Adhyaya 137

Verse 1

सञ्जय उवाच । भीमसेनस्य राधेयः श्रुत्वा ज्यातलनिः स्वनम् । नामृष्यत यथा मत्तो गजः प्रतिगजस्वनम् ॥

sañjaya uvāca | bhīmasenasya rādheyaḥ śrutvā jyātalaniḥ svanam | nāmṛṣyata yathā matto gajaḥ pratigajasvanam ||

Verse 2

सोपक्रम्य मुहूर्तै तु भीमसेनस्य गोचरात् । पुत्रांस्तव ददर्शाथ भीमसेनेन पातितान् ॥

sopakramya muhūrtai tu bhīmasenasya gocarāt | putrāṃstava dadarśātha bhīmasenena pātitān ||

Verse 3

तानवेक्ष्य नरश्रेष्ठ विमना दुःखितस्तदा । निः श्वसन्दीर्घमुष्णं च कर्णः पाण्डवमभ्ययात् ॥

tānavekṣya naraśreṣṭha vimanā duḥkhitastadā | niḥ śvasandīrghamuṣṇaṃ ca karṇaḥ pāṇḍavamabhyayāt ||

Verse 4

स ताम्रनयनः क्रोधाच्छ्वसन्निव महोरगः । बभौ कर्णः शरानस्यन्रशमीनिव दिवाकरः ॥

sa tāmranayanaḥ krodhācchvasanniva mahoragaḥ | babhau karṇaḥ śarānasyanraśamīniva divākaraḥ ||

Verse 5

किरणैरिव सूर्यस्य महीध्रो भरतर्षभ । कर्णचापच्युतैर्वाणैः प्राच्छाद्यत वृकोदरः ॥

kiraṇairiva sūryasya mahīdhro bharatarṣabha | karṇacāpacyutairvāṇaiḥ prācchādyata vṛkodaraḥ ||

Verse 6

ते कर्णचापप्रभवाः शरा बर्हिणवाससः । विविशुः सर्वतः पार्थ वासायेवाण्डजाद्रुमम् ॥

te karṇacāpaprabhavāḥ śarā barhiṇavāsasaḥ | viviśuḥ sarvataḥ pārtha vāsāyevāṇḍajādrumam ||

Verse 7

कर्णचापच्युता बाणाः संपतन्तस्ततस्ततः । रुक्मपुङ्खा व्यराजन्त हंसाः श्रेणीकृता इव ॥

karṇacāpacyutā bāṇāḥ saṃpatantastatastataḥ | rukmapuṅkhā vyarājanta haṃsāḥ śreṇīkṛtā iva ||

Verse 8

चापध्वजोपस्करेभ्यश्छत्रादीषामुखाद्युगात् । प्रभवन्तो व्यदृश्यन्त राजन्नाघिरथेः शराः ॥

cāpadhvajopaskarebhyaśchatrādīṣāmukhādyugāt | prabhavanto vyadṛśyanta rājannāghiratheḥ śarāḥ ||

Verse 9

खं पूरयन्महावेगात्खगमान्गृध्रवाससः । सुवर्ण्विकृतांश्चित्रान्मुमोचाधिरथिः शरान् ॥

khaṃ pūrayanmahāvegātkhagamāngṛdhravāsasaḥ | suvarṇvikṛtāṃścitrānmumocādhirathiḥ śarān ||

Verse 10

तमन्तकमिवायस्तमापतन्तं वृकोदरम् । त्यक्त्वा प्राणानतिक्रम्य विव्याध निशितैः शरैः ।

tamantakamivāyastamāpatantaṃ vṛkodaram | tyaktvā prāṇānatikramya vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ |

Verse 11

तस्य वेगमसह्यं स दृष्ट्वा कर्णस्य पाण्डवः । महतश्च शरौघांस्तान्न्यवारयत् वीर्यवान् ॥

tasya vegamasahyaṃ sa dṛṣṭvā karṇasya pāṇḍavaḥ | mahataśca śaraughāṃstānnyavārayat vīryavān ||

Verse 12

ततो विधम्याधिरथेः शरजालानि पाण्डवः । विव्याध कर्ण विंशत्या पुनरन्यैः शिलाशितैः ॥

tato vidhamyādhiratheḥ śarajālāni pāṇḍavaḥ | vivyādha karṇa viṃśatyā punaranyaiḥ śilāśitaiḥ ||

Verse 13

यथैव हि स कर्णेन पार्थः प्रच्छादितः शरैः । तथैव स रणे कर्ण छादयामास पाण्डवः ॥

yathaiva hi sa karṇena pārthaḥ pracchāditaḥ śaraiḥ | tathaiva sa raṇe karṇa chādayāmāsa pāṇḍavaḥ ||

Verse 14

दृष्ट्वा तु भीमसेनस्य विक्रमं युधि भारत । अभ्यनन्दंस्त्वदीयाश्च संप्रहृष्टाश्च चारणाः ॥

dṛṣṭvā tu bhīmasenasya vikramaṃ yudhi bhārata | abhyanandaṃstvadīyāśca saṃprahṛṣṭāśca cāraṇāḥ ||

Verse 15

भूरश्रवाः कृपो द्रौणिर्मद्रराजो जयद्रथः । उत्तमौजा युधामन्युः सायकिः केशवार्जुनौ ॥

bhūraśravāḥ kṛpo drauṇirmadrarājo jayadrathaḥ | uttamaujā yudhāmanyuḥ sāyakiḥ keśavārjunau ||

Verse 16

कुरुपाण्डवपक्षस्था दश राजन्महारथाः । साधुसाध्विति वेगेन सिंहनादमथानदन् ॥

kurupāṇḍavapakṣasthā daśa rājanmahārathāḥ | sādhusādhviti vegena siṃhanādamathānadan ||

Verse 17

तस्मिन्समुत्थिते शब्दे तुमुले रोमहर्षणे । अभ्यभाषत पुत्रस्ते र्आजन्दुर्योधनस्त्वरन् ॥

tasminsamutthite śabde tumule romaharṣaṇe | abhyabhāṣata putraste rājanduryodhanastvaran ||

Verse 18

राज्ञः सराजपुत्रांश्च सोदर्याश्च विशेषतः । कर्ण गच्छत भद्रं वः परीप्सन्तो वृकोदरात् ॥

rājñaḥ sarājaputrāṃśca sodaryāśca viśeṣataḥ | karṇa gacchata bhadraṃ vaḥ parīpsanto vṛkodarāt ||

Verse 19

पुरा निघ्नन्त्इ राधेयं भीमचापच्युताः शराः । ते यतध्वं महेष्वासाः सूतपुत्रस्य रक्षणे ॥

purā nighnanti rādheyaṃ bhīmacāpacyutāḥ śarāḥ | te yatadhvaṃ maheṣvāsāḥ sūtaputrasya rakṣaṇe ||

Verse 20

सञ्जय उवाच । दुर्योधनसमादिष्टाः सोदर्याः सप्त भारत । भीमसेनमभिद्रुत्य संरब्घाः पर्यवारयन् ॥

sañjaya uvāca | duryodhanasamādiṣṭāḥ sodaryāḥ sapta bhārata | bhīmasenamabhidrutya saṃrabghāḥ paryavārayan ||

Verse 21

ते समासाद्य कौन्तेयमावृण्वञ्शरवृष्टिभिः । पर्वतं वारिधाराभिः प्रावृषीव बलाहकाः॥

te samāsādya kaunteyamāvṛṇvañśaravṛṣṭibhiḥ | parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva balāhakāḥ||

Verse 22

तेऽपीडयन्भीमसेनं कृध्दाः सप्त महारथाः । प्रजासंहरणे राजन्सोमं सप्तग्रहा इव ॥

te'pīḍayanbhīmasenaṃ kṛdhdāḥ sapta mahārathāḥ | prajāsaṃharaṇe rājansomaṃ saptagrahā iva ||

Verse 23

ततो वेगेन कौन्तेयः पीडयित्वा शरासनम् । मुष्टिना पाण्डवो राजन्दृढेन सुपरिष्कृतम् ॥

tato vegena kaunteyaḥ pīḍayitvā śarāsanam | muṣṭinā pāṇḍavo rājandṛḍhena supariṣkṛtam ||

Verse 24

अमानुषं कर्म कृत्वा सप्त सन्धाय सायकान् । तेभ्यो व्यसृजदायस्तः सूर्यरश्मिनिभान्प्रभुः ॥

amānuṣaṃ karma kṛtvā sapta sandhāya sāyakān | tebhyo vyasṛjadāyastaḥ sūryaraśminibhānprabhuḥ ||

Verse 25

निरस्यन्निव देहेभ्यस्तनयानामसूंस्तव । भीमसेनो महाराज पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥

nirasyanniva dehebhyastanayānāmasūṃstava | bhīmaseno mahārāja pūrvavairamanusmaran ||

Verse 26

ते क्षिप्ता भीमसेनेन शरा भारत भारतान् । विदार्य खं समुत्पेतुः स्वर्णपुङ्खाः शिलाशिताः ॥

te kṣiptā bhīmasenena śarā bhārata bhāratān | vidārya khaṃ samutpetuḥ svarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥ ||

Verse 27

तेषां विदार्य देहांस्ते शरा हेमविभूषिताः । ‘भित्त्वाभित्त्वा क्षितिं जग्मुस्तेपामेवासुभिः सह ।’ व्यराजन्त महाराज सुपर्णा इव खेचराः ॥

teṣāṃ vidārya dehāṃste śarā hemavibhūṣitāḥ | ‘bhittvābhittvā kṣitiṃ jagmustepāmevāsubhiḥ saha |’ vyarājanta mahārāja suparṇā iva khecarāḥ ||

Verse 28

शोणितादिग्धवाजाग्राः सप्त हेमपरिष्कृताः । पुत्राणां तव राजेन्द्र पीत्वा शोणितमुद्गताः ॥

śoṇitādigdhavājāgrāḥ sapta hemapariṣkṛtāḥ | putrāṇāṃ tava rājendra pītvā śoṇitamudgatāḥ ||

Verse 29

ते शरैर्भिन्नमर्माणो रथेभ्यः प्रापतन्क्षितौ । गिरिसानुरुहा भग्न्रा द्विपेनेव महाद्रुमाः ॥

te śarairbhinnamarmāṇo rathebhyaḥ prāpatankṣitau | girisānuruhā bhagnrā dvipeneva mahādrumāḥ ||

Verse 30

शत्रुंजयः शत्रुसहश्चित्रश्चित्रायुधो दृढः । चित्रसेनो विकर्णश्च सप्तैते विनिपातिताः ॥

śatruṃjayaḥ śatrusahaścitraścitrāyudho dṛḍhaḥ | citraseno vikarṇaśca saptaite vinipātitāḥ ||

Verse 31

पुत्राणां तव सर्वेषां निहतानां वृकोदरः । शोचत्यतिभृशं दुःखाद्विकर्ण पाण्डवः प्रियम् ॥

putrāṇāṃ tava sarveṣāṃ nihatānāṃ vṛkodaraḥ | śocatyatibhṛśaṃ duḥkhādvikarṇa pāṇḍavaḥ priyam ||

Verse 32

प्रतिज्ञेयं मया वृत्ता निहन्तच्यास्तु संयुगे । विकर्ण तेनासि हतः प्रतिज्ञा रक्षिता मया ॥

pratijñeyaṃ mayā vṛttā nihantacyāstu saṃyuge | vikarṇa tenāsi hataḥ pratijñā rakṣitā mayā ||

Verse 33

त्वमागाः समरं वीर क्षात्रं धर्ममनुस्मरन् । ततो विनिहतः सङ्ख्ये युध्दधर्मो हि निष्ठुरः ॥

tvamāgāḥ samaraṃ vīra kṣātraṃ dharmamanusmaran | tato vinihataḥ saṅkhye yudhdadharmo hi niṣṭhuraḥ ||

Verse 34

विशेषतो हि नृपतेस्तथाऽस्माकं हिते रतः । न्यायतोन्यायतो वाऽपि हतः शेते महाद्युतिः ॥

viśeṣato hi nṛpatestathā'smākaṃ hite rataḥ | nyāyatonyāyato vā'pi hataḥ śete mahādyutiḥ ||

Verse 35

अगाधवुध्दिर्गाङ्गेयः क्षितौ सुरगुरोः समः । त्याजितः समरे प्राणांस्तस्माद्युद्धं हि निष्ठुरम् ॥

agādhavudhdirgāṅgeyaḥ kṣitau suraguroḥ samaḥ | tyājitaḥ samare prāṇāṃstasmādyuddhaṃ hi niṣṭhuram ||

Verse 36

सञ्जय उवाच । तान्निहत्य महावाहू राघेयस्यैव पश्यतः । सिंहनादखं घोअमसृजत्पाण्डुनन्दनः ॥

sañjaya uvāca | tānnihatya mahāvāhū rāgheyasyaiva paśyataḥ | siṃhanādakhaṃ ghoamasṛjatpāṇḍunandanaḥ ||

Verse 37

स खस्तस्य शूरस्य धर्मराजस्य भारत । आचर्व्याविव तद्युध्दं विजयं चात्मनो महत् ॥

sa khastasya śūrasya dharmarājasya bhārata | ācarvyāviva tadyudhdaṃ vijayaṃ cātmano mahat ||

Verse 38

तं श्रुत्वा तु महानादं भीमसेनस्य धन्विनः । बभूव परमा प्रीतिर्धर्मराजस्य धीमतः ॥

taṃ śrutvā tu mahānādaṃ bhīmasenasya dhanvinaḥ | babhūva paramā prītirdharmarājasya dhīmataḥ ||

Verse 39

ततो हृष्टमना राजन्वादित्राणां महाखनैः । सिंहनादरव्ं भ्रातुः प्रतिजग्राह पाण्डवः ॥

tato hṛṣṭamanā rājanvāditrāṇāṃ mahākhanaiḥ | siṃhanādaravṃ bhrātuḥ pratijagrāha pāṇḍavaḥ ||

Verse 40

हर्षेण महता युक्तः कृतसंज्ञे ऋकोदरे । अभ्ययात्समरे द्रोणं सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥

harṣeṇa mahatā yuktaḥ kṛtasaṃjñe ṛkodare | abhyayātsamare droṇaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ ||

Verse 41

एकत्रिंशन्महाराज पुत्रांस्तव निपातितान् । हतान्दुर्योधनो दृष्ट्वा क्षत्तुः सस्मार तद्वचः ॥

ekatriṃśanmahārāja putrāṃstava nipātitān | hatānduryodhano dṛṣṭvā kṣattuḥ sasmāra tadvacaḥ ||

Verse 42

तदिदं समनुप्राप्तं क्षत्तुर्नैः श्रेयसं वचः । इति स्ंचिन्त्य ते पुत्रो नोत्तरं प्रत्यपद्यत ॥

tadidaṃ samanuprāptaṃ kṣatturnaiḥ śreyasaṃ vacaḥ | iti sṃcintya te putro nottaraṃ pratyapadyata ||

Verse 43

यद्दयूतकाले दुर्बुध्दिरब्रवीत्तनयस्तव । सभामानाय्य पाञ्चालीं कर्णेन सहितोऽल्पधीः ॥

yaddayūtakāle durbudhdirabravīttanayastava | sabhāmānāyya pāñcālīṃ karṇena sahito'lpadhīḥ ||

Verse 44

यच्च कर्णोऽब्रवीत्कृष्णां सभायां परुषं वचः । प्रमुखे पाण्डुपुत्राणां तव चैव विशांपते । शृण्वतस्तव राजेन्द्र कौरवाणां च सर्वशः ॥

yacca karṇo'bravītkṛṣṇāṃ sabhāyāṃ paruṣaṃ vacaḥ | pramukhe pāṇḍuputrāṇāṃ tava caiva viśāṃpate | śṛṇvatastava rājendra kauravāṇāṃ ca sarvaśaḥ ||

Verse 45

विनष्टाः पाण्डवाः कृष्णे शाश्वतं नरकं गताः । पतिमन्यं वृणीष्वेति तस्येदं फलमागतम् ॥

vinaṣṭāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇe śāśvataṃ narakaṃ gatāḥ | patimanyaṃ vṛṇīṣveti tasyedaṃ phalamāgatam ||

Verse 46

यच्च पण्डतिलादीनि परुषाणि तवात्मजैः । श्रावितास्ते महात्मानः पाण्डवाः कोपयिष्णुभिः ॥

yacca paṇḍatilādīni paruṣāṇi tavātmajaiḥ | śrāvitāste mahātmānaḥ pāṇḍavāḥ kopayiṣṇubhiḥ ||

Verse 47

तं भीमसेनः क्रोधाग्रिं त्रयोदश समाः स्थितम् । उद्गिरंस्तव पुत्राणामन्तं गच्छति पाण्डवः ॥

taṃ bhīmasenaḥ krodhāgriṃ trayodaśa samāḥ sthitam | udgiraṃstava putrāṇāmantaṃ gacchati pāṇḍavaḥ ||

Verse 48

विलपंश्च बहु क्षत्ता शमं नालभत त्वयि । सपुत्रो भरतश्रेष्ठ तस्य भुङ्ख फलोदयम् ॥

vilapaṃśca bahu kṣattā śamaṃ nālabhata tvayi | saputro bharataśreṣṭha tasya bhuṅkha phalodayam ||

Verse 49

त्वया वृध्देन धीरेण कार्यतत्त्वार्थदर्शिना । न कृतं सुहृदां वाक्यं दैवमत्र परायणम् ॥

tvayā vṛdhdena dhīreṇa kāryatattvārthadarśinā | na kṛtaṃ suhṛdāṃ vākyaṃ daivamatra parāyaṇam ||

Verse 50

तन्मा शुचो नरव्याध्र तवैवापनयो महान् । विनाशहेतुः पुत्राणां भवानेव मतो मम ।।

tanmā śuco naravyādhra tavaivāpanayo mahān | vināśahetuḥ putrāṇāṃ bhavāneva mato mama ||

Verse 51

हतो विकर्णो राजेन्द्र चित्र्सेनश्च वीर्यवान् । प्रवराश्चात्मजानां ते सुताश्चान्ये महारथाः ॥

hato vikarṇo rājendra citrsenaśca vīryavān | pravarāścātmajānāṃ te sutāścānye mahārathāḥ ||

Verse 52

यानन्यान्दद्दशे भीमश्चक्षुर्विषयमागतान् । पुत्रांस्तव महाराज त्वरया ताञ्जधान ह ॥

yānanyāndaddaśe bhīmaścakṣurviṣayamāgatān | putrāṃstava mahārāja tvarayā tāñjadhāna ha ||

Verse 53

त्वत्कृते ह्यहमद्राक्षं दह्यमानां वरुथिनीम् । सहस्रशः शरैर्मुक्तैः पाण्डवेन वृषेण च ॥

tvatkṛte hyahamadrākṣaṃ dahyamānāṃ varuthinīm | sahasraśaḥ śarairmuktaiḥ pāṇḍavena vṛṣeṇa ca ||