Dāśārha (of the Vṛṣṇis), Sātyaki, scattering arrows, came to the aid of the valorous Dhṛṣṭadyumna.

    किन्तु इसी समय दाशार्ह (वृष्णिवंशी) सात्यकि बाण बिखेरते हुए पराक्रमी धृष्टद्युम्न की सहायता के लिए आ पहुँचा।

  30. Verse 30

    तम् आयान्तं महेष्वासं सात्यकिं युद्धदुर्मदम् राधेयो दशभिर् बाणैः प्रत्यविध्यद् अजिह्मगैः

    tam āyāntaṃ maheṣvāsaṃ sātyakiṃ yuddhadurmadam rādheyo daśabhir bāṇaiḥ pratyavidhyad ajihmagaiḥ

    Against that mighty archer Sātyaki, maddened in battle, coming on, Rādheya (Karṇa) pierced him with ten straight-flying arrows.

    आते हुए उस महाधनुर्धर, युद्धोन्मत्त सात्यकि को राधेय (कर्ण) ने दस सीधे जानेवाले बाणों से बींध दिया।

  31. Verse 31

    तं सात्यकिर् महाराज विव्याध दशभिः शरैः पश्यतां सर्ववीराणां मा गास् तिष्ठेति चाब्रवीत्

    taṃ sātyakir mahārāja vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ paśyatāṃ sarvavīrāṇāṃ mā gās tiṣṭheti cābravīt

    Sātyaki, O great king, pierced him with ten arrows in the sight of all the heroes, saying, 'Thou shalt not go! Stay!'

    हे महाराज! सात्यकि ने समस्त वीरों के देखते-देखते उसे दस बाणों से बींधा और कहा — तू न जाएगा! ठहर!

  32. Verse 32

    स सात्यकेस् तु बलिनः कर्णस्य च महात्मनः आसीत् समागमो घोरो बलिवासवयोर् इव

    sa sātyakes tu balinaḥ karṇasya ca mahātmanaḥ āsīt samāgamo ghoro balivāsavayor iva

    There was a dreadful meeting between the mighty Sātyaki and the high-souled Karṇa, like that of Bali and Vāsava (Indra).

    तब बलवान सात्यकि और महात्मा कर्ण का वैसा ही घोर समागम हुआ, जैसा बलि और वासव (इन्द्र) का।

  33. Verse 33

    त्रासयंस् तलघोषेण क्षत्रियान् क्षत्रियर्षभः राजीवलोचनं कर्णं सात्यकिः प्रत्यविध्यत

    trāsayaṃs talaghoṣeṇa kṣatriyān kṣatriyarṣabhaḥ rājīvalocanaṃ karṇaṃ sātyakiḥ pratyavidhyata

    Terrifying the Kṣatriyas with the twang (of his bow), that bull among Kṣatriyas Sātyaki pierced the lotus-eyed Karṇa.

    धनुष की टंकार से क्षत्रियों को भयभीत करते हुए क्षत्रियश्रेष्ठ सात्यकि ने कमलनयन कर्ण को बींध डाला।

  34. Verse 34

    कम्पयन्न् इव घोषेण धनुषो वसुधां बली सूतपुत्रो महाराज सात्यकिं प्रत्ययोधयत्

    kampayann iva ghoṣeṇa dhanuṣo vasudhāṃ balī sūtaputro mahārāja sātyakiṃ pratyayodhayat

    As though making the earth tremble with the twang of his bow, the mighty son of the charioteer (Karṇa), O great king, fought against Sātyaki.

    हे महाराज! धनुष की टंकार से मानो पृथ्वी को कँपाते हुए बलवान सूतपुत्र (कर्ण) ने सात्यकि से युद्ध किया।

  35. Verse 35

    विपाठकर्णिनाराचैर् वत्सदन्तैः क्षुरैर् अपि कर्णः शरशतैश् चापि शैनेयं प्रत्यविध्यत

    vipāṭhakarṇinārācair vatsadantaiḥ kṣurair api karṇaḥ śaraśataiś cāpi śaineyaṃ pratyavidhyata

    With vipāṭha, karṇin and iron shafts, with calf-toothed arrows and razor-headed ones, and with hundreds of arrows, Karṇa pierced the Śaineya in return.

    कर्ण ने विपाठ, कर्णी और नाराच बाणों से, वत्सदन्त और क्षुर बाणों से, तथा सैकड़ों बाणों से शैनेय को बींध डाला।

  36. Verse 36

    तथैव युयुधानो ऽपि वृष्णीनां प्रवरो रथः अभ्यवर्षच् छरैः कर्णं तद् युद्धम् अभवत् समम्

    tathaiva yuyudhāno 'pi vṛṣṇīnāṃ pravaro rathaḥ abhyavarṣac charaiḥ karṇaṃ tad yuddham abhavat samam

    Likewise Yuyudhāna too, best car-warrior of the Vṛṣṇis, rained arrows upon Karṇa; and that battle became even.

    उसी प्रकार वृष्णियों में श्रेष्ठ रथी युयुधान ने भी कर्ण पर बाणों की वर्षा की; और वह युद्ध समान हो गया।

  37. Verse 37

    तावकाश् च महाराज कर्णपुत्रश् च दंशितः सात्यकिं विव्यधुस् तूर्णं समन्तान् निशितैः शरैः

    tāvakāś ca mahārāja karṇaputraś ca daṃśitaḥ sātyakiṃ vivyadhus tūrṇaṃ samantān niśitaiḥ śaraiḥ

    Thy (warriors), O great king, and the mailed son of Karṇa (Vṛṣasena), swiftly pierced Sātyaki on every side with sharp arrows.

    हे महाराज! तुम्हारे योद्धाओं और कवचधारी कर्णपुत्र (वृषसेन) ने शीघ्र ही चारों ओर से तीखे बाणों से सात्यकि को बींध डाला।

  38. Verse 38

    अस्त्रैर् अस्त्राणि संवार्य तेषां कर्णस्य चाभिभो अविध्यत् सात्यकिः क्रुद्धो वृषसेनं स्तनान्तरे

    astrair astrāṇi saṃvārya teṣāṃ karṇasya cābhibho avidhyat sātyakiḥ kruddho vṛṣasenaṃ stanāntare

    Warding off their weapons and Karṇa's with counter-weapons, O lord, the enraged Sātyaki pierced Vṛṣasena in the middle of the breast.

    हे प्रभो! उनके और कर्ण के अस्त्रों को प्रत्यस्त्रों से रोककर क्रुद्ध सात्यकि ने वृषसेन को छाती के बीच में बींध दिया।

  39. Verse 39

    तेन बाणेन निर्विद्धो वृषसेनो विशां पते न्यपतत् स रथे मूढो धनुर् उत्सृज्य वीर्यवान्

    tena bāṇena nirviddho vṛṣaseno viśāṃ pate nyapatat sa rathe mūḍho dhanur utsṛjya vīryavān

    Pierced by that arrow, Vṛṣasena, O lord of the peoples, sank down bewildered in his chariot, casting away his bow, that valorous one.

    हे प्रजापते! उस बाण से बिंधा हुआ पराक्रमी वृषसेन धनुष त्यागकर मूर्छित होकर रथ में गिर पड़ा।

  40. Verse 40

    ततः कर्णो हतं मत्वा वृषसेनं महारथः पुत्रशोकाभिसंतप्तः सात्यकिं प्रत्यपीडयत्

    tataḥ karṇo hataṃ matvā vṛṣasenaṃ mahārathaḥ putraśokābhisaṃtaptaḥ sātyakiṃ pratyapīḍayat

    Then Karṇa, deeming Vṛṣasena slain, that great car-warrior, burning with grief for his son, oppressed Sātyaki in return.

    तब महारथी कर्ण वृषसेन को मारा गया मानकर, पुत्रशोक से संतप्त होकर, सात्यकि को प्रत्युत्तर में पीड़ित करने लगा।

  41. Verse 41

    पीड्यमानस् तु कर्णेन युयुधानो महारथः विव्याध बहुभिः कर्णं त्वरमाणः पुनः पुनः

    pīḍyamānas tu karṇena yuyudhāno mahārathaḥ vivyādha bahubhiḥ karṇaṃ tvaramāṇaḥ punaḥ punaḥ

    But oppressed by Karṇa, Yuyudhāna the great car-warrior pierced Karṇa with many (arrows), hastening again and again.

    किन्तु कर्ण द्वारा पीड़ित होते हुए महारथी युयुधान ने बार-बार शीघ्रता करते हुए कर्ण को बहुत से बाणों से बींध डाला।

  42. Verse 42

    स कर्णं दशभिर् विद्ध्वा वृषसेनं च सप्तभिः सहस्तावापधनुषी तयोश् चिच्छेद सात्वतः

    sa karṇaṃ daśabhir viddhvā vṛṣasenaṃ ca saptabhiḥ sahastāvāpadhanuṣī tayoś ciccheda sātvataḥ

    Having pierced Karṇa with ten and Vṛṣasena with seven, the Sātvata cut asunder the bows and gauntlets of those two.

    सात्वत ने कर्ण को दस बाणों से और वृषसेन को सात बाणों से बींधकर उन दोनों के धनुष और हस्तावाप (दस्ताने) काट डाले।

  43. Verse 43

    ताव् अन्ये धनुषी सज्ये कृत्वा शत्रुभयंकरे युयुधानम् अविध्येतां समन्तान् निशितैः शरैः

    tāv anye dhanuṣī sajye kṛtvā śatrubhayaṃkare yuyudhānam avidhyetāṃ samantān niśitaiḥ śaraiḥ

    Those two, having made ready two other bows, terrifiers of foes, pierced Yuyudhāna on every side with sharp arrows.

    उन दोनों ने शत्रुओं को भयभीत करनेवाले दो अन्य धनुषों को प्रत्यञ्चायुक्त करके चारों ओर से तीखे बाणों से युयुधान को बींध डाला।

  44. Verse 44

    वर्तमाने तु संग्रामे तस्मिन् वीरवरक्षये अतीव शुश्रुवे राजन् गाण्डीवस्य महास्वनः

    vartamāne tu saṃgrāme tasmin vīravarakṣaye atīva śuśruve rājan gāṇḍīvasya mahāsvanaḥ

    As that battle, destructive of the best of heroes, was proceeding, the mighty twang of the Gāṇḍīva was heard exceedingly, O king.

    हे राजन्! वीरश्रेष्ठों का संहार करनेवाला वह संग्राम चलते रहने पर गाण्डीव की महान टंकार अत्यन्त सुनाई देने लगी।

  45. Verse 45

    श्रुत्वा तु रथनिर्घोषं गाण्डीवस्य च निस्वनम् सूतपुत्रो ऽब्रवीद् राजन् दुर्योधनम् इदं वचः

    śrutvā tu rathanirghoṣaṃ gāṇḍīvasya ca nisvanam sūtaputro 'bravīd rājan duryodhanam idaṃ vacaḥ

    Hearing the rattle of the chariot and the twang of the Gāṇḍīva, the son of the charioteer (Karṇa) spoke, O king, these words to Duryodhana:

    हे राजन्! रथ का घोष और गाण्डीव की टंकार सुनकर सूतपुत्र (कर्ण) ने दुर्योधन से यह वचन कहा:

  46. Verse 46

    एष सर्वाञ् शिबीन् हत्वा मुख्यशश् च नरर्षभान् पौरवांश् च महेष्वासान् गाण्डीवनिनदो महान्

    eṣa sarvāñ śibīn hatvā mukhyaśaś ca nararṣabhān pauravāṃś ca maheṣvāsān gāṇḍīvaninado mahān

    'He (Arjuna), having slain all the Śibis and the foremost bulls among men, and the Pauravas, those mighty archers — this great twang of the Gāṇḍīva,'

    वह (अर्जुन) समस्त शिबियों, मुख्य-मुख्य नरश्रेष्ठों तथा महाधनुर्धर पौरवों को मारकर — यह गाण्डीव की महान टंकार —

  47. Verse 47

    श्रूयते रथघोषश् च वासवस्येव नर्दतः करोति पाण्डवो व्यक्तं कर्मौपयिकम् आत्मनः

    śrūyate rathaghoṣaś ca vāsavasyeva nardataḥ karoti pāṇḍavo vyaktaṃ karmaupayikam ātmanaḥ

    'and the rattle of the chariot, are heard, like Vāsava (Indra) roaring; the Pāṇḍava is clearly doing a deed worthy of himself.'

    और गरजते वासव (इन्द्र) के समान रथ का घोष सुनाई दे रहा है; पाण्डव स्पष्ट ही अपने योग्य कर्म कर रहा है।

  48. Verse 48

    एषा विदीर्यते राजन् बहुधा भारती चमूः विप्रकीर्णान्य् अनीकानि नावतिष्ठन्ति कर्हि चित्

    eṣā vidīryate rājan bahudhā bhāratī camūḥ viprakīrṇāny anīkāni nāvatiṣṭhanti karhi cit

    'This Bhārata host, O king, is being rent asunder in many places; the scattered divisions can nowhere stand firm.'

    हे राजन्! यह भारती सेना अनेक स्थानों पर विदीर्ण हो रही है; बिखरी हुई सेनाएँ कहीं भी टिक नहीं पातीं।

  49. Verse 49

    वातेनेव समुद्धूतम् अभ्रजालं विदीर्यते सव्यसाचिनम् आसाद्य भिन्ना नौर् इव सागरे

    vāteneva samuddhūtam abhrajālaṃ vidīryate savyasācinam āsādya bhinnā naur iva sāgare

    'Like a mass of clouds tossed up by the wind, it is rent asunder, encountering Savyasācin (Arjuna), like a ship broken in the sea.'

    जैसे वायु से उड़ाया गया मेघजाल छिन्न-भिन्न हो जाता है, वैसे ही सव्यसाची (अर्जुन) से टकराकर यह समुद्र में टूटी नौका के समान विदीर्ण हो रही है।

  50. Verse 50

    द्रवतां योधमुख्यानां गाण्डीवप्रेषितैः शरैः विद्धानां शतशो राजञ् श्रूयते निनदो महान् निशीथे राजशार्दूल स्तनयित्नोर् इवाम्बरे

    dravatāṃ yodhamukhyānāṃ gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ viddhānāṃ śataśo rājañ śrūyate ninado mahān niśīthe rājaśārdūla stanayitnor ivāmbare

    'Of the foremost warriors fleeing, pierced by hundreds by the arrows sped from the Gāṇḍīva, O king, a great cry is heard, O tiger among kings, like thunder in the sky at midnight.'

    हे राजन्! हे राजशार्दूल! गाण्डीव से छूटे बाणों से सैकड़ों की संख्या में बिंधे भागते प्रमुख योद्धाओं का महान कोलाहल अर्धरात्रि में आकाश में मेघ की गर्जना के समान सुनाई दे रहा है।

  51. Verse 51

    हाहाकाररवांश् चैव सिंहनादांश् च पुष्कलान् शृणु शब्दान् बहुविधान् अर्जुनस्य रथं प्रति

    hāhākāraravāṃś caiva siṃhanādāṃś ca puṣkalān śṛṇu śabdān bahuvidhān arjunasya rathaṃ prati

    'Hear the cries of "Alas!" and the abundant lion-roars, and the manifold sounds toward Arjuna's chariot.'

    अर्जुन के रथ की ओर हाहाकार की ध्वनियाँ, प्रचुर सिंहनाद और अनेक प्रकार के शब्द सुनो।

  52. Verse 52

    अयं मध्ये स्थितो ऽस्माकं सात्यकिः सात्वताधमः इह चेल् लभ्यते लक्ष्यं कृत्स्नाञ् जेष्यामहे परान्

    ayaṃ madhye sthito 'smākaṃ sātyakiḥ sātvatādhamaḥ iha cel labhyate lakṣyaṃ kṛtsnāñ jeṣyāmahe parān

    'This Sātyaki, basest of the Sātvatas, stands in the midst of us; if here the target be won, we shall vanquish all the foes.'

    यह सात्वतों में अधम सात्यकि हमारे बीच में खड़ा है; यदि यहाँ यह लक्ष्य प्राप्त हो जाए तो हम समस्त शत्रुओं को जीत लेंगे।

  53. Verse 53

    एष पाञ्चालराजस्य पुत्रो द्रोणेन संगतः सर्वतः संवृतो योधै राजन् पुरुषसत्तमैः

    eṣa pāñcālarājasya putro droṇena saṃgataḥ sarvataḥ saṃvṛto yodhai rājan puruṣasattamaiḥ

    'This son of the Pāñcāla king (Dhṛṣṭadyumna) has closed with Droṇa, surrounded on all sides by warriors, O king, best of men.'

    हे राजन्! हे पुरुषश्रेष्ठ! यह पाञ्चालराज का पुत्र (धृष्टद्युम्न) द्रोण से भिड़ गया है, और चारों ओर से योद्धाओं से घिरा हुआ है।

  54. Verse 54

    सात्यकिं यदि हन्यामो धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् असंशयं महाराज ध्रुवो नो विजयो भवेत्

    sātyakiṃ yadi hanyāmo dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam asaṃśayaṃ mahārāja dhruvo no vijayo bhavet

    'If we slay Sātyaki and Dhṛṣṭadyumna the Pārṣata, without doubt, O great king, our victory would be assured.'

    हे महाराज! यदि हम सात्यकि और पार्षत धृष्टद्युम्न को मार दें, तो निस्सन्देह हमारी विजय निश्चित हो जाएगी।

  55. Verse 55

    सौभद्रवद् इमौ वीरौ परिवार्य महारथौ प्रयतामो महाराज निहन्तुं वृष्णिपार्षतौ

    saubhadravad imau vīrau parivārya mahārathau prayatāmo mahārāja nihantuṃ vṛṣṇipārṣatau

    'As was done to the son of Subhadrā (Abhimanyu), let us surround these two heroes, the great car-warriors, and strive, O great king, to slay the Vṛṣṇi (Sātyaki) and the Pārṣata (Dhṛṣṭadyumna).'

    हे महाराज! जैसे सुभद्रापुत्र (अभिमन्यु) के साथ किया था, वैसे ही इन दोनों वीर महारथियों को घेरकर वृष्णि (सात्यकि) और पार्षत (धृष्टद्युम्न) को मारने का प्रयत्न करें।

  56. Verse 56

    सव्यसाची पुरो ऽभ्येति द्रोणानीकाय भारत संसक्तं सात्यकिं ज्ञात्वा बहुभिः कुरुपुंगवैः

    savyasācī puro 'bhyeti droṇānīkāya bhārata saṃsaktaṃ sātyakiṃ jñātvā bahubhiḥ kurupuṃgavaiḥ

    'Savyasācin (Arjuna) goes on in front toward Droṇa's division, O Bhārata, not knowing that Sātyaki has become entangled with many bulls of the Kurus.'

    हे भारत! सव्यसाची (अर्जुन) आगे द्रोण की सेना की ओर बढ़ रहा है, यह न जानते हुए कि सात्यकि बहुत से कुरुश्रेष्ठों में उलझ गया है।

  57. Verse 57

    तत्र गच्छन्तु बहवः प्रवरा रथसत्तमाः यावत् पार्थो न जानाति सात्यकिं बहुभिर् वृतम्

    tatra gacchantu bahavaḥ pravarā rathasattamāḥ yāvat pārtho na jānāti sātyakiṃ bahubhir vṛtam

    'Let many excellent, foremost car-warriors go thither, while the son of Pṛthā (Arjuna) knows not that Sātyaki is surrounded by many.'

    जब तक पृथापुत्र (अर्जुन) यह न जान ले कि सात्यकि बहुतों से घिरा है, तब तक बहुत से श्रेष्ठ रथश्रेष्ठ वहाँ चले जाएँ।

  58. Verse 58

    ते त्वरध्वं यथा शूराः शराणां मोक्षणे भृशम् यथा तूर्णं व्रजत्य् एष परलोकाय माधवः

    te tvaradhvaṃ yathā śūrāḥ śarāṇāṃ mokṣaṇe bhṛśam yathā tūrṇaṃ vrajaty eṣa paralokāya mādhavaḥ

    'Hasten, ye heroes, exceedingly in the loosing of arrows, so that this Mādhava (Sātyaki) may swiftly go to the other world.'

    हे शूरो! बाण छोड़ने में अत्यन्त शीघ्रता करो, जिससे यह माधव (सात्यकि) शीघ्र ही परलोक को चला जाए।

  59. Verse 59

    कर्णस्य मतम् आज्ञाय पुत्रस् ते प्राह सौबलम् यथेन्द्रः समरे राजन् प्राह विष्णुं यशस्विनम्

    karṇasya matam ājñāya putras te prāha saubalam yathendraḥ samare rājan prāha viṣṇuṃ yaśasvinam

    Knowing Karṇa's mind, thy son spoke to the son of Subala (Śakuni), as Indra, O king, spoke to the illustrious Viṣṇu in battle:

    हे राजन्! कर्ण के मत को जानकर तुम्हारे पुत्र ने सुबलपुत्र (शकुनि) से वैसे ही कहा, जैसे समर में इन्द्र ने यशस्वी विष्णु से कहा था:

  60. Verse 60

    वृतः सहस्रैर् दशभिर् गजानाम् अनिवर्तिनाम् रथैश् च दशसाहस्रैर् वृतो याहि धनंजयम्

    vṛtaḥ sahasrair daśabhir gajānām anivartinām rathaiś ca daśasāhasrair vṛto yāhi dhanaṃjayam

    'Surrounded by ten thousand elephants that never retreat, and by ten thousand chariots, go, surrounded, against Dhanaṃjaya (Arjuna).'

    न लौटनेवाले दस सहस्र हाथियों और दस सहस्र रथों से घिरे हुए तुम धनंजय (अर्जुन) पर आक्रमण करने जाओ।

  61. Verse 61

    दुःशासनो दुर्विषहः सुबाहुर् दुष्प्रधर्षणः एते त्वाम् अनुयास्यन्ति पत्तिभिर् बहुभिर् वृताः

    duḥśāsano durviṣahaḥ subāhur duṣpradharṣaṇaḥ ete tvām anuyāsyanti pattibhir bahubhir vṛtāḥ

    'Duḥśāsana, Durviṣaha, Subāhu and Duṣpradharṣaṇa — these will follow thee, surrounded by many foot-soldiers.'

    दुःशासन, दुर्विषह, सुबाहु और दुष्प्रधर्षण — ये बहुत से पैदल सैनिकों से घिरे हुए तुम्हारे पीछे-पीछे चलेंगे।

  62. Verse 62

    जहि कृष्णौ महाबाहो धर्मराजं च मातुल नकुलं सहदेवं च भीमसेनं च भारत

    jahi kṛṣṇau mahābāho dharmarājaṃ ca mātula nakulaṃ sahadevaṃ ca bhīmasenaṃ ca bhārata

    'Slay the two Kṛṣṇas (Kṛṣṇa and Arjuna), O mighty-armed one, and the king of righteousness (Yudhiṣṭhira), O uncle, and Nakula and Sahadeva, and Bhīmasena, O Bhārata.'

    हे महाबाहो! हे मामा! हे भारत! दोनों कृष्णों (कृष्ण और अर्जुन) को, धर्मराज (युधिष्ठिर) को, नकुल, सहदेव और भीमसेन को मार डालो।

  63. Verse 63

    देवानाम् इव देवेन्द्रे जयाशा मे त्वयि स्थिता जहि मातुल कौन्तेयान् असुरान् इव पावकिः

    devānām iva devendre jayāśā me tvayi sthitā jahi mātula kaunteyān asurān iva pāvakiḥ

    'As the gods (place their hope) in the king of the gods (Indra), so my hope of victory rests in thee; slay the sons of Kuntī, O uncle, as the son of the Fire-god (Skanda) slew the Asuras.'

    जैसे देवों की देवेन्द्र में, वैसे ही मेरी विजय की आशा तुममें टिकी है; हे मामा! कुन्तीपुत्रों को उसी प्रकार मार डालो, जैसे अग्निपुत्र (स्कन्द) ने असुरों को।

  64. Verse 64

    एवम् उक्तो ययौ पार्थान् पुत्रेण तव सौबलः महत्या सेनया सार्धं तव पुत्रैस् तथा विभो

    evam ukto yayau pārthān putreṇa tava saubalaḥ mahatyā senayā sārdhaṃ tava putrais tathā vibho

    Thus addressed by thy son, the son of Subala (Śakuni) went against the Pārthas, together with a great host and with thy sons, O lord.

    हे विभो! तुम्हारे पुत्र द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर सुबलपुत्र (शकुनि) एक विशाल सेना और तुम्हारे पुत्रों के साथ पार्थों की ओर चल पड़ा।

  65. Verse 65

    प्रियार्थं तव पुत्राणां दिधक्षुः पाण्डुनन्दनान् ततः प्रववृते युद्धं तावकानां परैः सह

    priyārthaṃ tava putrāṇāṃ didhakṣuḥ pāṇḍunandanān tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tāvakānāṃ paraiḥ saha

    For the pleasure of thy sons, wishing to consume the sons of Pāṇḍu, the battle then raged between thy (warriors) and the foes.

    तुम्हारे पुत्रों के प्रिय के लिए, पाण्डुनन्दनों को भस्म करने की इच्छा से — तब तुम्हारे योद्धाओं का शत्रुओं के साथ युद्ध छिड़ गया।

  66. Verse 66

    प्रयाते सौबले राजन् पाण्डवानाम् अनीकिनीम् बलेन महता युक्तः सूतपुत्रस् तु सात्वतम्

    prayāte saubale rājan pāṇḍavānām anīkinīm balena mahatā yuktaḥ sūtaputras tu sātvatam

    When the son of Subala had gone to the host of the Pāṇḍavas, O king, the son of the charioteer (Karṇa), joined with a great force, (advanced) against the Sātvata (Sātyaki).

    हे राजन्! सुबलपुत्र के पाण्डवों की सेना की ओर चले जाने पर, एक विशाल सेना से युक्त सूतपुत्र (कर्ण) सात्वत (सात्यकि) की ओर —

  67. Verse 67

    अभ्ययात् त्वरितं युद्धे किरञ् शरशतान् बहून् तथैव पाण्डवाः सर्वे सात्यकिं पर्यवारयन्

    abhyayāt tvaritaṃ yuddhe kirañ śaraśatān bahūn tathaiva pāṇḍavāḥ sarve sātyakiṃ paryavārayan

    He advanced swiftly in the fight, scattering many hundreds of arrows; and likewise all the Pāṇḍavas surrounded Sātyaki.

    बहुत से सैकड़ों बाण बिखेरते हुए युद्ध में शीघ्रता से बढ़ा; और उसी प्रकार समस्त पाण्डवों ने सात्यकि को घेर लिया।

  68. Verse 68

    महद् युद्धं तदासीत् तु द्रोणस्य निशि भारत धृष्टद्युम्नेन शूरेण पाञ्चालैश् च महात्मनः

    mahad yuddhaṃ tadāsīt tu droṇasya niśi bhārata dhṛṣṭadyumnena śūreṇa pāñcālaiś ca mahātmanaḥ

    Then there was a great battle of Droṇa in the night, O Bhārata, with the heroic Dhṛṣṭadyumna and the high-souled Pāñcālas.

    हे भारत! तब रात्रि में महात्मा द्रोण का शूर धृष्टद्युम्न और महात्मा पाञ्चालों के साथ महान युद्ध हुआ।