Adhyaya 129
Drona Parva · 35 verses
35 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
धृतराष्ट्र उवाच यत् तदा प्राविशत् पाण्डून् आचार्यः कुपितो वशी उक्त्वा दुर्योधनं सम्यङ् मम शास्त्रातिगं सुतम्
dhṛtarāṣṭra uvāca yat tadā prāviśat pāṇḍūn ācāryaḥ kupito vaśī uktvā duryodhanaṃ samyaṅ mama śāstrātigaṃ sutam
Dhritarashtra said: When the self-controlled preceptor, wrathful, entered among the Pandus, having rightly rebuked Duryodhana, my son who transgresses instruction,
धृतराष्ट्र ने कहा — जब शास्त्र का उल्लंघन करने वाले मेरे पुत्र दुर्योधन को भली भाँति फटकारकर, क्रुद्ध, जितेंद्रिय आचार्य (द्रोण) पांडवों में घुस पड़े —
Verse 2
प्रविश्य विचरन्तं च रणे शूरम् अवस्थितम् कथं द्रोणं महेष्वासं पाण्डवाः पर्यवारयन्
praviśya vicarantaṃ ca raṇe śūram avasthitam kathaṃ droṇaṃ maheṣvāsaṃ pāṇḍavāḥ paryavārayan
and when he had entered and was ranging through the fight, that hero standing firm, how did the Pandavas surround Drona the great bowman?
और घुसकर रण में विचरते, डटे हुए उस शूर महाधनुर्धर द्रोण को पांडवों ने कैसे घेरा?
Verse 3
के ऽरक्षन् दक्षिणं चक्रम् आचार्यस्य महात्मनः के चोत्तरम् अरक्षन्त निघ्नतः शात्रवान् रणे
ke 'rakṣan dakṣiṇaṃ cakram ācāryasya mahātmanaḥ ke cottaram arakṣanta nighnataḥ śātravān raṇe
Who guarded the right wheel of the great-souled preceptor? Who guarded the left, as he smote his foes in battle?
रण में शत्रुओं को मारते उस महात्मा आचार्य के दाहिने चक्र की रक्षा किसने की? और बाएँ चक्र की किसने?
Verse 4
नृत्यन् स रथमार्गेषु सर्वशस्त्रभृतां वरः धूमकेतुर् इव क्रुद्धः कथं मृत्युम् उपेयिवान्
nṛtyan sa rathamārgeṣu sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ dhūmaketur iva kruddhaḥ kathaṃ mṛtyum upeyivān
Dancing along the tracks of his car, that best of all wielders of weapons, wrathful like a comet, how did he meet his death?
रथ-मार्गों पर नाचते, धूमकेतु के समान क्रुद्ध, समस्त शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ वे (द्रोण) मृत्यु को कैसे प्राप्त हुए?
Verse 5
संजय उवाच सायाह्ने सैन्धवं हत्वा राज्ञा पार्थः समेत्य च सात्यकिश् च महेष्वासो द्रोणम् एवाभ्यधावताम्
saṃjaya uvāca sāyāhne saindhavaṃ hatvā rājñā pārthaḥ sametya ca sātyakiś ca maheṣvāso droṇam evābhyadhāvatām
Sanjaya said: At evening, having slain the Saindhava, Partha, meeting the king, and Satyaki the great bowman, both rushed against Drona.
संजय ने कहा — सायंकाल सैंधव को मारकर पार्थ राजा (युधिष्ठिर) से मिलकर, और महाधनुर्धर सात्यकि — दोनों द्रोण की ओर ही दौड़े।
Verse 6
तथा युधिष्ठिरस् तूर्णं भीमसेनश् च पाण्डवः पृथक् चमूभ्यां संसक्तौ द्रोणम् एवाभ्यधावताम्
tathā yudhiṣṭhiras tūrṇaṃ bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ pṛthak camūbhyāṃ saṃsaktau droṇam evābhyadhāvatām
Likewise Yudhishthira and Bhimasena the Pandava, joined with their two divisions, swiftly rushed against Drona.
वैसे ही युधिष्ठिर और पांडव भीमसेन शीघ्र, अपनी दो सेनाओं से जुड़े हुए, द्रोण की ओर ही दौड़े।
Verse 7
तथैव नकुलो धीमान् सहदेवश् च दुर्जयः धृष्टद्युम्नः शतानीको विराटश् च सकेकयः मत्स्याः शाल्वेयसेनाश् च द्रोणम् एव ययुर् युधि
tathaiva nakulo dhīmān sahadevaś ca durjayaḥ dhṛṣṭadyumnaḥ śatānīko virāṭaś ca sakekayaḥ matsyāḥ śālveyasenāś ca droṇam eva yayur yudhi
So too the wise Nakula and the unconquerable Sahadeva, Dhrishtadyumna, Shatanika, and Virata with the Kekayas, the Matsyas and the Shalveya troops, went against Drona in the fight.
वैसे ही बुद्धिमान नकुल, दुर्जय सहदेव, धृष्टद्युम्न, शतानीक, केकयों सहित विराट, मत्स्य और शाल्वेय सेनाएँ — सब युद्ध में द्रोण की ओर ही गए।
Verse 8
द्रुपदश् च तथा राजा पाञ्चालैर् अभिरक्षितः धृष्टद्युम्नपिता राजन् द्रोणम् एवाभ्यवर्तत
drupadaś ca tathā rājā pāñcālair abhirakṣitaḥ dhṛṣṭadyumnapitā rājan droṇam evābhyavartata
And King Drupada too, guarded by the Panchalas, the father of Dhrishtadyumna, O king, advanced against Drona.
हे राजन्! और धृष्टद्युम्न के पिता राजा द्रुपद भी, पांचालों से रक्षित होकर, द्रोण की ओर ही बढ़े।
Verse 9
द्रौपदेया महेष्वासा राक्षसश् च घटोत्कचः ससेनास् ते ऽभ्यवर्तन्त द्रोणम् एव महाद्युतिम्
draupadeyā maheṣvāsā rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ sasenās te 'bhyavartanta droṇam eva mahādyutim
The Draupadeyas, those great bowmen, and the Rakshasa Ghatotkacha, with their forces, advanced against Drona of great splendour.
महाधनुर्धर द्रौपदीपुत्र और राक्षस घटोत्कच भी अपनी सेनाओं सहित महाद्युतिमान द्रोण की ओर बढ़े।
Verse 10
प्रभद्रकाश् च पाञ्चालाः षट्सहस्राः प्रहारिणः द्रोणम् एवाभ्यवर्तन्त पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्
prabhadrakāś ca pāñcālāḥ ṣaṭsahasrāḥ prahāriṇaḥ droṇam evābhyavartanta puraskṛtya śikhaṇḍinam
And the Prabhadraka Panchalas, six thousand strikers, advanced against Drona, placing Shikhandi at their head.
और छह सहस्र प्रहारक प्रभद्रक पांचाल शिखंडी को आगे करके द्रोण की ओर ही बढ़े।
Verse 11
तथेतरे नरव्याघ्राः पाण्डवानां महारथाः सहिताः संन्यवर्तन्त द्रोणम् एव द्विजर्षभम्
tathetare naravyāghrāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ sahitāḥ saṃnyavartanta droṇam eva dvijarṣabham
And likewise the other tigers among men, the mighty car-warriors of the Pandavas, together turned against Drona, that bull among the twice-born.
वैसे ही पांडवों के अन्य नरव्याघ्र महारथी मिलकर द्विजर्षभ द्रोण की ओर ही मुड़े।
Verse 12
तेषु शूरेषु युद्धाय गतेषु भरतर्षभ बभूव रजनी घोरा भीरूणां भयवर्धिनी
teṣu śūreṣu yuddhāya gateṣu bharatarṣabha babhūva rajanī ghorā bhīrūṇāṃ bhayavardhinī
When those heroes had gone forth to fight, O bull of the Bharatas, there came on a dreadful night, augmenting the fear of the timid,
हे भरतर्षभ! युद्ध के लिए गए उन शूरों के (बढ़ते समय) भीरुओं का भय बढ़ाने वाली घोर रात्रि आ गई —
Verse 13
योधानाम् अशिवा रौद्रा राजन्न् अन्तकगामिनी कुञ्जराश्वमनुष्याणां प्राणान्तकरणी तदा
yodhānām aśivā raudrā rājann antakagāminī kuñjarāśvamanuṣyāṇāṃ prāṇāntakaraṇī tadā
inauspicious and terrible for the warriors, O king, leading them to the Ender, bringing at that hour the end of the lives of elephants, horses and men.
हे राजन्! योद्धाओं के लिए अमंगलकारी, रौद्र, यमलोक ले जाने वाली, तब हाथियों, घोड़ों और मनुष्यों के प्राणों का अंत करने वाली।
Verse 14
तस्यां रजन्यां घोरायां नदन्त्यः सर्वतः शिवाः न्यवेदयन् भयं घोरं सज्वालकवलैर् मुखैः
tasyāṃ rajanyāṃ ghorāyāṃ nadantyaḥ sarvataḥ śivāḥ nyavedayan bhayaṃ ghoraṃ sajvālakavalair mukhaiḥ
In that dreadful night, the she-jackals, howling on every side, foretold a terrible fear, with mouths that held morsels of flame.
उस घोर रात्रि में सब ओर चीत्कार करती गीदड़ियाँ, ज्वाला के ग्रास वाले मुखों से घोर भय की सूचना देने लगीं।
Verse 15
उलूकाश् चाप्य् अदृश्यन्त शंसन्तो विपुलं भयम् विशेषतः कौरवाणां ध्वजिन्याम् अतिदारुणम्
ulūkāś cāpy adṛśyanta śaṃsanto vipulaṃ bhayam viśeṣataḥ kauravāṇāṃ dhvajinyām atidāruṇam
And owls too were seen, portending a vast fear, especially most dire for the host of the Kauravas.
और उल्लू भी दिखाई देने लगे, जो विपुल भय की — विशेषकर कौरवों की सेना में अत्यंत दारुण भय की — सूचना दे रहे थे।
Verse 16
ततः सैन्येषु राजेन्द्र शब्दः समभवन् महान् भेरीशब्देन महता मृदङ्गानां स्वनेन च
tataḥ sainyeṣu rājendra śabdaḥ samabhavan mahān bherīśabdena mahatā mṛdaṅgānāṃ svanena ca
Then among the troops, O king of kings, there arose a great sound, with the mighty beat of kettledrums and the din of tabours,
हे राजेंद्र! तब सेनाओं में भेरियों के महान शब्द और मृदंगों के स्वर से महान शब्द उठा —
Verse 17
गजानां गर्जितैश् चापि तुरङ्गाणां च हेषितैः खुरशब्दनिपातैश् च तुमुलः सर्वतो ऽभवत्
gajānāṃ garjitaiś cāpi turaṅgāṇāṃ ca heṣitaiḥ khuraśabdanipātaiś ca tumulaḥ sarvato 'bhavat
and with the trumpeting of elephants and the neighing of horses, and with the fall of hooves, there was a tumult on every side.
और हाथियों की गर्जनाओं, घोड़ों की हिनहिनाहट तथा खुरों के आघात के शब्द से सब ओर तुमुल (कोलाहल) हो गया।
Verse 18
ततः समभवद् युद्धं संध्यायाम् अतिदारुणम् द्रोणस्य च महाराज सृञ्जयानां च सर्वशः
tataḥ samabhavad yuddhaṃ saṃdhyāyām atidāruṇam droṇasya ca mahārāja sṛñjayānāṃ ca sarvaśaḥ
Then, at twilight, arose a most dreadful battle, O great king, of Drona with the Srinjayas on every side.
हे महाराज! तब संध्या के समय द्रोण का और सृंजयों का सब ओर अत्यंत दारुण युद्ध छिड़ गया।
Verse 19
तमसा चावृते लोके न प्राज्ञायत किं चन सैन्येन रजसा चैव समन्ताद् उत्थितेन ह
tamasā cāvṛte loke na prājñāyata kiṃ cana sainyena rajasā caiva samantād utthitena ha
When the world was wrapped in darkness, nothing at all could be discerned, by reason of the dust of the host risen up on every side.
अंधकार से ढके लोक में, और सब ओर उठी सेना की धूल से, कुछ भी स्पष्ट दिखाई न पड़ता था।
Verse 20
नरस्याश्वस्य नागस्य समसज्जत शोणितम् नापश्याम रजो भौमं कश्मलेनाभिसंवृताः
narasyāśvasya nāgasya samasajjata śoṇitam nāpaśyāma rajo bhaumaṃ kaśmalenābhisaṃvṛtāḥ
The blood of man, horse and elephant flowed together; we could not see the dust of the earth, being veiled in a dreadful gloom.
मनुष्य, घोड़े और हाथी का रक्त एक-साथ बहने लगा; घोर अंधकार से ढके हम भौम रज (भूमि की धूल) को न देख पाते थे।
Verse 21
रात्रौ वंशवनस्येव दह्यमानस्य पर्वते घोरश् चटचटाशब्दः शस्त्राणां पतताम् अभूत्
rātrau vaṃśavanasyeva dahyamānasya parvate ghoraś caṭacaṭāśabdaḥ śastrāṇāṃ patatām abhūt
As by night, upon a mountain, when a bamboo-forest is burning, there was a terrible crackling sound of the falling weapons.
जैसे रात में पर्वत पर जलते बाँस के वन का, वैसे ही गिरते शस्त्रों का घोर चटचट शब्द होने लगा।
Verse 22
नैव स्वे न परे राजन् प्राज्ञायन्त तमोवृते उन्मत्तम् इव तत् सर्वं बभूव रजनीमुखे
naiva sve na pare rājan prājñāyanta tamovṛte unmattam iva tat sarvaṃ babhūva rajanīmukhe
Neither one's own nor the foe could be discerned, O king, wrapped in darkness; all that field became as if maddened at the onset of night.
हे राजन्! अंधकार से ढके होने के कारण न अपने और न शत्रु पहचाने जाते थे; रात्रि के मुख पर वह सब कुछ मानो उन्मत्त-सा हो गया।
Verse 23
भौमं रजो ऽथ राजेन्द्र शोणितेन प्रशामितम् शातकौम्भैश् च कवचैर् भूषणैश् च तमो ऽभ्यगात्
bhaumaṃ rajo 'tha rājendra śoṇitena praśāmitam śātakaumbhaiś ca kavacair bhūṣaṇaiś ca tamo 'bhyagāt
The dust of the earth, O king of kings, was laid by the blood; and by the golden coats of mail and the ornaments, the darkness was pierced.
हे राजेंद्र! फिर भौम रज रक्त से शांत हो गया; और स्वर्णमय कवचों तथा आभूषणों से अंधकार कुछ दूर हुआ।
Verse 24
ततः सा भारती सेना मणिहेमविभूषिता द्यौर् इवासीत् सनक्षत्रा रजन्यां भरतर्षभ
tataḥ sā bhāratī senā maṇihemavibhūṣitā dyaur ivāsīt sanakṣatrā rajanyāṃ bharatarṣabha
Then that Bharata host, adorned with gems and gold, became like the sky studded with stars in the night, O bull of the Bharatas.
हे भरतर्षभ! तब मणि और स्वर्ण से विभूषित वह भारत-सेना रात्रि में नक्षत्रों से युक्त आकाश के समान प्रतीत हुई।
Verse 25
गोमायुबडसंघुष्टा शक्तिध्वजसमाकुला दारुणाभिरुता घोरा क्ष्वेडितोत्क्रुष्टनादिता
gomāyubaḍasaṃghuṣṭā śaktidhvajasamākulā dāruṇābhirutā ghorā kṣveḍitotkruṣṭanāditā
Resounding with jackals and carrion-crows, thronged with spears and banners, dreadful with fierce cries, ringing with shouts and yells,
गीदड़ों और कौओं की चीख से गूँजती, शक्तियों और ध्वजों से व्याप्त, दारुण नादों से घोर, क्ष्वेड (हुंकार) और उत्क्रोश (चीत्कार) से गूँजती —
Verse 26
ततो ऽभवन् महाशब्दस् तुमुलो लोमहर्षणः समावृण्वन् दिशः सर्वा महेन्द्राशनिनिस्वनः
tato 'bhavan mahāśabdas tumulo lomaharṣaṇaḥ samāvṛṇvan diśaḥ sarvā mahendrāśaninisvanaḥ
then arose a great, tumultuous, hair-raising sound, filling all the quarters, like the roar of great Indra's thunderbolt.
तब महेंद्र के वज्र के स्वर के समान महान, तुमुल, रोमांचकारी शब्द उठा, जो समस्त दिशाओं को ढकने लगा।
Verse 27
सा निशीथे महाराज सेनादृश्यत भारती अङ्गदैः कुण्डलैर् निष्कैः शस्त्रैश् चैवावभासिता
sā niśīthe mahārāja senādṛśyata bhāratī aṅgadaiḥ kuṇḍalair niṣkaiḥ śastraiś caivāvabhāsitā
At midnight, O great king, that Bharata host was seen lit up with armlets, earrings, breast-plates and weapons.
हे महाराज! अर्धरात्रि में वह भारत-सेना अंगदों, कुंडलों, निष्कों और शस्त्रों से प्रकाशित होती दिखाई दी।
Verse 28
तत्र नागा रथाश् चैव जाम्बूनदविभूषिताः निशायां प्रत्यदृश्यन्त मेघा इव सविद्युतः
tatra nāgā rathāś caiva jāmbūnadavibhūṣitāḥ niśāyāṃ pratyadṛśyanta meghā iva savidyutaḥ
There the elephants and cars, adorned with gold, were seen in the night like clouds charged with lightning.
वहाँ स्वर्ण से विभूषित हाथी और रथ रात्रि में बिजली-सहित मेघों के समान दिखाई दे रहे थे।
Verse 29
ऋष्टिशक्तिगदाबाणमुसलप्रासपट्टिशाः संपतन्तो व्यदृश्यन्त भ्राजमाना इवाग्नयः
ṛṣṭiśaktigadābāṇamusalaprāsapaṭṭiśāḥ saṃpatanto vyadṛśyanta bhrājamānā ivāgnayaḥ
Swords, spears, maces, arrows, pestles, pikes and battle-axes, flying about, were seen shining like fires.
ऋष्टि, शक्ति, गदा, बाण, मूसल, प्रास और पट्टिश इधर-उधर गिरते हुए जलती अग्नियों के समान चमकते दिखाई दिए।
Verse 30
दुर्योधनपुरोवातां रथनागबलाहकाम् वादित्रघोषस्तनितां चापविद्युद्ध्वजैर् वृताम्
duryodhanapurovātāṃ rathanāgabalāhakām vāditraghoṣastanitāṃ cāpavidyuddhvajair vṛtām
With Duryodhana for its front-wind, its cars and elephants for storm-clouds, thundering with the sound of instruments, wreathed with bows for its lightning and banners,
दुर्योधन जिसका अगुआ वायु है, रथ और हाथी जिसके मेघ हैं, वाद्यों के घोष से गरजती, धनुषों की बिजली और ध्वजों से घिरी —
Verse 31
द्रोणपाण्डवपर्जन्यां खड्गशक्तिगदाशनिम् शरधारास्त्रपवनां भृशं शीतोष्णसंकुलाम्
droṇapāṇḍavaparjanyāṃ khaḍgaśaktigadāśanim śaradhārāstrapavanāṃ bhṛśaṃ śītoṣṇasaṃkulām
with Drona and the Pandavas for its rain-clouds, with swords, spears, maces and thunderbolts, with showers of arrows and weapons for its gale, exceedingly mingled of cold and heat,
द्रोण और पांडव जिसके वर्षा-मेघ हैं, खड्ग-शक्ति-गदा-वज्र वाली, बाण-धारा-अस्त्रों की आँधी वाली, शीत और उष्ण से अत्यंत मिश्रित —
Verse 32
घोरां विस्मापनीम् उग्रां जीवितच्छिदम् अप्लवाम् तां प्राविशन्न् अतिभयां सेनां युद्धचिकीर्षवः
ghorāṃ vismāpanīm ugrāṃ jīvitacchidam aplavām tāṃ prāviśann atibhayāṃ senāṃ yuddhacikīrṣavaḥ
dreadful, astounding, fierce, life-severing, without a raft, into that most fearful host they entered, eager to do battle.
घोर, विस्मयकारी, उग्र, जीवन काटने वाली, बिना नौका (पार करने के साधन रहित) — उस अत्यंत भयानक सेना में युद्ध की इच्छा से वे प्रवेश कर गए।
Verse 33
तस्मिन् रात्रिमुखे घोरे महाशब्दनिनादिते भीरूणां त्रासजनने शूराणां हर्षवर्धने
tasmin rātrimukhe ghore mahāśabdaninādite bhīrūṇāṃ trāsajanane śūrāṇāṃ harṣavardhane
In that dreadful onset of night, resounding with a great clamour, begetting terror in the timid and joy in the brave,
उस घोर रात्रि-मुख में, महान कोलाहल से गूँजते, भीरुओं में भय और शूरों में हर्ष उत्पन्न करते (समय) —
Verse 34
रात्रियुद्धे तदा घोरे वर्तमाने सुदारुणे द्रोणम् अभ्यद्रवन् क्रुद्धाः सहिताः पाण्डुसृञ्जयाः
rātriyuddhe tadā ghore vartamāne sudāruṇe droṇam abhyadravan kruddhāḥ sahitāḥ pāṇḍusṛñjayāḥ
while that dreadful, most cruel night-battle was in progress, the Pandus and Srinjayas, enraged, together rushed against Drona.
उस घोर, अत्यंत दारुण रात्रि-युद्ध के चलते समय क्रुद्ध पांडव और सृंजय मिलकर द्रोण पर टूट पड़े।
Verse 35
ये ये प्रमुखतो राजन् न्यवर्तन्त महात्मनः तान् सर्वान् विमुखांश् चक्रे कांश् चिन् निन्ये यमक्षयम्
ye ye pramukhato rājan nyavartanta mahātmanaḥ tān sarvān vimukhāṃś cakre kāṃś cin ninye yamakṣayam
Whoever, O king, turned to face that great-souled one in front, all of them he made to turn away, and some he led to Yama's abode.
हे राजन्! जो-जो उस महात्मा (द्रोण) के सामने आ खड़े हुए, उन सबको उन्होंने विमुख कर दिया, और कुछ को यमलोक पहुँचा दिया।