Adhyaya 15

Verse 1

धृतराष्ट्र उवाच । बहूनि सुवुचित्राणि द्वन्द्वयुध्दानि सञ्जय् । त्वयोक्तानि निशम्याहं स्पृहयामि सचक्षुताम् ॥

dhṛtarāṣṭra uvāca | bahūni suvucitrāṇi dvandvayudhdāni sañjay | tvayoktāni niśamyāhaṃ spṛhayāmi sacakṣutām ||

Verse 2

न हि देवासुरं युध्दमीदृग्भूतं भवेदिति । चिन्तयामि च युध्दानि श्रुत्वा घोराणि सञ्जय ।

na hi devāsuraṃ yudhdamīdṛgbhūtaṃ bhavediti | cintayāmi ca yudhdāni śrutvā ghorāṇi sañjaya |

Verse 3

आश्चर्यभूतं लोकेषु कथयिप्यन्ति मानवाः । कुरुणां पाण्डवानां च युध्दं देवासुरोपमम् ॥

āścaryabhūtaṃ lokeṣu kathayipyanti mānavāḥ | kuruṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yudhdaṃ devāsuropamam ||

Verse 4

न हि मे तृप्तिरस्तीह शृण्वतो युध्दमुत्तमम् । तस्मादार्तायनेर्युध्दं सौभद्रस्य च शंस मे ॥

na hi me tṛptirastīha śṛṇvato yudhdamuttamam | tasmādārtāyaneryudhdaṃ saubhadrasya ca śaṃsa me ||

Verse 5

सञ्जय उवाच । सादितं प्रेक्ष्य यन्तारं शल्यः सर्वायसीं गदाम् । समुत्क्षिप्य नदन्कुध्दः प्रचस्कन्द रथोत्तमात् ॥

sañjaya uvāca | sāditaṃ prekṣya yantāraṃ śalyaḥ sarvāyasīṃ gadām | samutkṣipya nadankudhdaḥ pracaskanda rathottamāt ||

Verse 6

तं दीप्तमिव कालाग्निं दण्डहस्तमिवान्तकम् । जवेनाभ्यपतद्भीमः प्र्गृह्य महतीं गदाम् ॥

taṃ dīptamiva kālāgniṃ daṇḍahastamivāntakam | javenābhyapatadbhīmaḥ prgṛhya mahatīṃ gadām ||

Verse 7

सौभद्रोऽप्यशनिप्रख्यां प्रगृह्य महतीं गदाम् । एह्येहीत्यव्रवीच्छल्यं यत्राद्भीमेन वारितः ॥

saubhadro'pyaśaniprakhyāṃ pragṛhya mahatīṃ gadām | ehyehītyavravīcchalyaṃ yatrādbhīmena vāritaḥ ||

Verse 8

वारयित्वा तु सौभद्रं भीमसेनः प्रतापवान् । शल्यमासाद्य समरे तस्यौ गिरिरिवाचलः ॥

vārayitvā tu saubhadraṃ bhīmasenaḥ pratāpavān | śalyamāsādya samare tasyau giririvācalaḥ ||

Verse 9

तथैव मद्रराजोऽपि भीमं दृष्ट्वा महाबलम् | ससाराभिमुखस्तूर्ण शार्दूल इव कुञ्जरम् ॥

tathaiva madrarājo'pi bhīmaṃ dṛṣṭvā mahābalam | sasārābhimukhastūrṇa śārdūla iva kuñjaram ||

Verse 10

‘तं दीप्तमिव कालाग्निं पाशहस्तमिवान्तकम् । जवेनाभ्यपतद्भीमः प्रगृह्य महतीं गदाम् ॥

‘taṃ dīptamiva kālāgniṃ pāśahastamivāntakam | javenābhyapatadbhīmaḥ pragṛhya mahatīṃ gadām ||

Verse 11

ततस्तूर्यनिनादाश्च शङ्खानां च सहस्रशः । सिंहनादाश्च संजज्ञुर्भेरीणां च महास्वनाः ॥

tatastūryaninādāśca śaṅkhānāṃ ca sahasraśaḥ | siṃhanādāśca saṃjajñurbherīṇāṃ ca mahāsvanāḥ ||

Verse 12

पश्यतां शतशो ह्यासीदन्योन्यमभिधावताम् । पाण्डवानां कुरुणां च साधुसाध्विति निः स्वनः ॥

paśyatāṃ śataśo hyāsīdanyonyamabhidhāvatām | pāṇḍavānāṃ kuruṇāṃ ca sādhusādhviti niḥ svanaḥ ||

Verse 13

नहि मद्राधिपादन्यः सर्वराजसु भारत् | सोदृमुत्सहते वेगं भीमसेनस्य संयुगे ॥

nahi madrādhipādanyaḥ sarvarājasu bhārat | sodṛmutsahate vegaṃ bhīmasenasya saṃyuge ||

Verse 14

तथा मद्राधिपस्यापि गदावेगं महात्मनः । सोहुमुत्सहते लोके युधि कोऽन्यो वृकोदरात् ॥

tathā madrādhipasyāpi gadāvegaṃ mahātmanaḥ | sohumutsahate loke yudhi ko'nyo vṛkodarāt ||

Verse 15

पट्टैर्जाम्बूनदैर्वद्धा बभूव जनहर्षणी । प्रजज्वाल तदा विध्दा भीमेन महती गदा ॥

paṭṭairjāmbūnadairvaddhā babhūva janaharṣaṇī | prajajvāla tadā vidhdā bhīmena mahatī gadā ||

Verse 16

साग्निदीप्ता महारौद्रा गदा सा शुशुभे तदा ॥

sāgnidīptā mahāraudrā gadā sā śuśubhe tadā ||

Verse 17

तथैव चरतो मार्गान्मण्डलानि च सर्वशः । महाविद्युत्प्रतीकाशा शल्यस्य शुशुभे गदा ॥

tathaiva carato mārgānmaṇḍalāni ca sarvaśaḥ | mahāvidyutpratīkāśā śalyasya śuśubhe gadā ||

Verse 18

तौ वृपाविव नर्दन्तौ मण्डलानि विचेरतुः । आवर्तितगदश्रुङ्गावुभौ शल्यवृकोदरौ ॥

tau vṛpāviva nardantau maṇḍalāni viceratuḥ | āvartitagadaśruṅgāvubhau śalyavṛkodarau ||

Verse 19

क्रोधताम्रेक्षणौ वीरौ शत्रुसङ्घविमर्दनौ । महामात्रौ महोत्साहौ गदायुध्दविशारदौ ॥

krodhatāmrekṣaṇau vīrau śatrusaṅghavimardanau | mahāmātrau mahotsāhau gadāyudhdaviśāradau ||

Verse 20

मण्डलावर्तमार्गेषु गदाविहरणेषु च । निर्विशेपमभूद्युध्दं तयोः पुरुषसिंहयोः ॥

maṇḍalāvartamārgeṣu gadāviharaṇeṣu ca | nirviśepamabhūdyudhdaṃ tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ ||

Verse 21

ताडिता भीमसेनेन शल्यस्य महती गदा । साग्रिज्वाला महारौद्रा तदा तूर्णमशीर्यत ॥

tāḍitā bhīmasenena śalyasya mahatī gadā | sāgrijvālā mahāraudrā tadā tūrṇamaśīryata ||

Verse 22

तथैव भीमसेनस्य द्विषताऽभिहता गदा । वर्षाप्रदोषे खद्योतैर्वृतो वृक्ष इवावभौ ॥

tathaiva bhīmasenasya dviṣatā'bhihatā gadā | varṣāpradoṣe khadyotairvṛto vṛkṣa ivāvabhau ||

Verse 23

गदा क्षिप्ता तु समरे मद्रराजेन भारत । व्योम दीपयमाना सा ससृजे पावकं मुहुः ॥

gadā kṣiptā tu samare madrarājena bhārata | vyoma dīpayamānā sā sasṛje pāvakaṃ muhuḥ ||

Verse 24

तथैव भीमसेनेन द्विषते ग्रेषिता गदा । तापयामास तत्सैन्यं महोल्का पतती यथा ॥

tathaiva bhīmasenena dviṣate greṣitā gadā | tāpayāmāsa tatsainyaṃ maholkā patatī yathā ||

Verse 25

ते गदे गदिनां श्रेष्ठे समासाद्य परस्परम् । श्वसन्त्यौ नागकन्ये व ससृजाते विभावसुम् ॥

te gade gadināṃ śreṣṭhe samāsādya parasparam | śvasantyau nāgakanye va sasṛjāte vibhāvasum ||

Verse 26

नखैरिव् महाव्याघ्रौ दनैरिव महागजौ । तौ विचेरतुरासाद्य गदाग्र्याभ्यां परस्परम् ॥

nakhairiv mahāvyāghrau danairiva mahāgajau | tau viceraturāsādya gadāgryābhyāṃ parasparam ||

Verse 27

ततो गदाग्राभिहतौ क्षणेन रुधिरोक्षितौ । ददृशाते महात्मानौ किंशुकाविव पुष्पितौ ॥

tato gadāgrābhihatau kṣaṇena rudhirokṣitau | dadṛśāte mahātmānau kiṃśukāviva puṣpitau ||

Verse 28

शुश्रुवे दिक्षु सर्वासु तयोः पुरुषसिंहयोः । गदाभिघातसंहादः शक्राशनिरवोपमः ॥

śuśruve dikṣu sarvāsu tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ | gadābhighātasaṃhādaḥ śakrāśaniravopamaḥ ||

Verse 29

गदया मद्रराजेन सव्यदक्षिणमाहतः । नाकम्पत तदा भीमो भिद्यमान् इवाचलः ॥

gadayā madrarājena savyadakṣiṇamāhataḥ | nākampata tadā bhīmo bhidyamān ivācalaḥ ||

Verse 30

तथा भीमगदावेगैस्ताड्यमानो महाबलः । धैर्यान्मद्राधिपस्तस्थौ वज्रैर्गिरिरिवाहतः ॥

tathā bhīmagadāvegaistāḍyamāno mahābalaḥ | dhairyānmadrādhipastasthau vajrairgiririvāhataḥ ||

Verse 31

आपेततुर्महावेगौ समुच्छ्रितगदावुभौ । पुनरन्तरमार्गस्थौ मण्डलानि विचेरतुः ॥

āpetaturmahāvegau samucchritagadāvubhau | punarantaramārgasthau maṇḍalāni viceratuḥ ||

Verse 32

अथाप्लुत्य पदान्यष्टौ सन्निपत्य गजाविव । सहसा लोहदण्डाभ्यामन्योन्यमभिजघ्नतुः ॥

athāplutya padānyaṣṭau sannipatya gajāviva | sahasā lohadaṇḍābhyāmanyonyamabhijaghnatuḥ ||

Verse 33

तौ परस्परवेगाच्च गदाभ्यां च भ्रुशाहतौ । युगपत्पेततुर्वीरौ क्षिताविन्द्रध्वजाविव ॥

tau parasparavegācca gadābhyāṃ ca bhruśāhatau | yugapatpetaturvīrau kṣitāvindradhvajāviva ||

Verse 34

ततो विह्वलमानं तं निः श्वसन्तं पुनः पुनः । शल्यमभ्यपतत्तूर्ण कृतवर्मा महारथः ॥

tato vihvalamānaṃ taṃ niḥ śvasantaṃ punaḥ punaḥ | śalyamabhyapatattūrṇa kṛtavarmā mahārathaḥ ||

Verse 35

दृष्ट्वा चैनं महाराज गदयाऽभिनिपीडितम् । विचेष्टन्तं यथा नागं मूर्च्छयाऽभिपरिप्लुतम् ॥

dṛṣṭvā cainaṃ mahārāja gadayā'bhinipīḍitam | viceṣṭantaṃ yathā nāgaṃ mūrcchayā'bhipariplutam ||

Verse 36

ततः स्वरथमारोप्य मद्राणामधिपं रणे । अपोवाह रणात्तूर्ण कृतवर्मा महारथः ॥

tataḥ svarathamāropya madrāṇāmadhipaṃ raṇe | apovāha raṇāttūrṇa kṛtavarmā mahārathaḥ ||

Verse 37

क्षीववद्वीह्वलो वीरो निमेषात्पुनरुत्थितः । भीमोऽपि सुमहाबाहुर्गदापाणिरदृश्यत ॥

kṣīvavadvīhvalo vīro nimeṣātpunarutthitaḥ | bhīmo'pi sumahābāhurgadāpāṇiradṛśyata ||

Verse 38

ततो मद्राधिपं दृष्ट्वा तव पुत्राः पराङ्मुखम् । सनागपत्त्यश्चरथाः समकम्पन्त मारिष ॥

tato madrādhipaṃ dṛṣṭvā tava putrāḥ parāṅmukham | sanāgapattyaścarathāḥ samakampanta māriṣa ||

Verse 39

ते पाण्डवैरर्धमानास्तावका जितकाशिभिः । भीता दिशोऽन्वपद्यन्त वातनुन्ना घना इव ॥

te pāṇḍavairardhamānāstāvakā jitakāśibhiḥ | bhītā diśo'nvapadyanta vātanunnā ghanā iva ||

Verse 40

निर्जित्य धार्तराष्ट्रांस्तु पाण्डवेया महारथाः । व्यरोचन्त रणे राजन्दीप्यमाना इवाग्रयः ॥

nirjitya dhārtarāṣṭrāṃstu pāṇḍaveyā mahārathāḥ | vyarocanta raṇe rājandīpyamānā ivāgrayaḥ ||

Verse 41

‘अथ मङुकभेरिमहामुरजाः पणवानकदुन्दुभिनिर्झरिभिः । विनदन्ति भृशं सहशङ्खरवैर्विविधैश्च नरोत्तम सिंहरवैः ॥

‘atha maṅukabherimahāmurajāḥ paṇavānakadundubhinirjharibhiḥ | vinadanti bhṛśaṃ sahaśaṅkharavairvividhaiśca narottama siṃharavaiḥ ||