Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Adhyaya 122

Drona Parva · 88 verses

88 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    धृतराष्ट्र उवाच तस्मिन् विनिहते वीरे सैन्धवे सव्यसाचिना मामका यद् अकुर्वन्त तन् ममाचक्ष्व संजय

    dhṛtarāṣṭra uvāca tasmin vinihate vīre saindhave savyasācinā māmakā yad akurvanta tan mamācakṣva saṃjaya

    Dhritarashtra said: When that hero, the Saindhava, had been slain by Savyasachin, tell me, O Sanjaya, what my men then did.

    धृतराष्ट्र ने कहा — उस वीर सैंधव के सव्यसाची द्वारा मारे जाने पर मेरे लोगों ने जो किया, वह मुझे बताओ, हे संजय।

  2. Verse 2

    संजय उवाच सैन्धवं निहतं दृष्ट्वा रणे पार्थेन मारिष अमर्षवशम् आपन्नः कृपः शारद्वतस् तदा

    saṃjaya uvāca saindhavaṃ nihataṃ dṛṣṭvā raṇe pārthena māriṣa amarṣavaśam āpannaḥ kṛpaḥ śāradvatas tadā

    Sanjaya said: Beholding the Saindhava slain in battle by Partha, O revered sir, Kripa the son of Saradvat, overcome by wrath,

    संजय ने कहा — हे आर्य! रण में पार्थ द्वारा सैंधव को मारा गया देखकर शारद्वतपुत्र कृप तब अमर्ष के वश में होकर —

  3. Verse 3

    महता शरवर्षेण पाण्डवं समवाकिरत् द्रौणिश् चाभ्यद्रवत् पार्थं रथम् आस्थाय फल्गुनम्

    mahatā śaravarṣeṇa pāṇḍavaṃ samavākirat drauṇiś cābhyadravat pārthaṃ ratham āsthāya phalgunam

    covered the Pandava with a great shower of arrows; and Drona's son, mounting his car, rushed against Partha, Phalguna.

    महान बाण-वृष्टि से पांडव को ढकने लगा; और द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) भी रथ पर चढ़कर पार्थ फाल्गुन पर टूट पड़ा।

  4. Verse 4

    ताव् एनं रथिनां श्रेष्ठौ रथाभ्यां रथसत्तमम् उभाव् उभयतस् तीक्ष्णैर् विशिखैर् अभ्यवर्षताम्

    tāv enaṃ rathināṃ śreṣṭhau rathābhyāṃ rathasattamam ubhāv ubhayatas tīkṣṇair viśikhair abhyavarṣatām

    Those two foremost of car-warriors, from their two cars, rained upon that best of car-warriors keen shafts from both sides.

    रथियों में श्रेष्ठ वे दोनों अपने दो रथों से उस रथश्रेष्ठ (अर्जुन) पर दोनों ओर से तीक्ष्ण बाण बरसाने लगे।

  5. Verse 5

    स तथा शरवर्षाभ्यां सुमहद्भ्यां महाभुजः पीड्यमानः पराम् आर्तिम् अगमद् रथिनां वरः

    sa tathā śaravarṣābhyāṃ sumahadbhyāṃ mahābhujaḥ pīḍyamānaḥ parām ārtim agamad rathināṃ varaḥ

    Thus tormented by those two very great showers of arrows, the mighty-armed one, that best of car-warriors, fell into utmost distress.

    इस प्रकार उन दोनों की अत्यंत बड़ी बाण-वृष्टियों से पीड़ित होकर वह महाबाहु रथिश्रेष्ठ (अर्जुन) परम आर्ति (पीड़ा) को प्राप्त हुआ।

  6. Verse 6

    सो ऽजिघांसुर् गुरुं संख्ये गुरोस् तनयम् एव च चकाराचार्यकं तत्र कुन्तीपुत्रो धनंजयः

    so 'jighāṃsur guruṃ saṃkhye guros tanayam eva ca cakārācāryakaṃ tatra kuntīputro dhanaṃjayaḥ

    Unwilling to slay his preceptor in the battle, or his preceptor's son, the son of Kunti, Dhananjaya, there played the master in arms.

    संग्राम में गुरु (कृप) और गुरुपुत्र (अश्वत्थामा) को मारने की इच्छा न रखते हुए कुंतीपुत्र धनंजय ने वहाँ आचार्यपन (अस्त्र-कौशल) का प्रदर्शन किया।

  7. Verse 7

    अस्त्रैर् अस्त्राणि संवार्य द्रौणेः शारद्वतस्य च मन्दवेगान् इषूंस् ताभ्याम् अजिघांसुर् अवासृजत्

    astrair astrāṇi saṃvārya drauṇeḥ śāradvatasya ca mandavegān iṣūṃs tābhyām ajighāṃsur avāsṛjat

    Warding off with his weapons the weapons of Drona's son and of Saradvat's son, and unwilling to slay them, he loosed at those two shafts of gentle force.

    द्रोणपुत्र और शारद्वतपुत्र (कृप) के अस्त्रों को अपने अस्त्रों से रोककर, उन्हें मारने की इच्छा न रखते हुए उसने उन पर मंद वेग वाले बाण छोड़े।

  8. Verse 8

    ते नातिभृशम् अभ्यघ्नन् विशिखा जयचोदिताः बहुत्वात् तु पराम् आर्तिं शराणां ताव् अगच्छताम्

    te nātibhṛśam abhyaghnan viśikhā jayacoditāḥ bahutvāt tu parām ārtiṃ śarāṇāṃ tāv agacchatām

    Those shafts, sped by the victorious one, did not strike very hard; yet by their very number they brought those two to utmost distress.

    विजयी (अर्जुन) द्वारा छोड़े वे बाण बहुत तीव्रता से नहीं लगे; किंतु अपनी अधिकता के कारण उन बाणों ने उन दोनों को परम पीड़ा पहुँचाई।

  9. Verse 9

    अथ शारद्वतो राजन् कौन्तेयशरपीडितः अवासीदद् रथोपस्थे मूर्च्छाम् अभिजगाम ह

    atha śāradvato rājan kaunteyaśarapīḍitaḥ avāsīdad rathopasthe mūrcchām abhijagāma ha

    Then, O king, Saradvat's son, pained by the shafts of Kunti's son, sank down upon the floor of his car and fell into a swoon.

    हे राजन्! तब कुंतीपुत्र के बाणों से पीड़ित होकर शारद्वतपुत्र (कृप) रथ के तल पर गिर पड़ा और मूर्छा को प्राप्त हो गया।

  10. Verse 10

    विह्वलं तम् अभिज्ञाय भर्तारं शरपीडितम् हतो ऽयम् इति च ज्ञात्वा सारथिस् तम् अपावहत्

    vihvalaṃ tam abhijñāya bhartāraṃ śarapīḍitam hato 'yam iti ca jñātvā sārathis tam apāvahat

    Perceiving his master reeling, pained by arrows, and thinking him slain, his charioteer bore him away.

    बाणों से पीड़ित अपने स्वामी को विह्वल पहचानकर, और "यह मारा गया" ऐसा समझकर सारथि उसे (रण से) हटा ले गया।

  11. Verse 11

    तस्मिन् सन्ने महाराज कृपे शारद्वते युधि अश्वत्थामाप्य् अपायासीत् पाण्डवेयाद् रथान्तरम्

    tasmin sanne mahārāja kṛpe śāradvate yudhi aśvatthāmāpy apāyāsīt pāṇḍaveyād rathāntaram

    When Kripa the son of Saradvat had thus sunk down in the fight, O great king, Ashvatthaman too withdrew his car away from the Pandava.

    हे महाराज! युद्ध में शारद्वतपुत्र कृप के इस प्रकार गिर पड़ने पर अश्वत्थामा ने भी अपना रथ पांडव से दूर हटा लिया।

  12. Verse 12

    दृष्ट्वा शारद्वतं पार्थो मूर्छितं शरपीडितम् रथ एव महेष्वासः कृपणं पर्यदेवयत्

    dṛṣṭvā śāradvataṃ pārtho mūrchitaṃ śarapīḍitam ratha eva maheṣvāsaḥ kṛpaṇaṃ paryadevayat

    Beholding Saradvat's son swooning and pained by arrows, Partha the great bowman, upon his very car, lamented piteously.

    शारद्वतपुत्र (कृप) को बाणों से पीड़ित होकर मूर्छित देखकर महाधनुर्धर पार्थ अपने रथ पर ही करुण विलाप करने लगा।

  13. Verse 13

    पश्यन्न् इदं महाप्राज्ञः क्षत्ता राजानम् उक्तवान् कुलान्तकरणे पापे जातमात्रे सुयोधने

    paśyann idaṃ mahāprājñaḥ kṣattā rājānam uktavān kulāntakaraṇe pāpe jātamātre suyodhane

    Seeing all this, the wise Kshattri (Vidura) had said to the king: 'When the sinful Suyodhana, that ender of the race, was but newly born,

    यह सब देखकर महाप्राज्ञ क्षत्ता (विदुर) ने राजा से कहा था — "कुल का अंत करने वाला पापी सुयोधन (दुर्योधन) ज्यों ही जन्मा —

  14. Verse 14

    नीयतां परलोकाय साध्व् अयं कुलपांसनः अस्माद् धि कुरुमुख्यानां महद् उत्पत्स्यते भयम्

    nīyatāṃ paralokāya sādhv ayaṃ kulapāṃsanaḥ asmād dhi kurumukhyānāṃ mahad utpatsyate bhayam

    let this defiler of the race be well sent to the other world; for from him a great terror shall arise for the chief of the Kurus.'

    इस कुलकलंक को भली भाँति परलोक भेज दिया जाए; क्योंकि इससे कुरुमुख्यों के लिए महान भय उत्पन्न होगा।"

  15. Verse 15

    तद् इदं समनुप्राप्तं वचनं सत्यवादिनः तत्कृते ह्य् अद्य पश्यामि शरतल्पगतं कृपम्

    tad idaṃ samanuprāptaṃ vacanaṃ satyavādinaḥ tatkṛte hy adya paśyāmi śaratalpagataṃ kṛpam

    That word of the truth-speaking one has now come to pass; for on his account I behold today Kripa laid upon a bed of arrows.

    उस सत्यवादी (विदुर) का वही वचन अब चरितार्थ हो गया; क्योंकि उसी के कारण आज मैं कृप को शरशय्या पर पड़ा देख रहा हूँ।

  16. Verse 16

    धिग् अस्तु क्षात्रम् आचारं धिग् अस्तु बलपौरुषम् को हि ब्राह्मणम् आचार्यम् अभिद्रुह्येत मादृशः

    dhig astu kṣātram ācāraṃ dhig astu balapauruṣam ko hi brāhmaṇam ācāryam abhidruhyeta mādṛśaḥ

    Fie upon the Kshatriya's calling! Fie upon strength and manhood! For who like me would do violence to a Brahmana who is his preceptor?

    क्षत्रिय-आचार को धिक्कार है! बल और पौरुष को धिक्कार है! क्योंकि मुझ जैसा कौन अपने आचार्य ब्राह्मण पर अत्याचार करेगा?

  17. Verse 17

    ऋषिपुत्रो ममाचार्यो द्रोणस्य दयितः सखा एष शेते रथोपस्थे मद्बाणैर् अभिपीडितः

    ṛṣiputro mamācāryo droṇasya dayitaḥ sakhā eṣa śete rathopasthe madbāṇair abhipīḍitaḥ

    A sage's son is my preceptor, the beloved friend of Drona; here he lies upon the floor of his car, sorely afflicted by my shafts.

    ऋषिपुत्र, द्रोण का प्रिय सखा, मेरा आचार्य — यह मेरे बाणों से अत्यंत पीड़ित होकर रथ के तल पर पड़ा है।

  18. Verse 18

    अकामयानेन मया विशिखैर् अर्दितो भृशम् अवासीदद् रथोपस्थे प्राणान् पीडयतीव मे

    akāmayānena mayā viśikhair ardito bhṛśam avāsīdad rathopasthe prāṇān pīḍayatīva me

    Grievously wounded by me with my shafts, though against my will, he has sunk down upon the floor of his car; it wrings my very life, as it were.

    इच्छा न रखते हुए भी मेरे द्वारा बाणों से अत्यंत घायल होकर वह रथ के तल पर गिर पड़ा; यह मानो मेरे प्राणों को पीड़ा दे रहा है।

  19. Verse 19

    शरार्दितेन हि मया प्रेक्षणीयो महाद्युतिः प्रत्यस्तो बहुभिर् बाणैर् दशधर्मगतेन वै

    śarārditena hi mayā prekṣaṇīyo mahādyutiḥ pratyasto bahubhir bāṇair daśadharmagatena vai

    By me, pained though I was by arrows, that one of great splendour, worthy to be gazed upon, has been stricken with many arrows, though he walked in the tenfold path of duty.

    बाणों से पीड़ित मुझ द्वारा वह दर्शनीय, महाद्युतिमान, दस प्रकार के धर्म (धर्माचरण) पर चलने वाला अनेक बाणों से मारा गया।

  20. Verse 20

    शोचयत्य् एष निपतन् भूयः पुत्रवधाद् धि माम् कृपणं स्वरथे सन्नं पश्य कृष्ण यथा गतम्

    śocayaty eṣa nipatan bhūyaḥ putravadhād dhi mām kṛpaṇaṃ svarathe sannaṃ paśya kṛṣṇa yathā gatam

    His fall grieves me more even than the slaying of my son. Behold, O Krishna, to what piteous state he has come, sunk down upon his own car.

    इसका गिरना मुझे पुत्र-वध से भी अधिक शोकाकुल कर रहा है। हे कृष्ण! देखो, अपने रथ पर गिरा हुआ यह कितनी करुण दशा को प्राप्त हुआ है।

  21. Verse 21

    उपाकृत्य तु वै विद्याम् आचार्येभ्यो नरर्षभाः प्रयच्छन्तीह ये कामान् देवत्वम् उपयान्ति ते

    upākṛtya tu vai vidyām ācāryebhyo nararṣabhāḥ prayacchantīha ye kāmān devatvam upayānti te

    Those bulls among men who, having received knowledge from their preceptors, bestow upon them their desires, they attain to godhead;

    जो नरर्षभ आचार्यों से विद्या ग्रहण करके यहाँ उनकी कामनाएँ पूरी करते हैं, वे देवत्व को प्राप्त होते हैं;

  22. Verse 22

    ये तु विद्याम् उपादाय गुरुभ्यः पुरुषाधमाः घ्नन्ति तान् एव दुर्वृत्तास् ते वै निरयगामिनः

    ye tu vidyām upādāya gurubhyaḥ puruṣādhamāḥ ghnanti tān eva durvṛttās te vai nirayagāminaḥ

    but those basest of men who, having taken knowledge from their teachers, then slay those very teachers, those evil-doers go to hell.

    किंतु जो पुरुषाधम गुरुओं से विद्या लेकर उन्हीं को मार डालते हैं, वे दुर्वृत्त निश्चय ही नरकगामी होते हैं।

  23. Verse 23

    तद् इदं नरकायाद्य कृतं कर्म मया ध्रुवम् आचार्यं शरवर्षेण रथे सादयता कृपम्

    tad idaṃ narakāyādya kṛtaṃ karma mayā dhruvam ācāryaṃ śaravarṣeṇa rathe sādayatā kṛpam

    Surely, then, a deed leading to hell has this day been done by me, in bringing down my preceptor Kripa upon his car with a shower of arrows.

    अपने आचार्य कृप को बाण-वृष्टि से रथ पर गिराकर आज निश्चय ही मैंने नरक की ओर ले जाने वाला कर्म किया है।

  24. Verse 24

    यत् तत् पूर्वम् उपाकुर्वन्न् अस्त्रं माम् अब्रवीत् कृपः न कथं चन कौरव्य प्रहर्तव्यं गुराव् इति

    yat tat pūrvam upākurvann astraṃ mām abravīt kṛpaḥ na kathaṃ cana kauravya prahartavyaṃ gurāv iti

    For when in former days he was instructing me in arms, Kripa said to me: 'Never, O descendant of Kuru, shouldst thou strike at thy preceptor.'

    पहले जब कृप मुझे अस्त्र-विद्या सिखा रहे थे, तब उन्होंने मुझसे कहा था — "हे कौरव्य! गुरु पर किसी भी प्रकार प्रहार नहीं करना चाहिए।"

  25. Verse 25

    तद् इदं वचनं साधोर् आचार्यस्य महात्मनः नानुष्ठितं तम् एवाजौ विशिखैर् अभिवर्षता

    tad idaṃ vacanaṃ sādhor ācāryasya mahātmanaḥ nānuṣṭhitaṃ tam evājau viśikhair abhivarṣatā

    That word of the good preceptor, the great-souled one, I have not obeyed, in raining shafts upon him in this very battle.

    उन साधु, महात्मा आचार्य के उस वचन का मैंने पालन नहीं किया, जो इसी युद्ध में उन पर बाण बरसा रहा हूँ।

  26. Verse 26

    नमस् तस्मै सुपूज्याय गौतमायापलायिने धिग् अस्तु मम वार्ष्णेय यो ह्य् अस्मै प्रहराम्य् अहम्

    namas tasmai supūjyāya gautamāyāpalāyine dhig astu mama vārṣṇeya yo hy asmai praharāmy aham

    Homage to that most worshipful Gautama who never turns from the fight! Fie upon me, O scion of Vrishni, that I strike at him.

    रणभूमि से कभी न भागने वाले उन परम पूज्य गौतम (कृप) को नमस्कार है! हे वार्ष्णेय! मुझे धिक्कार है, जो मैं इन पर प्रहार करता हूँ।

  27. Verse 27

    तथा विलपमाने तु सव्यसाचिनि तं प्रति सैन्धवं निहतं दृष्ट्वा राधेयः समुपाद्रवत्

    tathā vilapamāne tu savyasācini taṃ prati saindhavaṃ nihataṃ dṛṣṭvā rādheyaḥ samupādravat

    While Savyasachin was thus lamenting on his account, the son of Radha (Karna), beholding the Saindhava slain, rushed forward.

    इस प्रकार सव्यसाची के उनके विषय में विलाप करते समय, सैंधव को मारा गया देखकर राधेय (कर्ण) आगे बढ़ आया।

  28. Verse 28

    उपायान्तं तु राधेयं दृष्ट्वा पार्थो महारथः प्रहसन् देवकीपुत्रम् इदं वचनम् अब्रवीत्

    upāyāntaṃ tu rādheyaṃ dṛṣṭvā pārtho mahārathaḥ prahasan devakīputram idaṃ vacanam abravīt

    Beholding the son of Radha coming on, Partha the mighty car-warrior, smiling, spoke this word to the son of Devaki (Krishna):

    राधेय को आता देखकर महारथी पार्थ ने मुस्कराते हुए देवकीपुत्र (कृष्ण) से यह वचन कहा —

  29. Verse 29

    एष प्रयात्य् आधिरथिः सात्यकेः स्यन्दनं प्रति न मृष्यति हतं नूनं भूरिश्रवसम् आहवे

    eṣa prayāty ādhirathiḥ sātyakeḥ syandanaṃ prati na mṛṣyati hataṃ nūnaṃ bhūriśravasam āhave

    'Yonder goes the son of Adhiratha toward the car of Satyaki; surely he cannot bear the slaying of Bhurisravas in the battle.'

    "वह अधिरथपुत्र (कर्ण) सात्यकि के रथ की ओर जा रहा है; निश्चय ही यह युद्ध में भूरिश्रवा के मारे जाने को सहन नहीं कर पा रहा।

  30. Verse 30

    यत्र यात्य् एष तत्र त्वं चोदयाश्वाञ् जनार्दन मा सोमदत्तेः पदवीं गमयेत् सात्यकिं वृषः

    yatra yāty eṣa tatra tvaṃ codayāśvāñ janārdana mā somadatteḥ padavīṃ gamayet sātyakiṃ vṛṣaḥ

    'Wherever he goes, thither do thou urge the steeds, O Janardana; let not Vrisha (Karna) send Satyaki along the road of Somadatta's son.'

    हे जनार्दन! यह जहाँ जाता है, वहीं तुम घोड़े हाँको; कहीं वृष (कर्ण) सात्यकि को सोमदत्तपुत्र (भूरिश्रवा) के मार्ग पर न पहुँचा दे।"

  31. Verse 31

    एवम् उक्तो महाबाहुः केशवः सव्यसाचिना प्रत्युवाच महातेजाः कालयुक्तम् इदं वचः

    evam ukto mahābāhuḥ keśavaḥ savyasācinā pratyuvāca mahātejāḥ kālayuktam idaṃ vacaḥ

    Thus addressed by Savyasachin, the mighty-armed Kesava of great splendour replied with this word suited to the hour:

    सव्यसाची के इस प्रकार कहने पर महातेजस्वी महाबाहु केशव ने समयोचित यह वचन उत्तर में कहा —

  32. Verse 32

    अलम् एष महाबाहुः कर्णायैको हि पाण्डव किं पुनर् द्रौपदेयाभ्यां सहितः सात्वतर्षभः

    alam eṣa mahābāhuḥ karṇāyaiko hi pāṇḍava kiṃ punar draupadeyābhyāṃ sahitaḥ sātvatarṣabhaḥ

    'This mighty-armed bull of the Satvatas is alone a match for Karna, O Pandava; how much more when he is joined by the two sons of Draupadi!'

    "हे पांडव! यह महाबाहु सात्वतर्षभ (सात्यकि) अकेला ही कर्ण के लिए पर्याप्त है; फिर तो वह दोनों द्रौपदीपुत्रों के साथ है।

  33. Verse 33

    न च तावत् क्षमः पार्थ कर्णेन तव संगरः प्रज्वलन्ती महोल्केव तिष्ठत्य् अस्य हि वासवी त्वदर्थं पूज्यमानैषा रक्ष्यते परवीरहन्

    na ca tāvat kṣamaḥ pārtha karṇena tava saṃgaraḥ prajvalantī maholkeva tiṣṭhaty asya hi vāsavī tvadarthaṃ pūjyamānaiṣā rakṣyate paravīrahan

    'And for the present, O Partha, thy encounter with Karna is not fitting; for that dart of Vasava (Indra), like a great blazing meteor, still abides with him. For thy sake it is kept, worshipped by him, O slayer of hostile heroes.'

    और हे पार्थ! अभी तुम्हारा कर्ण से युद्ध उचित नहीं; क्योंकि जलती महान उल्का के समान वासवी (इंद्र की दी) शक्ति अब भी इसके पास रखी है। हे परवीरहंता! वह तुम्हारे लिए ही पूजित होकर इसके द्वारा सुरक्षित रखी जा रही है।

  34. Verse 34

    अतः कर्णः प्रयात्व् अत्र सात्वतस्य यथा तथा अहं ज्ञास्यामि कौरव्य कालम् अस्य दुरात्मनः

    ataḥ karṇaḥ prayātv atra sātvatasya yathā tathā ahaṃ jñāsyāmi kauravya kālam asya durātmanaḥ

    'Therefore let Karna go there, whatever befall the Satvata; I shall know, O Kaurava, the appointed hour of that wicked-souled one.'

    इसलिए कर्ण को वहाँ जाने दो, सात्वत (सात्यकि) का जो भी हो; हे कौरव्य! इस दुरात्मा का काल (उपयुक्त समय) मैं जान लूँगा।"

  35. Verse 35

    धृतराष्ट्र उवाच यो ऽसौ कर्णेन वीरेण वार्ष्णेयस्य समागमः हते तु भूरिश्रवसि सैन्धवे च निपातिते

    dhṛtarāṣṭra uvāca yo 'sau karṇena vīreṇa vārṣṇeyasya samāgamaḥ hate tu bhūriśravasi saindhave ca nipātite

    Dhritarashtra said: That encounter of the hero Karna with the scion of the Vrishnis, after Bhurisravas was slain and the Saindhava brought down,

    धृतराष्ट्र ने कहा — भूरिश्रवा के मारे जाने और सैंधव के गिराए जाने पर वीर कर्ण का जो वार्ष्णेय (सात्यकि) के साथ समागम हुआ —

  36. Verse 36

    सात्यकिश् चापि विरथः कं समारूढवान् रथम् चक्ररक्षौ च पाञ्चाल्यौ तन् ममाचक्ष्व संजय

    sātyakiś cāpi virathaḥ kaṃ samārūḍhavān ratham cakrarakṣau ca pāñcālyau tan mamācakṣva saṃjaya

    and Satyaki himself being carless, upon what car did he mount? And how fought the two Panchalas, the guardians of his wheels? Tell me that, O Sanjaya.

    और सात्यकि भी रथहीन होकर किस रथ पर चढ़ा? तथा उसके चक्ररक्षक दोनों पांचाल कैसे लड़े? वह मुझे बताओ, हे संजय।

  37. Verse 37

    संजय उवाच हन्त ते वर्णयिष्यामि यथावृत्तं महारणे शुश्रूषस्व स्थिरो भूत्वा दुराचरितम् आत्मनः

    saṃjaya uvāca hanta te varṇayiṣyāmi yathāvṛttaṃ mahāraṇe śuśrūṣasva sthiro bhūtvā durācaritam ātmanaḥ

    Sanjaya said: Come, I shall describe to thee what befell in that great battle; hear it with a steady mind, this fruit of thine own evil conduct.

    संजय ने कहा — लो, महायुद्ध में जैसा हुआ वह मैं तुम्हें वर्णन करता हूँ; अपने ही दुराचरण के इस फल को स्थिरचित्त होकर सुनो।

  38. Verse 38

    पूर्वम् एव हि कृष्णस्य मनोगतम् इदं प्रभो विजेतव्यो यथा वीरः सात्यकिर् यूपकेतुना

    pūrvam eva hi kṛṣṇasya manogatam idaṃ prabho vijetavyo yathā vīraḥ sātyakir yūpaketunā

    For beforehand this was in the mind of Krishna, O lord: how the hero Satyaki was to be vanquished by the stake-bannered one (Bhurisravas).

    हे प्रभो! कृष्ण के मन में पहले से ही यह था कि वीर सात्यकि को यूपकेतु (भूरिश्रवा) किस प्रकार पराजित करेगा।

  39. Verse 39

    अतीतानागतं राजन् स हि वेत्ति जनार्दनः अतः सूतं समाहूय दारुकं संदिदेश ह रथो मे युज्यतां काल्यम् इति राजन् महाबलः

    atītānāgataṃ rājan sa hi vetti janārdanaḥ ataḥ sūtaṃ samāhūya dārukaṃ saṃdideśa ha ratho me yujyatāṃ kālyam iti rājan mahābalaḥ

    For Janardana knows the past and the future, O king; therefore, summoning his charioteer Daruka, that mighty one commanded him: 'Let my car be made ready at daybreak.'

    हे राजन्! क्योंकि जनार्दन भूत और भविष्य को जानता है; इसलिए महाबली (कृष्ण) ने सारथि दारुक को बुलाकर आदेश दिया — "हे राजन्! प्रातःकाल मेरा रथ जोत दिया जाए।"

  40. Verse 40

    न हि देवा न गन्धर्वा न यक्षोरगराक्षसाः मानवा वा विजेतारः कृष्णयोः सन्ति के चन

    na hi devā na gandharvā na yakṣoragarākṣasāḥ mānavā vā vijetāraḥ kṛṣṇayoḥ santi ke cana

    For neither gods, nor Gandharvas, nor Yakshas, Uragas or Rakshasas, nor men, are anywhere able to vanquish the two Krishnas.

    क्योंकि देव, गंधर्व, यक्ष, नाग, राक्षस अथवा मनुष्य — कोई भी दोनों कृष्णों (कृष्ण-अर्जुन) के विजेता नहीं हैं।

  41. Verse 41

    पितामहपुरोगाश् च देवाः सिद्धाश् च तं विदुः तयोः प्रभावम् अतुलं शृणु युद्धं च तद् यथा

    pitāmahapurogāś ca devāḥ siddhāś ca taṃ viduḥ tayoḥ prabhāvam atulaṃ śṛṇu yuddhaṃ ca tad yathā

    The gods with the Grandsire at their head, and the Siddhas, know the matchless might of those two. Hear now how that battle went.

    पितामह (ब्रह्मा) आदि देव और सिद्ध उन दोनों के अतुल प्रभाव को जानते हैं। अब सुनो, वह युद्ध जैसे हुआ।

  42. Verse 42

    सात्यकिं विरथं दृष्ट्वा कर्णं चाभ्युद्यतायुधम् दध्मौ शङ्खं महावेगम् आर्षभेणाथ माधवः

    sātyakiṃ virathaṃ dṛṣṭvā karṇaṃ cābhyudyatāyudham dadhmau śaṅkhaṃ mahāvegam ārṣabheṇātha mādhavaḥ

    Beholding Satyaki carless and Karna with weapon uplifted, Madhava (Krishna) then blew his conch with mighty blast in the Rishabha note.

    सात्यकि को रथहीन और कर्ण को शस्त्र उठाए देखकर माधव (कृष्ण) ने तब ऋषभ-स्वर में महान वेग से शंख बजाया।

  43. Verse 43

    दारुको ऽवेत्य संदेशं श्रुत्वा शङ्खस्य च स्वनम् रथम् अन्वानयत् तस्मै सुपर्णोच्छ्रितकेतनम्

    dāruko 'vetya saṃdeśaṃ śrutvā śaṅkhasya ca svanam ratham anvānayat tasmai suparṇocchritaketanam

    Daruka, understanding the command and hearing the sound of the conch, brought to him a car bearing on high the Garuda banner.

    दारुक ने आदेश को समझकर और शंख का स्वर सुनकर उसके लिए गरुड़-ध्वज ऊँचा उठाए वह रथ ले आया।

  44. Verse 44

    स केशवस्यानुमते रथं दारुकसंयुतम् आरुरोह शिनेः पौत्रो ज्वलनादित्यसंनिभम्

    sa keśavasyānumate rathaṃ dārukasaṃyutam āruroha śineḥ pautro jvalanādityasaṃnibham

    With Kesava's leave, upon that car furnished by Daruka, resembling blazing fire or the sun, the grandson of Sini mounted.

    केशव की अनुमति से शिनिपौत्र (सात्यकि) दारुक द्वारा लाए गए, जलती अग्नि या सूर्य के समान उस रथ पर चढ़ गया।

  45. Verse 45

    कामगैः सैन्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकैः हयोदग्रैर् महावेगैर् हेमभाण्डविभूषितैः

    kāmagaiḥ sainyasugrīvameghapuṣpabalāhakaiḥ hayodagrair mahāvegair hemabhāṇḍavibhūṣitaiḥ

    Yoked with the will-going steeds Sainya, Sugriva, Meghapushpa and Balahaka, high-mettled, of great speed, adorned with golden trappings,

    इच्छानुसार चलने वाले, ऊँचे, महान वेग वाले, स्वर्णमय साज से विभूषित सैन्य, सुग्रीव, मेघपुष्प और बलाहक नामक घोड़ों से जुते हुए —

  46. Verse 46

    युक्तं समारुह्य च तं विमानप्रतिमं रथम् अभ्यद्रवत राधेयं प्रवपन् सायकान् बहून्

    yuktaṃ samāruhya ca taṃ vimānapratimaṃ ratham abhyadravata rādheyaṃ pravapan sāyakān bahūn

    having mounted that car, like a celestial chariot, so yoked, he rushed against the son of Radha, scattering many shafts.

    इस प्रकार जुते उस विमान-सदृश रथ पर चढ़कर वह (सात्यकि) अनेक बाण बिखेरता हुआ राधेय (कर्ण) पर टूट पड़ा।

  47. Verse 47

    चक्ररक्षाव् अपि तदा युधामन्यूत्तमौजसौ धनंजयरथं हित्वा राधेयं प्रत्युदीययुः

    cakrarakṣāv api tadā yudhāmanyūttamaujasau dhanaṃjayarathaṃ hitvā rādheyaṃ pratyudīyayuḥ

    Then the two guardians of the wheels, Yudhamanyu and Uttamaujas, leaving Dhananjaya's car, advanced against the son of Radha.

    तब दोनों चक्ररक्षक युधामन्यु और उत्तमौजा भी धनंजय के रथ को छोड़कर राधेय के सामने आ पहुँचे।

  48. Verse 48

    राधेयो ऽपि महाराज शरवर्षं समुत्सृजन् अभ्यद्रवत् सुसंक्रुद्धो रणे शैनेयम् अच्युतम्

    rādheyo 'pi mahārāja śaravarṣaṃ samutsṛjan abhyadravat susaṃkruddho raṇe śaineyam acyutam

    The son of Radha too, O great king, loosing a shower of arrows, greatly enraged, rushed in the battle against the unfallen grandson of Sini (Satyaki).

    हे महाराज! राधेय (कर्ण) भी बाण-वृष्टि छोड़ता हुआ, अत्यंत क्रुद्ध होकर, रण में अच्युत (अजेय) शैनेय (सात्यकि) पर टूट पड़ा।

  49. Verse 49

    नैव दैवं न गान्धर्वं नासुरोरगराक्षसम् तादृशं भुवि वा युद्धं दिवि वा श्रुतम् इत्य् उत

    naiva daivaṃ na gāndharvaṃ nāsuroragarākṣasam tādṛśaṃ bhuvi vā yuddhaṃ divi vā śrutam ity uta

    Never was such a battle heard of, whether of gods or Gandharvas, Asuras, Uragas or Rakshasas, upon earth or in heaven.

    देव, गंधर्व, असुर, नाग या राक्षसों का भी वैसा युद्ध न तो पृथ्वी पर और न स्वर्ग में सुना गया।

  50. Verse 50

    उपारमत तत् सैन्यं सरथाश्वनरद्विपम् तयोर् दृष्ट्वा महाराज कर्म संमूढचेतनम्

    upāramata tat sainyaṃ sarathāśvanaradvipam tayor dṛṣṭvā mahārāja karma saṃmūḍhacetanam

    That host, with its cars, horses, men and elephants, drew back, its mind bewildered, O great king, beholding the deeds of those two.

    हे महाराज! उन दोनों के कर्म देखकर रथों, घोड़ों, मनुष्यों और हाथियों सहित वह सेना मोहित चित्त होकर पीछे हट गई।

  51. Verse 51

    सर्वे च समपश्यन्त तद् युद्धम् अतिमानुषम् तयोर् नृवरयो राजन् सारथ्यं दारुकस्य च

    sarve ca samapaśyanta tad yuddham atimānuṣam tayor nṛvarayo rājan sārathyaṃ dārukasya ca

    And all watched that more-than-human battle of those two best of men, O king, and the charioteering of Daruka.

    हे राजन्! सभी उन दोनों नरश्रेष्ठों के उस अतिमानवीय युद्ध को तथा दारुक के सारथ्य को देखने लगे।

  52. Verse 52

    गतप्रत्यागतावृत्तैर् मण्डलैः संनिवर्तनैः सारथेस् तु रथस्थस्य काश्यपेयस्य विस्मिताः

    gatapratyāgatāvṛttair maṇḍalaiḥ saṃnivartanaiḥ sārathes tu rathasthasya kāśyapeyasya vismitāḥ

    They marvelled at the charioteer, the son of Kashyapa (Daruka), standing on the car, with his goings-forth and comings-back, his wheelings and turnings-about.

    आगे-पीछे जाने, मुड़ने, मंडल बनाने और लौटने की क्रियाओं से रथ पर स्थित सारथि कश्यपपुत्र (दारुक) को देखकर सब विस्मित हुए।

  53. Verse 53

    नभस्तलगताश् चैव देवगन्धर्वदानवाः अतीवावहिता द्रष्टुं कर्णशैनेययो रणम्

    nabhastalagatāś caiva devagandharvadānavāḥ atīvāvahitā draṣṭuṃ karṇaśaineyayo raṇam

    And gods, Gandharvas and Danavas, poised in the vault of heaven, watched most intently the battle of Karna and Satyaki.

    और आकाश में स्थित देव, गंधर्व तथा दानव कर्ण और शैनेय (सात्यकि) के युद्ध को अत्यंत सावधानी से देखने लगे।

  54. Verse 54

    मित्रार्थे तौ पराक्रान्तौ स्पर्धिनौ शुष्मिणौ रणे कर्णश् चामरसंकाशो युयुधानश् च सात्यकिः

    mitrārthe tau parākrāntau spardhinau śuṣmiṇau raṇe karṇaś cāmarasaṃkāśo yuyudhānaś ca sātyakiḥ

    Both put forth their valour for the sake of their friends, rivals and vehement in the fight, Karna resembling an immortal, and Yuyudhana Satyaki.

    मित्र के लिए पराक्रम करते, स्पर्धालु और प्रचंड वे दोनों रण में भिड़े — देवतुल्य कर्ण और युयुधान सात्यकि।

  55. Verse 55

    अन्योन्यं तौ महाराज शरवर्षैर् अवर्षताम् प्रममाथ शिनेः पौत्रं कर्णः सायकवृष्टिभिः

    anyonyaṃ tau mahārāja śaravarṣair avarṣatām pramamātha śineḥ pautraṃ karṇaḥ sāyakavṛṣṭibhiḥ

    Those two, O great king, rained upon each other showers of arrows; and Karna ground the grandson of Sini with his downpours of shafts.

    हे महाराज! वे दोनों एक-दूसरे पर बाण-वृष्टियाँ बरसाने लगे; कर्ण ने बाण-वृष्टियों से शिनिपौत्र (सात्यकि) का मर्दन किया।

  56. Verse 56

    अमृष्यमाणो निधनं कौरव्यजलसंधयोः कर्णः शोकसमाविष्टो महोरग इव श्वसन्

    amṛṣyamāṇo nidhanaṃ kauravyajalasaṃdhayoḥ karṇaḥ śokasamāviṣṭo mahoraga iva śvasan

    Unable to bear the deaths of the Kuru hero and of Jalasandha, Karna, filled with grief, breathing like a great serpent,

    कुरुवीर (भूरिश्रवा) और जलसंध की मृत्यु को न सह सकने वाला कर्ण शोक से व्याप्त होकर, महान सर्प के समान फुफकारता हुआ —

  57. Verse 57

    स शैनेयं रणे क्रुद्धः प्रदहन्न् इव चक्षुषा अभ्यद्रवत वेगेन पुनः पुनर् अरिंदमः

    sa śaineyaṃ raṇe kruddhaḥ pradahann iva cakṣuṣā abhyadravata vegena punaḥ punar ariṃdamaḥ

    enraged in the battle, as if consuming Satyaki with his glance, that subduer of foes rushed at him with speed again and again.

    रण में क्रुद्ध होकर, मानो दृष्टि से शैनेय को भस्म करता हुआ, वह अरिंदम बार-बार वेग से उस पर टूट पड़ा।

  58. Verse 58

    तं तु संप्रेक्ष्य संक्रुद्धं सात्यकिः प्रत्यविध्यत महता शरवर्षेण गजः प्रतिगजं यथा

    taṃ tu saṃprekṣya saṃkruddhaṃ sātyakiḥ pratyavidhyata mahatā śaravarṣeṇa gajaḥ pratigajaṃ yathā

    Beholding him thus enraged, Satyaki pierced him in return with a great shower of arrows, as one elephant pierces another.

    उसे इस प्रकार क्रुद्ध देखकर सात्यकि ने उसे उत्तर में महान बाण-वृष्टि से वैसे ही बींधा, जैसे एक हाथी दूसरे हाथी को।

  59. Verse 59

    तौ समेत्य नरव्याघ्रौ व्याघ्राव् इव तरस्विनौ अन्योन्यं संततक्षाते रणे ऽनुपमविक्रमौ

    tau sametya naravyāghrau vyāghrāv iva tarasvinau anyonyaṃ saṃtatakṣāte raṇe 'nupamavikramau

    Those two tigers among men, swift as tigers, of matchless valour, met and hewed at each other in the battle.

    व्याघ्रों के समान वेगवान, अनुपम पराक्रमी वे दोनों नरव्याघ्र मिलकर रण में एक-दूसरे को काटने लगे।

  60. Verse 60

    ततः कर्णं शिनेः पौत्रः सर्वपारशवैः शरैः बिभेद सर्वगात्रेषु पुनः पुनर् अरिंदमः

    tataḥ karṇaṃ śineḥ pautraḥ sarvapāraśavaiḥ śaraiḥ bibheda sarvagātreṣu punaḥ punar ariṃdamaḥ

    Then the grandson of Sini, that subduer of foes, pierced Karna in all his limbs, again and again, with shafts made wholly of iron.

    तब शिनिपौत्र (सात्यकि) उस अरिंदम ने कर्ण को उसके समस्त अंगों में पूर्णतः लौह बाणों से बार-बार बींध डाला।

  61. Verse 61

    सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडाद् अपाहरत् अश्वांश् च चतुरः श्वेतान् निजघ्ने निशितैः शरैः

    sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍād apāharat aśvāṃś ca caturaḥ śvetān nijaghne niśitaiḥ śaraiḥ

    And with a broad-headed arrow he swept his charioteer from the car-seat, and slew his four white steeds with keen shafts.

    और एक भल्ल से उसके सारथि को रथ-कोटर से गिरा दिया, तथा तीक्ष्ण बाणों से उसके चारों श्वेत घोड़े मार डाले।

  62. Verse 62

    छित्त्वा ध्वजं शतेनैव शतधा पुरुषर्षभः चकार विरथं कर्णं तव पुत्रस्य पश्यतः

    chittvā dhvajaṃ śatenaiva śatadhā puruṣarṣabhaḥ cakāra virathaṃ karṇaṃ tava putrasya paśyataḥ

    Cutting his banner into a hundred pieces with a hundred arrows, that bull among men made Karna carless in the sight of thy son.

    सौ बाणों से उसके ध्वज को सौ टुकड़ों में काटकर उस पुरुषर्षभ (सात्यकि) ने तुम्हारे पुत्र के देखते-देखते कर्ण को रथहीन कर दिया।

  63. Verse 63

    ततो विमनसो राजंस् तावकाः पुरुषर्षभाः वृषसेनः कर्णसुतः शल्यो मद्राधिपस् तथा

    tato vimanaso rājaṃs tāvakāḥ puruṣarṣabhāḥ vṛṣasenaḥ karṇasutaḥ śalyo madrādhipas tathā

    Then, O king, thy warriors, those bulls among men, cast down in mind, Vrishasena the son of Karna, and Salya the lord of the Madras,

    हे राजन्! तब मन में व्याकुल होकर तुम्हारे पुरुषर्षभ योद्धा — कर्णपुत्र वृषसेन, मद्राधिप शल्य —

  64. Verse 64

    द्रोणपुत्रश् च शैनेयं सर्वतः पर्यवारयन् ततः पर्याकुलं सर्वं न प्राज्ञायत किं चन

    droṇaputraś ca śaineyaṃ sarvataḥ paryavārayan tataḥ paryākulaṃ sarvaṃ na prājñāyata kiṃ cana

    and Drona's son, encompassed the grandson of Sini on every side. Then all became confusion, and nothing at all could be discerned.

    और द्रोणपुत्र शैनेय (सात्यकि) को सब ओर से घेरने लगे। तब सब कुछ व्याकुल हो गया और कुछ भी स्पष्ट दिखाई न पड़ा।

  65. Verse 65

    तथा सात्यकिना वीरे विरथे सूतजे कृते हाहाकारस् ततो राजन् सर्वसैन्येषु चाभवत्

    tathā sātyakinā vīre virathe sūtaje kṛte hāhākāras tato rājan sarvasainyeṣu cābhavat

    When the heroic charioteer's son (Karna) had thus been made carless by Satyaki, a great cry of woe, O king, arose among all the troops.

    हे राजन्! इस प्रकार सात्यकि द्वारा वीर सूतपुत्र (कर्ण) को रथहीन किए जाने पर समस्त सेनाओं में हाहाकार मच गया।

  66. Verse 66

    कर्णो ऽपि विह्वलो राजन् सात्वतेनार्दितः शरैः दुर्योधनरथं राजन्न् आरुरोह विनिःश्वसन्

    karṇo 'pi vihvalo rājan sātvatenārditaḥ śaraiḥ duryodhanarathaṃ rājann āruroha viniḥśvasan

    Karna too, O king, distraught and tormented by the shafts of the Satvata, mounted the car of Duryodhana, O king, breathing hard,

    हे राजन्! सात्वत (सात्यकि) के बाणों से पीड़ित, व्याकुल कर्ण भी लंबी साँसें भरता हुआ दुर्योधन के रथ पर चढ़ गया।

  67. Verse 67

    मानयंस् तव पुत्रस्य बाल्यात् प्रभृति सौहृदम् कृतां राज्यप्रदानेन प्रतिज्ञां परिपालयन्

    mānayaṃs tava putrasya bālyāt prabhṛti sauhṛdam kṛtāṃ rājyapradānena pratijñāṃ paripālayan

    honouring the friendship of thy son from his boyhood onward, and keeping the promise made through the granting of the kingdom.

    बचपन से ही तुम्हारे पुत्र की मित्रता का सम्मान करते हुए, और राज्य-दान द्वारा की गई प्रतिज्ञा का पालन करते हुए।

  68. Verse 68

    तथा तु विरथे कर्णे पुत्रान् वै तव पार्थिव दुःशासनमुखाञ् शूरान् नावधीत् सात्यकिर् वशी

    tathā tu virathe karṇe putrān vai tava pārthiva duḥśāsanamukhāñ śūrān nāvadhīt sātyakir vaśī

    Yet, though Karna was thus made carless, the self-controlled Satyaki did not slay thy sons, those heroes with Duhsasana at their head, O king,

    हे पार्थिव! इस प्रकार कर्ण के रथहीन हो जाने पर भी जितेंद्रिय सात्यकि ने दुःशासन आदि तुम्हारे उन शूर पुत्रों को नहीं मारा —

  69. Verse 69

    रक्षन् प्रतिज्ञां च पुनर् भीमसेनकृतां पुरा विरथान् विह्वलांश् चक्रे न तु प्राणैर् व्ययोजयत्

    rakṣan pratijñāṃ ca punar bhīmasenakṛtāṃ purā virathān vihvalāṃś cakre na tu prāṇair vyayojayat

    guarding the vow made of old by Bhimasena; he rendered them carless and distraught, but did not part them from their lives.

    पहले भीमसेन द्वारा की गई प्रतिज्ञा की रक्षा करते हुए; उसने उन्हें रथहीन और व्याकुल किया, किंतु प्राणों से वियुक्त नहीं किया।

  70. Verse 70

    भीमसेनेन तु वधः पुत्राणां ते प्रतिश्रुतः पुनर्द्यूते च पार्थेन वधः कर्णस्य शंश्रुतः

    bhīmasenena tu vadhaḥ putrāṇāṃ te pratiśrutaḥ punardyūte ca pārthena vadhaḥ karṇasya śaṃśrutaḥ

    For by Bhimasena was the slaughter of thy sons vowed, and by Partha, at the second game of dice, the slaying of Karna was proclaimed.

    क्योंकि भीमसेन ने तुम्हारे पुत्रों का वध प्रतिज्ञात किया था, और पार्थ ने दूसरे द्यूत के समय कर्ण का वध घोषित किया था।

  71. Verse 71

    वधे त्व् अकुर्वन् यत्नं ते तस्य कर्णमुखास् तदा नाशक्नुवंश् च तं हन्तुं सात्यकिं प्रवरा रथाः

    vadhe tv akurvan yatnaṃ te tasya karṇamukhās tadā nāśaknuvaṃś ca taṃ hantuṃ sātyakiṃ pravarā rathāḥ

    Though those warriors with Karna at their head made effort then to slay him, those foremost of car-warriors were unable to slay Satyaki.

    यद्यपि कर्ण आदि तुम्हारे उन योद्धाओं ने तब उस (सात्यकि) के वध का यत्न किया, तथापि वे श्रेष्ठ रथी सात्यकि को मार न सके।

  72. Verse 72

    द्रौणिश् च कृतवर्मा च तथैवान्ये महारथाः निर्जिता धनुषैकेन शतशः क्षत्रियर्षभाः काङ्क्षता परलोकं च धर्मराजस्य च प्रियम्

    drauṇiś ca kṛtavarmā ca tathaivānye mahārathāḥ nirjitā dhanuṣaikena śataśaḥ kṣatriyarṣabhāḥ kāṅkṣatā paralokaṃ ca dharmarājasya ca priyam

    Drona's son and Kritavarman, and likewise other mighty car-warriors, hundreds of bulls among Kshatriyas, were vanquished with a single bow by him who longed for the other world and for the good of the Dharma-king.

    द्रोणपुत्र, कृतवर्मा तथा अन्य महारथी, सैकड़ों क्षत्रियर्षभ — परलोक और धर्मराज के प्रिय की कामना करने वाले उस (सात्यकि) द्वारा एक ही धनुष से पराजित किए गए।

  73. Verse 73

    कृष्णयोः सदृशो वीर्ये सात्यकिः शत्रुकर्शनः कृष्णो वापि भवेल् लोके पार्थो वापि धनुर्धरः शैनेयो वा नरव्याघ्रश् चतुर्थो नोपलभ्यते

    kṛṣṇayoḥ sadṛśo vīrye sātyakiḥ śatrukarśanaḥ kṛṣṇo vāpi bhavel loke pārtho vāpi dhanurdharaḥ śaineyo vā naravyāghraś caturtho nopalabhyate

    Satyaki, that grinder of foes, is equal in prowess to the two Krishnas. Whether Krishna in this world, or Partha the bowman, or Satyaki that tiger among men, a fourth their equal is not to be found.

    शत्रुओं को कृश करने वाला सात्यकि वीर्य में दोनों कृष्णों के समान है। संसार में कृष्ण, धनुर्धर पार्थ, अथवा नरव्याघ्र शैनेय (सात्यकि) — इनके समान कोई चौथा नहीं मिलता।

  74. Verse 74

    धृतराष्ट्र उवाच अजय्यं रथम् आस्थाय वासुदेवस्य सात्यकिः विरथं कृतवान् कर्णं वासुदेवसमो युवा

    dhṛtarāṣṭra uvāca ajayyaṃ ratham āsthāya vāsudevasya sātyakiḥ virathaṃ kṛtavān karṇaṃ vāsudevasamo yuvā

    Dhritarashtra said: Mounting the invincible car of Vasudeva, Satyaki, that youth equal to Vasudeva,

    धृतराष्ट्र ने कहा — वासुदेव के समान वह युवा सात्यकि, वासुदेव के अजेय रथ पर चढ़कर, कर्ण को रथहीन कर दिया —

  75. Verse 75

    दारुकेण समायुक्तं स्वबाहुबलदर्पितः कच्चिद् अन्यं समारूढः स रथं सात्यकिः पुनः

    dārukeṇa samāyuktaṃ svabāhubaladarpitaḥ kaccid anyaṃ samārūḍhaḥ sa rathaṃ sātyakiḥ punaḥ

    driven by Daruka, and proud of the might of his own arms, made Karna carless. Did Satyaki then mount some other car again?

    दारुक द्वारा चलाए जाते उस रथ पर, अपनी भुजाओं के बल से गर्वित होकर; फिर क्या सात्यकि किसी दूसरे रथ पर चढ़ा?

  76. Verse 76

    एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं कुशलो ह्य् असि भाषितुम् असह्यं तम् अहं मन्ये तन् ममाचक्ष्व संजय

    etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ kuśalo hy asi bhāṣitum asahyaṃ tam ahaṃ manye tan mamācakṣva saṃjaya

    This I wish to hear, for thou art skilled in the telling; I deem him irresistible. Tell me that, O Sanjaya.

    यह मैं सुनना चाहता हूँ, क्योंकि तुम कहने में कुशल हो; मैं उसे असह्य मानता हूँ। वह मुझे बताओ, हे संजय।

  77. Verse 77

    संजय उवाच शृणु राजन् यथा तस्य रथम् अन्यं महामतिः दारुकस्यानुजस् तूर्णं कल्पनाविधिकल्पितम्

    saṃjaya uvāca śṛṇu rājan yathā tasya ratham anyaṃ mahāmatiḥ dārukasyānujas tūrṇaṃ kalpanāvidhikalpitam

    Sanjaya said: Hear, O king, how the wise younger brother of Daruka swiftly brought him another car, fashioned according to due rule and design;

    संजय ने कहा — हे राजन्! सुनो, जैसे बुद्धिमान दारुक के अनुज ने उसके लिए विधि-योजना के अनुसार बनाया हुआ दूसरा रथ शीघ्र (ले आया) —

  78. Verse 78

    आयसैः काञ्चनैश् चापि पट्टैर् नद्धं सकूबरम् तारासहस्रखचितं सिंहध्वजपताकिनम्

    āyasaiḥ kāñcanaiś cāpi paṭṭair naddhaṃ sakūbaram tārāsahasrakhacitaṃ siṃhadhvajapatākinam

    bound with plates of iron and gold, with a stout car-pole, studded with a thousand stars, bearing the lion-banner and pennons,

    लोहे और स्वर्ण के पट्टों से बँधा, कूबर-सहित, सहस्रों तारों से जड़ा, सिंह-ध्वज और पताकाओं वाला —

  79. Verse 79

    अश्वैर् वातजवैर् युक्तं हेमभाण्डपरिच्छदैः पाण्डुरैर् इन्दुसंकाशैः सर्वशब्दातिगैर् दृढैः

    aśvair vātajavair yuktaṃ hemabhāṇḍaparicchadaiḥ pāṇḍurair indusaṃkāśaiḥ sarvaśabdātigair dṛḍhaiḥ

    yoked with steeds swift as the wind, caparisoned with golden trappings, white and moon-like, outrunning all sounds, and strong,

    वायु के समान वेगवान घोड़ों से जुता, स्वर्णमय साज-सामान वाला, श्वेत, चंद्रमा के समान, समस्त शब्दों से भी तीव्रगामी और दृढ़ —

  80. Verse 80

    चित्रकाञ्चनसंनाहैर् वाजिमुख्यैर् विशां पते घण्टाजालाकुलरवं शक्तितोमरविद्युतम्

    citrakāñcanasaṃnāhair vājimukhyair viśāṃ pate ghaṇṭājālākularavaṃ śaktitomaravidyutam

    with foremost horses in gold-embroidered armour, O lord of peoples, resounding with the clamour of nets of bells, flashing with spears and lances,

    हे प्रजापते! विचित्र स्वर्णकवच वाले श्रेष्ठ घोड़ों से युक्त, घंटियों के जाल की झनकार से गूँजता, शक्तियों और तोमरों से बिजली-सा चमकता —

  81. Verse 81

    वृतं सांग्रामिकैर् द्रव्यैर् बहुशस्त्रपरिच्छदम् रथं संपादयाम् आस मेघगम्भीरनिस्वनम्

    vṛtaṃ sāṃgrāmikair dravyair bahuśastraparicchadam rathaṃ saṃpādayām āsa meghagambhīranisvanam

    furnished with the gear of war and a great store of weapons; such a car, deep-sounding as a cloud, did he make ready.

    सांग्रामिक सामग्री से भरा, अनेक शस्त्रों के साज वाला, मेघ के समान गंभीर स्वर वाला — ऐसा रथ उसने तैयार किया।

  82. Verse 82

    तं समारुह्य शैनेयस् तव सैन्यम् उपाद्रवत् दारुको ऽपि यथाकामं प्रययौ केशवान्तिकम्

    taṃ samāruhya śaineyas tava sainyam upādravat dāruko 'pi yathākāmaṃ prayayau keśavāntikam

    Mounting it, the grandson of Sini rushed against thy host; and Daruka too went at will to Kesava's side.

    उस पर चढ़कर शैनेय (सात्यकि) तुम्हारी सेना पर टूट पड़ा; और दारुक भी इच्छानुसार केशव के पास चला गया।

  83. Verse 83

    कर्णस्यापि महाराज शङ्खगोक्षीरपाण्डुरैः चित्रकाञ्चनसंनाहैः सदश्वैर् वेगवत्तरैः

    karṇasyāpi mahārāja śaṅkhagokṣīrapāṇḍuraiḥ citrakāñcanasaṃnāhaiḥ sadaśvair vegavattaraiḥ

    For Karna too, O great king, with steeds white as conch or cow's milk, swifter still, in gold-embroidered armour,

    हे महाराज! कर्ण के लिए भी शंख और गोदुग्ध के समान श्वेत, और भी वेगवान, विचित्र स्वर्णकवच वाले श्रेष्ठ घोड़ों से युक्त —

  84. Verse 84

    हेमकक्ष्याध्वजोपेतं कॢप्तयन्त्रपताकिनम् अग्र्यं रथं सुयन्तारं बहुशस्त्रपरिच्छदम्

    hemakakṣyādhvajopetaṃ kḷptayantrapatākinam agryaṃ rathaṃ suyantāraṃ bahuśastraparicchadam

    with golden girths and a banner, furnished with well-wrought fittings and pennons, a foremost car with a skilled charioteer and a great store of weapons,

    स्वर्ण की तंगियों और ध्वज वाला, सुसज्जित यंत्रों और पताकाओं वाला, कुशल सारथि और अनेक शस्त्रों के साज वाला एक श्रेष्ठ रथ —

  85. Verse 85

    उपाजह्रुस् तम् आस्थाय कर्णो ऽप्य् अभ्यद्रवद् रिपून् एतत् ते सर्वम् आख्यातं यन् मां त्वं परिपृच्छसि

    upājahrus tam āsthāya karṇo 'py abhyadravad ripūn etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi

    they brought; and mounting it, Karna too rushed against the foes. All this that thou askest of me I have now told thee.

    (लोग) ले आए; उस पर चढ़कर कर्ण भी शत्रुओं पर टूट पड़ा। जो तुम मुझसे पूछते हो, वह सब मैंने तुम्हें बता दिया।

  86. Verse 86

    भूयश् चापि निबोध त्वं तवापनयजं क्षयम् एकत्रिंशत् तव सुता भीमसेनेन पातिताः

    bhūyaś cāpi nibodha tvaṃ tavāpanayajaṃ kṣayam ekatriṃśat tava sutā bhīmasenena pātitāḥ

    And learn again the ruin born of thine own misgovernment. One-and-thirty of thy sons have been struck down by Bhimasena.

    और अपनी अनीति से उत्पन्न इस विनाश को फिर से जान लो। तुम्हारे इकतीस पुत्र भीमसेन द्वारा गिराए गए।

  87. Verse 87

    दुर्मुखं प्रमुखे कृत्वा सततं चित्रयोधिनम् शतशो निहताः शूराः सात्वतेनार्जुनेन च

    durmukhaṃ pramukhe kṛtvā satataṃ citrayodhinam śataśo nihatāḥ śūrāḥ sātvatenārjunena ca

    With Durmukha, ever a wondrous fighter, at their head, heroes by the hundred have been slain by the Satvata (Satyaki) and by Arjuna,

    सदा विचित्र युद्ध करने वाले दुर्मुख को आगे करके, सैकड़ों शूर सात्वत (सात्यकि) और अर्जुन द्वारा मारे गए —

  88. Verse 88

    भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा भगदत्तं च मारिष एवम् एष क्षयो वृत्तो राजन् दुर्मन्त्रिते तव

    bhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā bhagadattaṃ ca māriṣa evam eṣa kṣayo vṛtto rājan durmantrite tava

    with Bhishma set foremost, and Bhagadatta too, O revered sir. Thus has this ruin come to pass, O king, through thine own evil counsel.

    हे आर्य! भीष्म को और भगदत्त को आगे करके। हे राजन्! इस प्रकार तुम्हारी दुर्मंत्रणा से यह विनाश हुआ।