Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Adhyaya 123

Drona Parva · 41 verses

41 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    धृतराष्ट्र उवाच तथा गतेषु शूरेषु तेषां मम च संजय किं वै भीमस् तदाकार्षीत् तन् ममाचक्ष्व संजय

    dhṛtarāṣṭra uvāca tathā gateṣu śūreṣu teṣāṃ mama ca saṃjaya kiṃ vai bhīmas tadākārṣīt tan mamācakṣva saṃjaya

    Dhritarashtra said: When those heroes, both mine and theirs, had gone as thou hast told, what then did Bhima do? Tell me that, O Sanjaya.

    धृतराष्ट्र ने कहा — हे संजय! जैसा तुमने बताया, उन मेरे और उनके शूरों के (रण से) चले जाने पर भीम ने तब क्या किया? वह मुझे बताओ, हे संजय।

  2. Verse 2

    संजय उवाच विरथो भीमसेनो वै कर्णवाक्शल्यपीडितः अमर्षवशम् आपन्नः फल्गुनं वाक्यम् अब्रवीत्

    saṃjaya uvāca viratho bhīmaseno vai karṇavākśalyapīḍitaḥ amarṣavaśam āpannaḥ phalgunaṃ vākyam abravīt

    Sanjaya said: Bhimasena, made carless and stung by the words of Karna, overcome by indignation, spoke this word to Phalguna:

    संजय ने कहा — रथहीन किया गया और कर्ण के वचन-रूपी शल्यों से पीड़ित भीमसेन अमर्ष के वश में होकर फाल्गुन से यह वचन बोला —

  3. Verse 3

    पुनः पुनस् तूबरक मूढ औदरिकेति च अकृतास्त्रक मा योधीर् बाल संग्रामकातर

    punaḥ punas tūbaraka mūḍha audariketi ca akṛtāstraka mā yodhīr bāla saṃgrāmakātara

    'Again and again Karna called me beardless one, fool, glutton: Fight not, thou unskilled-in-arms, thou boy, thou coward in battle!'

    "बार-बार कर्ण ने मुझे दाढ़ी-मूँछहीन, मूर्ख, पेटू कहा — 'अरे अस्त्रविद्या से अनजान! अरे बालक! अरे संग्रामकातर! तू मत लड़।'

  4. Verse 4

    इति माम् अब्रवीत् कर्णः पश्यतस् ते धनंजय एवं वक्ता च मे वध्यस् तेन चोक्तो ऽस्मि भारत

    iti mām abravīt karṇaḥ paśyatas te dhanaṃjaya evaṃ vaktā ca me vadhyas tena cokto 'smi bhārata

    'Thus Karna spoke to me, O Dhananjaya, while thou didst look on; and being so addressed by him, I am bound to slay him, O Bharata.'

    हे धनंजय! तुम्हारे देखते-देखते कर्ण ने मुझसे ऐसा कहा; हे भरत! इस प्रकार कहने वाला वह मेरे द्वारा वध्य है, क्योंकि उसने मुझसे ऐसा कहा।

  5. Verse 5

    एतद् व्रतं महाबाहो त्वया सह कृतं मया यथैतन् मम कौन्तेय तथा तव न संशयः

    etad vrataṃ mahābāho tvayā saha kṛtaṃ mayā yathaitan mama kaunteya tathā tava na saṃśayaḥ

    'This vow, O mighty-armed one, I have made together with thee: as it is binding upon me, O son of Kunti, so is it upon thee; there is no doubt.'

    हे महाबाहो! यह व्रत मैंने तुम्हारे साथ मिलकर किया है; हे कुंतीपुत्र! जैसे यह मुझ पर बाध्य है, वैसे ही तुम पर भी — इसमें संदेह नहीं।

  6. Verse 6

    तद्वधाय नरश्रेष्ठ स्मरैतद् वचनं मम यथा भवति तत् सत्यं तथा कुरु धनंजय

    tadvadhāya naraśreṣṭha smaraitad vacanaṃ mama yathā bhavati tat satyaṃ tathā kuru dhanaṃjaya

    'For his slaying, O best of men, remember this my word; act, O Dhananjaya, so that it may come true.'

    हे नरश्रेष्ठ! उसके वध के लिए मेरे इस वचन का स्मरण करो; हे धनंजय! ऐसा करो कि वह सत्य हो।"

  7. Verse 7

    तच् छ्रुत्वा वचनं तस्य भीमस्यामितविक्रमः ततो ऽर्जुनो ऽब्रवीत् कर्णं किं चिद् अभ्येत्य संयुगे

    tac chrutvā vacanaṃ tasya bhīmasyāmitavikramaḥ tato 'rjuno 'bravīt karṇaṃ kiṃ cid abhyetya saṃyuge

    Hearing that word of Bhima of measureless prowess, Arjuna, drawing somewhat near in the fight, then said to Karna:

    भीम का वह वचन सुनकर अमित-पराक्रमी अर्जुन संग्राम में कुछ पास आकर कर्ण से बोला —

  8. Verse 8

    कर्ण कर्ण वृथादृष्टे सूतपुत्रात्मसंस्तुत अधर्मबुद्धे शृणु मे यत् त्वा वक्ष्यामि सांप्रतम्

    karṇa karṇa vṛthādṛṣṭe sūtaputrātmasaṃstuta adharmabuddhe śṛṇu me yat tvā vakṣyāmi sāṃpratam

    'Karna, Karna, thou of vain sight, self-praising son of a charioteer, of unrighteous mind, hear from me what I shall now tell thee.'

    "कर्ण! कर्ण! अरे व्यर्थ दृष्टि वाले! अरे अपनी प्रशंसा करने वाले सूतपुत्र! अरे अधर्मबुद्धि! मैं अब तुझसे जो कहूँगा, वह सुन।

  9. Verse 9

    द्विविधं कर्म शूराणां युद्धे जयपराजयौ तौ चाप्य् अनित्यौ राधेय वासवस्यापि युध्यतः

    dvividhaṃ karma śūrāṇāṃ yuddhe jayaparājayau tau cāpy anityau rādheya vāsavasyāpi yudhyataḥ

    'Twofold is the lot of heroes in battle, victory and defeat; and these two are uncertain, O son of Radha, even for Vasava himself when he fights.'

    युद्ध में शूरों का दो प्रकार का फल होता है — जय और पराजय; और हे राधेय! ये दोनों युद्ध करते इंद्र के लिए भी अनिश्चित हैं।

  10. Verse 10

    मुमूर्षुर् युयुधानेन विरथो ऽसि विसर्जितः यदृच्छया भीमसेनं विरथं कृतवान् असि

    mumūrṣur yuyudhānena viratho 'si visarjitaḥ yadṛcchayā bhīmasenaṃ virathaṃ kṛtavān asi

    'When thou wert made carless and let go by Yuyudhana, thou wast ready to die; and by mere chance thou didst render Bhimasena carless.'

    जब तू युयुधान (सात्यकि) द्वारा रथहीन करके छोड़ा गया, तब तू मरणासन्न था; और संयोगवश तूने भीमसेन को रथहीन कर दिया।

  11. Verse 11

    अधर्मस् त्व् एष राधेय यत् त्वं भीमम् अवोचथाः युद्धधर्मं विजानन् वै युध्यन्तम् अपलायिनम् पूरयन्तं यथाशक्ति शूरकर्माहवे तथा

    adharmas tv eṣa rādheya yat tvaṃ bhīmam avocathāḥ yuddhadharmaṃ vijānan vai yudhyantam apalāyinam pūrayantaṃ yathāśakti śūrakarmāhave tathā

    'But it is unrighteous, O son of Radha, that thou didst so speak to Bhima, who knows the law of battle and fights without fleeing, fulfilling as best he can the deeds of a hero in the fray.'

    किंतु हे राधेय! यह अधर्म है कि तूने युद्धधर्म के ज्ञाता, कभी न भागने वाले, यथाशक्ति शूरकर्म पूरा करते हुए युद्ध करते भीम से वैसा कहा।

  12. Verse 12

    पश्यतां सर्वसैन्यानां केशवस्य ममैव च विरथो भीमसेनेन कृतो ऽसि बहुशो रणे न च त्वां परुषं किं चिद् उक्तवान् पण्डुनन्दनः

    paśyatāṃ sarvasainyānāṃ keśavasya mamaiva ca viratho bhīmasenena kṛto 'si bahuśo raṇe na ca tvāṃ paruṣaṃ kiṃ cid uktavān paṇḍunandanaḥ

    'In the sight of all the hosts, of Kesava and of myself, thou wast many times made carless by Bhimasena in the battle, yet the delight of Pandu spoke not a single harsh word to thee.'

    समस्त सेनाओं के, केशव के और मेरे देखते-देखते तू रण में भीमसेन द्वारा अनेक बार रथहीन किया गया, फिर भी पांडुनंदन (भीम) ने तुझसे एक भी कठोर वचन न कहा।

  13. Verse 13

    यस्मात् तु बहु रूक्षं च श्रावितस् ते वृकोदरः परोक्षं यच् च सौभद्रो युष्माभिर् निहतो मम

    yasmāt tu bahu rūkṣaṃ ca śrāvitas te vṛkodaraḥ parokṣaṃ yac ca saubhadro yuṣmābhir nihato mama

    'But since thou hast made Vrikodara (Bhima) hear much that is rough, and since Subhadra's son (Abhimanyu) was slain by you behind my back,'

    किंतु क्योंकि तूने वृकोदर (भीम) को बहुत कठोर वचन सुनाए, और क्योंकि मेरे परोक्ष में तुम लोगों ने मेरे सुभद्रापुत्र (अभिमन्यु) को मारा —

  14. Verse 14

    तस्माद् अस्यावलेपस्य सद्यः फलम् अवाप्नुहि त्वया तस्य धनुश् छिन्नम् आत्मनाशाय दुर्मते

    tasmād asyāvalepasya sadyaḥ phalam avāpnuhi tvayā tasya dhanuś chinnam ātmanāśāya durmate

    'therefore reap at once the fruit of that arrogance. Thou hast cut his bow, O evil-minded one, to thine own destruction.'

    इसलिए उस अहंकार का तुरंत फल पा। हे दुर्बुद्धि! तूने अपने ही विनाश के लिए उसका (भीम का) धनुष काटा है।

  15. Verse 15

    तस्माद् वध्यो ऽसि मे मूढ सभृत्यबलवाहनः कुरु त्वं सर्वकृत्यानि महत् ते भयम् आगतम्

    tasmād vadhyo 'si me mūḍha sabhṛtyabalavāhanaḥ kuru tvaṃ sarvakṛtyāni mahat te bhayam āgatam

    'Therefore thou art to be slain by me, O fool, with thy servants, forces and mounts. Do all that thou hast to do; a great terror is come upon thee.'

    इसलिए हे मूर्ख! तू भृत्यों, सेना और वाहनों सहित मेरे द्वारा वध्य है। जो कुछ करना हो वह सब कर ले; तुझ पर महान भय आ पहुँचा है।

  16. Verse 16

    हन्तास्मि वृषसेनं ते प्रेक्षमाणस्य संयुगे ये चान्ये ऽप्य् उपयास्यन्ति बुद्धिमोहेन मां नृपाः तांश् च सर्वान् हनिष्यामि सत्येनायुधम् आलभे

    hantāsmi vṛṣasenaṃ te prekṣamāṇasya saṃyuge ye cānye 'py upayāsyanti buddhimohena māṃ nṛpāḥ tāṃś ca sarvān haniṣyāmi satyenāyudham ālabhe

    'I shall slay thy son Vrishasena before thine eyes in battle; and whatever other kings come against me through folly of mind, all those too I shall slay: by truth I lay hold of my weapon.'

    तेरे देखते-देखते संग्राम में मैं तेरे पुत्र वृषसेन को मारूँगा; और जो अन्य राजा बुद्धि के मोह से मेरे सामने आएँगे, उन सबको भी मारूँगा — सत्य की शपथ लेकर मैं अपने आयुध का स्पर्श करता हूँ।

  17. Verse 17

    त्वां च मूढाकृतप्रज्ञम् अतिमानिनम् आहवे दृष्ट्वा दुर्योधनो मन्दो भृशं तप्स्यति पातितम्

    tvāṃ ca mūḍhākṛtaprajñam atimāninam āhave dṛṣṭvā duryodhano mando bhṛśaṃ tapsyati pātitam

    'And beholding thee, dull-witted, overweening in battle, laid low, dull Duryodhana shall grieve sorely.'

    और युद्ध में तुझ मूर्ख, अविवेकी, अति अभिमानी को गिरा हुआ देखकर मंदबुद्धि दुर्योधन अत्यंत संताप करेगा।"

  18. Verse 18

    अर्जुनेन प्रतिज्ञाते वधे कर्णसुतस्य तु महान् सुतुमुलः शब्दो बभूव रथिनां तदा

    arjunena pratijñāte vadhe karṇasutasya tu mahān sutumulaḥ śabdo babhūva rathināṃ tadā

    When the slaying of Karna's son had thus been vowed by Arjuna, a great and tumultuous cry arose then among the car-warriors.

    अर्जुन द्वारा कर्णपुत्र के वध की प्रतिज्ञा किए जाने पर तब रथियों में महान तुमुल शब्द उठा।

  19. Verse 19

    तस्मिन्न् आकुलसंग्रामे वर्तमाने महाभये मन्दरश्मिः सहस्रांशुर् अस्तं गिरिम् उपागमत्

    tasminn ākulasaṃgrāme vartamāne mahābhaye mandaraśmiḥ sahasrāṃśur astaṃ girim upāgamat

    While that confused and most dreadful battle was in progress, the thousand-rayed one (the sun), his beams grown faint, reached the mountain of setting.

    उस आकुल, महाभयंकर संग्राम के चलते रहने पर मंद किरणों वाला सहस्रांशु (सूर्य) अस्ताचल पर पहुँच गया।

  20. Verse 20

    ततो राजन् हृषीकेशः संग्रामशिरसि स्थितम् तीर्णप्रतिज्ञं बीभत्सुं परिष्वज्येदम् अब्रवीत्

    tato rājan hṛṣīkeśaḥ saṃgrāmaśirasi sthitam tīrṇapratijñaṃ bībhatsuṃ pariṣvajyedam abravīt

    Then, O king, Hrishikesha (Krishna), embracing Bibhatsu, who stood at the head of the battle, his vow accomplished, said this:

    हे राजन्! तब हृषीकेश (कृष्ण) ने संग्राम के मुख पर खड़े, प्रतिज्ञा पूरी कर चुके बीभत्सु (अर्जुन) का आलिंगन कर यह कहा —

  21. Verse 21

    दिष्ट्या संपादिता जिष्णो प्रतिज्ञा महती त्वया दिष्ट्या च निहतः पापो वृद्धक्षत्रः सहात्मजः

    diṣṭyā saṃpāditā jiṣṇo pratijñā mahatī tvayā diṣṭyā ca nihataḥ pāpo vṛddhakṣatraḥ sahātmajaḥ

    'By good fortune, O Jishnu, this mighty vow has been accomplished by thee; by good fortune the wicked Vriddhakshatra has been slain together with his son.'

    "हे जिष्णु! सौभाग्य से तुमने यह महान प्रतिज्ञा पूरी की; और सौभाग्य से पुत्र सहित पापी वृद्धक्षत्र मारा गया।

  22. Verse 22

    धार्तराष्ट्रबलं प्राप्य देवसेनापि भारत सीदेत समरे जिष्णो नात्र कार्या विचारणा

    dhārtarāṣṭrabalaṃ prāpya devasenāpi bhārata sīdeta samare jiṣṇo nātra kāryā vicāraṇā

    'Meeting the host of Dhritarashtra's son, even the army of the gods would sink, O Jishnu, O Bharata; herein no doubt need be made.'

    हे जिष्णु! हे भरत! धृतराष्ट्रपुत्र की सेना से भिड़कर देवसेना भी समर में धँस जाती (हार जाती); इसमें कोई संदेह नहीं करना चाहिए।

  23. Verse 23

    न तं पश्यामि लोकेषु चिन्तयन् पुरुषं क्व चित् त्वद् ऋते पुरुषव्याघ्र य एतद् योधयेद् बलम्

    na taṃ paśyāmi lokeṣu cintayan puruṣaṃ kva cit tvad ṛte puruṣavyāghra ya etad yodhayed balam

    'Ponder as I may, I see not anywhere among men a single one, save thee, O tiger among men, who could give battle to this host.'

    हे पुरुषव्याघ्र! मैं विचार करता हूँ तो तुम्हारे सिवा लोकों में कहीं एक भी ऐसा पुरुष नहीं देखता जो इस सेना से युद्ध कर सके।

  24. Verse 24

    महाप्रभावा बहवस् त्वया तुल्याधिकापि वा समेताः पृथिवीपाला धार्तराष्ट्रस्य कारणात् ते त्वां प्राप्य रणे क्रुद्धं नाभ्यवर्तन्त दंशिताः

    mahāprabhāvā bahavas tvayā tulyādhikāpi vā sametāḥ pṛthivīpālā dhārtarāṣṭrasya kāraṇāt te tvāṃ prāpya raṇe kruddhaṃ nābhyavartanta daṃśitāḥ

    'Many kings of great might, thy equals or superiors, are gathered for the sake of Dhritarashtra's son; yet, meeting thee enraged in battle, those mailed ones could not withstand thee.'

    तुम्हारे समान या तुमसे भी अधिक महाप्रभावशाली बहुत-से पृथ्वीपाल धृतराष्ट्रपुत्र के लिए एकत्र हुए; किंतु रण में क्रुद्ध तुम्हें पाकर वे कवचधारी तुम्हारे सामने टिक न सके।

  25. Verse 25

    तव वीर्यं बलं चैव रुद्रशक्रान्तकोपमम् नेदृशं शक्नुयात् कश् चिद् रणे कर्तुं पराक्रमम् यादृशं कृतवान् अद्य त्वम् एकः शत्रुतापनः

    tava vīryaṃ balaṃ caiva rudraśakrāntakopamam nedṛśaṃ śaknuyāt kaś cid raṇe kartuṃ parākramam yādṛśaṃ kṛtavān adya tvam ekaḥ śatrutāpanaḥ

    'Thy valour and thy strength are like those of Rudra, Sakra and the Ender; none could work in battle such prowess as thou, that scorcher of foes, hast wrought this day alone.'

    तुम्हारा वीर्य और बल रुद्र, इंद्र और यमराज के समान है; शत्रुतापन! आज तुमने अकेले रण में जैसा पराक्रम किया, वैसा कोई और नहीं कर सकता।

  26. Verse 26

    एवम् एव हते कर्णे सानुबन्धे दुरात्मनि वर्धयिष्यामि भूयस् त्वां विजितारिं हतद्विषम्

    evam eva hate karṇe sānubandhe durātmani vardhayiṣyāmi bhūyas tvāṃ vijitāriṃ hatadviṣam

    'Even so, when the wicked-souled Karna is slain together with his kin, I shall exalt thee yet more, thee who hast conquered thy foes and destroyed thine enemies.'

    इसी प्रकार, कुल-बंधुओं सहित दुरात्मा कर्ण के मारे जाने पर, शत्रुओं को जीतने और द्वेषियों को नष्ट करने वाले तुम्हें मैं और भी बढ़ाऊँगा।"

  27. Verse 27

    तम् अर्जुनः प्रत्युवाच प्रसादात् तव माधव प्रतिज्ञेयं मयोत्तीर्णा विबुधैर् अपि दुस्तरा

    tam arjunaḥ pratyuvāca prasādāt tava mādhava pratijñeyaṃ mayottīrṇā vibudhair api dustarā

    Arjuna answered him: 'By thy grace, O Madhava, this vow, hard to cross even for the gods, has been crossed by me.'

    अर्जुन ने उसे उत्तर दिया — "हे माधव! तुम्हारी कृपा से देवताओं के लिए भी दुस्तर यह प्रतिज्ञा मैंने पार कर ली।

  28. Verse 28

    अनाश्चर्यो जयस् तेषां येषां नाथो ऽसि माधव त्वत्प्रसादान् महीं कृत्स्नां संप्राप्स्यति युधिष्ठिरः

    anāścaryo jayas teṣāṃ yeṣāṃ nātho 'si mādhava tvatprasādān mahīṃ kṛtsnāṃ saṃprāpsyati yudhiṣṭhiraḥ

    'No wonder is the victory of those whose lord thou art, O Madhava; by thy grace Yudhishthira shall attain the whole earth.'

    हे माधव! जिनके तुम स्वामी हो, उनकी विजय में कोई आश्चर्य नहीं; तुम्हारी कृपा से युधिष्ठिर समस्त पृथ्वी को प्राप्त करेंगे।

  29. Verse 29

    तवैव भारो वार्ष्णेय तवैव विजयः प्रभो वर्धनीयास् तव वयं प्रेष्याश् च मधुसूदन

    tavaiva bhāro vārṣṇeya tavaiva vijayaḥ prabho vardhanīyās tava vayaṃ preṣyāś ca madhusūdana

    'Thine alone is the burden, O scion of Vrishni, thine alone the victory, O lord; we are to be exalted by thee, and are thy servants, O slayer of Madhu.'

    हे वार्ष्णेय! हे प्रभो! यह भार तुम्हारा ही है, विजय भी तुम्हारी ही है; हे मधुसूदन! हम तो तुम्हारे द्वारा बढ़ाए जाने वाले और तुम्हारे सेवक हैं।"

  30. Verse 30

    एवम् उक्तः स्मयन् कृष्णः शनकैर् वाहयन् हयान् दर्शयाम् आस पार्थाय क्रूरम् आयोधनं महत्

    evam uktaḥ smayan kṛṣṇaḥ śanakair vāhayan hayān darśayām āsa pārthāya krūram āyodhanaṃ mahat

    Thus addressed, Krishna, smiling, gently driving the steeds, showed to Partha that great and cruel field of battle.

    इस प्रकार कहे जाने पर कृष्ण ने मुस्कराते हुए, धीरे-धीरे घोड़े हाँकते हुए, पार्थ को वह महान, क्रूर रणभूमि दिखाई।

  31. Verse 31

    श्रीकृष्ण उवाच प्रार्थयन्तो जयं युद्धे प्रथितं च महद् यशः पृथिव्यां शेरते शूराः पार्थिवास् त्वच्छरैर् हताः

    śrīkṛṣṇa uvāca prārthayanto jayaṃ yuddhe prathitaṃ ca mahad yaśaḥ pṛthivyāṃ śerate śūrāḥ pārthivās tvaccharair hatāḥ

    Shri Krishna said: Seeking victory in battle and great far-famed glory, the heroic kings lie upon the earth, slain by thy shafts.

    श्रीकृष्ण ने कहा — युद्ध में विजय और विख्यात महान यश चाहने वाले शूर राजा तुम्हारे बाणों से मारे जाकर पृथ्वी पर पड़े हैं।

  32. Verse 32

    विकीर्णशस्त्राभरणा विपन्नाश्वरथद्विपाः संछिन्नभिन्नवर्माणो वैक्लव्यं परमं गताः

    vikīrṇaśastrābharaṇā vipannāśvarathadvipāḥ saṃchinnabhinnavarmāṇo vaiklavyaṃ paramaṃ gatāḥ

    Their weapons and ornaments scattered, their horses, cars and elephants destroyed, their armour cut and pierced, they are brought to utmost ruin.

    शस्त्र और आभूषण बिखरे पड़े हैं, घोड़े-रथ-हाथी नष्ट हो गए, कवच कटे-बिंधे पड़े हैं — वे परम विकलता (दुर्दशा) को प्राप्त हुए।

  33. Verse 33

    ससत्त्वा गतसत्त्वाश् च प्रभया परया युताः सजीवा इव लक्ष्यन्ते गतसत्त्वा नराधिपाः

    sasattvā gatasattvāś ca prabhayā parayā yutāḥ sajīvā iva lakṣyante gatasattvā narādhipāḥ

    Some still living, and some with life fled, endowed with surpassing splendour, those rulers of men, though their life has fled, look as if alive.

    कुछ अब भी जीवित हैं और कुछ के प्राण निकल गए; परम कांति से युक्त वे नराधिप, प्राण निकल जाने पर भी मानो जीवित-से दिखाई देते हैं।

  34. Verse 34

    तेषां शरैः स्वर्णपुङ्खैः शस्त्रैश् च विविधैः शितैः वाहनैर् आयुधैश् चैव संपूर्णां पश्य मेदिनीम्

    teṣāṃ śaraiḥ svarṇapuṅkhaiḥ śastraiś ca vividhaiḥ śitaiḥ vāhanair āyudhaiś caiva saṃpūrṇāṃ paśya medinīm

    Behold the earth filled with their gold-feathered shafts, with keen weapons of many kinds, with mounts and with arms.

    उनके स्वर्णपंख वाले बाणों से, नाना प्रकार के तीक्ष्ण शस्त्रों से, वाहनों और आयुधों से भरी हुई इस पृथ्वी को देखो।

  35. Verse 35

    वर्मभिश् चर्मभिर् हारैः शिरोभिश् च सकुण्डलैः उष्णीषैर् मुकुटैः स्रग्भिश् चूडामणिभिर् अम्बरैः

    varmabhiś carmabhir hāraiḥ śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ uṣṇīṣair mukuṭaiḥ sragbhiś cūḍāmaṇibhir ambaraiḥ

    With coats of mail, with shields, with necklaces, with heads and their earrings, with turbans, crowns, garlands, crest-jewels and garments,

    कवचों, ढालों, हारों, कुंडल-सहित सिरों से, पगड़ियों, मुकुटों, मालाओं, चूड़ामणियों और वस्त्रों से —

  36. Verse 36

    कण्ठसूत्रैर् अङ्गदैश् च निष्कैर् अपि च सुप्रभैः अन्यैश् चाभरणैश् चित्रैर् भाति भारत मेदिनी अनुकर्षैर् उपासङ्गैः पताकाभिर् ध्वजैस् तथा उपस्करैर् अधिष्ठानैर् ईषादण्डकबन्धुरैः चक्रैः प्रमथितैश् चित्रैर् अक्षैश् च बहुधा रणे युगैर् योक्त्रैः कलापैश् च धनुर्भिः सायकैस् तथा परिस्तोमैः कुथाभिश् च परिघैर् अङ्कुशैस् तथा शक्तिभिर् भिन्दिपालैश् च तूणैः शूलैः परश्वधैः प्रासैश् च तोमरैश् चैव कुन्तैर् यष्टिभिर् एव च शतघ्नीभिर् भुशुण्डीभिः खड्गैः परशुभिस् तथा मुसलैर् मुद्गरैश् चैव गदाभिः कुणपैस् तथा सुवर्णविकृताभिश् च कशाभिर् भरतर्षभ घण्टाभिश् च गजेन्द्राणां भाण्डैश् च विविधैर् अपि स्रग्भिश् च नानाभरणैर् वस्त्रैश् चैव महाधनैः अपविद्धैर् बभौ भूमिर् ग्रहैर् द्यौर् इव शारदी पृथिव्यां पृथिवीहेतोः पृथिवीपतयो हताः पृथिवीम् उपगुह्याङ्गैः सुप्ताः कान्ताम् इव प्रियाम् इमांश् च गिरिकूटाभान् नागान् ऐरावतोपमान् क्षरतः शोणितं भूरि शस्त्रच्छेददरीमुखैः दरीमुखैर् इव गिरीन् गैरिकाम्बुपरिस्रवान् तव बाणहतान् वीर पश्य निष्टनतः क्षितौ हयांश् च पतितान् पश्य स्वर्णभाण्डविभूषितान् गन्धर्वनगराकारान् रथांश् च निहतेश्वरान् छिन्नध्वजपताकाक्षान् विचक्रान् हतसारथीन् निकृत्तकूबरयुगान् भग्नेषान् बन्धुरान् प्रभो पश्य पार्थ हयान् भूमौ विमानोपमदर्शनान् पत्तींश् च निहतान् वीर शतशो ऽथ सहस्रशः धनुर्भृतश् चर्मभृतः शयानान् रुधिरोक्षितान् महीम् आलिङ्ग्य सर्वाङ्गैः पांसुध्वस्तशिरोरुहान् पश्य योधान् महाबाहो त्वच्छरैर् भिन्नविग्रहान् निपातितद्विपरथवाजिसंकुलम् असृग्वसापिशितसमृद्धकर्दमम् निशाचरश्ववृकपिशाचमोदनं महीतलं नरवर पश्य दुर्दृशम् इदं महत् त्वय्य् उपपद्यते विभो रणाजिरे कर्म यशोभिवर्धनम् शतक्रतौ चापि च देवसत्तमे महाहवे जघ्नुषि दैत्यदानवान् स दर्शयन्न् एव किरीटिने ऽरिहा जनार्दनस् ताम् अरिभूमिम् अञ्जसा अजातशत्रुं समुपेत्य पाण्डवं निवेदयाम् आस हतं जयद्रथम्

    kaṇṭhasūtrair aṅgadaiś ca niṣkair api ca suprabhaiḥ anyaiś cābharaṇaiś citrair bhāti bhārata medinī anukarṣair upāsaṅgaiḥ patākābhir dhvajais tathā upaskarair adhiṣṭhānair īṣādaṇḍakabandhuraiḥ cakraiḥ pramathitaiś citrair akṣaiś ca bahudhā raṇe yugair yoktraiḥ kalāpaiś ca dhanurbhiḥ sāyakais tathā paristomaiḥ kuthābhiś ca parighair aṅkuśais tathā śaktibhir bhindipālaiś ca tūṇaiḥ śūlaiḥ paraśvadhaiḥ prāsaiś ca tomaraiś caiva kuntair yaṣṭibhir eva ca śataghnībhir bhuśuṇḍībhiḥ khaḍgaiḥ paraśubhis tathā musalair mudgaraiś caiva gadābhiḥ kuṇapais tathā suvarṇavikṛtābhiś ca kaśābhir bharatarṣabha ghaṇṭābhiś ca gajendrāṇāṃ bhāṇḍaiś ca vividhair api sragbhiś ca nānābharaṇair vastraiś caiva mahādhanaiḥ apaviddhair babhau bhūmir grahair dyaur iva śāradī pṛthivyāṃ pṛthivīhetoḥ pṛthivīpatayo hatāḥ pṛthivīm upaguhyāṅgaiḥ suptāḥ kāntām iva priyām imāṃś ca girikūṭābhān nāgān airāvatopamān kṣarataḥ śoṇitaṃ bhūri śastracchedadarīmukhaiḥ darīmukhair iva girīn gairikāmbuparisravān tava bāṇahatān vīra paśya niṣṭanataḥ kṣitau hayāṃś ca patitān paśya svarṇabhāṇḍavibhūṣitān gandharvanagarākārān rathāṃś ca nihateśvarān chinnadhvajapatākākṣān vicakrān hatasārathīn nikṛttakūbarayugān bhagneṣān bandhurān prabho paśya pārtha hayān bhūmau vimānopamadarśanān pattīṃś ca nihatān vīra śataśo 'tha sahasraśaḥ dhanurbhṛtaś carmabhṛtaḥ śayānān rudhirokṣitān mahīm āliṅgya sarvāṅgaiḥ pāṃsudhvastaśiroruhān paśya yodhān mahābāho tvaccharair bhinnavigrahān nipātitadviparathavājisaṃkulam asṛgvasāpiśitasamṛddhakardamam niśācaraśvavṛkapiśācamodanaṃ mahītalaṃ naravara paśya durdṛśam idaṃ mahat tvayy upapadyate vibho raṇājire karma yaśobhivardhanam śatakratau cāpi ca devasattame mahāhave jaghnuṣi daityadānavān sa darśayann eva kirīṭine 'rihā janārdanas tām aribhūmim añjasā ajātaśatruṃ samupetya pāṇḍavaṃ nivedayām āsa hataṃ jayadratham

    with neck-chains and armlets, and bright breast-plates, and other varied ornaments, the earth is resplendent, O Bharata. With trace-ropes and quivers, with pennons and banners, with car-gear and floorboards, with poles, shafts and rails, with wheels shattered and gaily wrought, and with axles broken many ways in the battle; with yokes, harness and bowstring-bundles, with bows and arrows, with saddle-cloths and housings, with iron bludgeons and goads, with lances, slings and quivers, with pikes and battle-axes, with javelins and iron darts, with spears and staves, with hundred-slaying engines and catapult-stones, with swords and hatchets, with maces and mallets, with clubs and dead bodies, with gold-adorned whips, O bull of the Bharatas, with the bells and varied trappings of lordly elephants, with garlands, manifold ornaments, and costly garments cast down, the earth shone like the autumn sky studded with planets. Upon the earth, for the sake of the earth, the lords of earth lie slain, embracing the earth with their limbs as one asleep embraces a beloved wife. Behold these elephants like mountain-peaks, like Airavata, pouring forth streams of blood from the cavern-like gashes made by weapons, streaming red earth like mountains with cavern mouths, struck by thy shafts, O hero, and groaning upon the ground. Behold the fallen horses, adorned with golden trappings; and the cars, like the cities of the Gandharvas, their lords slain, their banners and pennons and axles cut, their wheels gone, their charioteers slain, their poles and yokes severed, their shafts broken, their frames shattered, O lord. Behold, O Partha, the horses on the ground, like celestial cars to look upon; and the slain foot-soldiers, O hero, by hundreds and by thousands, bow-bearing and shield-bearing, lying drenched with blood, embracing the earth with all their limbs, their locks fouled with dust. Behold the warriors, O mighty-armed one, their bodies rent by thy shafts. Behold, O best of men, the surface of the earth, hard to look upon, thronged with fallen elephants, cars and steeds, its abundant mire of blood, fat and flesh, the feast of the night-rangers, dogs, wolves and pisachas. This great deed, O lord, on the field of battle, augmenting thy fame, befits thee, as it befitted Satakratu (Indra), best of the gods, when in a great battle he slew the Daityas and Danavas. Even as Janardana was showing that field of foes to the diadem-decked one (Arjuna), he came straightway to the Pandava Ajatashatru (Yudhishthira) and announced that Jayadratha was slain.

    [यह श्लोक-स्थान लगभग इक्कीस श्लोकों को एक साथ समेटे हुए है — स्रोत-दोष; पूरा अंश यहाँ अनूदित।] कंठसूत्रों, अंगदों, सुंदर निष्कों तथा अन्य विचित्र आभूषणों से, हे भरत! यह पृथ्वी शोभित हो रही है। अनुकर्ष-दंडों, तरकशों, पताकाओं और ध्वजों से, रथ-उपकरणों, आसनों, ईषादंडों और कूबरों से; रण में चूर-चूर हुए विचित्र पहियों और नाना प्रकार के धुरों से; जूओं, जोतों, बाण-कलापों, धनुषों और बाणों से; हाथियों के झूलों और गद्दियों से, परिघों और अंकुशों से; शक्तियों, भिंदिपालों, तूणों, शूलों और परशुओं से; प्रासों, तोमरों, कुंतों और यष्टियों से; शतघ्नियों, भुशुंडियों, खड्गों और कुल्हाड़ियों से; मूसलों, मुद्गरों, गदाओं और शवों से; हे भरतर्षभ! स्वर्णमंडित कशाओं (चाबुकों) से; गजेंद्रों की घंटियों और नाना साज-सामान से; मालाओं, नाना आभूषणों और बहुमूल्य वस्त्रों से — इन बिखरी हुई वस्तुओं से पृथ्वी शरद् के ग्रह-युक्त आकाश के समान शोभित हो रही है। पृथ्वी पर, पृथ्वी के लिए पृथ्वीपति मारे गए, और अपने अंगों से पृथ्वी का आलिंगन किए हुए सोए हैं, मानो प्रिय कांता का आलिंगन किए हों। पर्वत-शिखरों के समान, ऐरावत-सदृश इन हाथियों को देखो, जो शस्त्रों के घावों के गुफा-मुख जैसे छिद्रों से बहुत रक्त बहा रहे हैं — गुफा-मुखों से गेरू-जल बहाते पर्वतों के समान — हे वीर! तुम्हारे बाणों से आहत होकर धरती पर कराहते इन्हें देखो। स्वर्णमय साज से विभूषित गिरे हुए घोड़ों को देखो; और गंधर्व-नगरों के समान उन रथों को देखो जिनके स्वामी मारे गए, ध्वज-पताका-धुरियाँ कटी हैं, पहिए नष्ट हैं, सारथि मारे गए हैं, कूबर और जूए कट गए हैं, ईषादंड टूटे हैं और ढाँचा चूर-चूर हो गया है, हे प्रभो। हे पार्थ! भूमि पर विमानों के समान दिखने वाले घोड़ों को देखो; और हे वीर! सैकड़ों-हज़ारों की संख्या में मारे गए पैदलों को देखो — धनुष और ढाल धारण किए, रक्त से सने, समस्त अंगों से पृथ्वी का आलिंगन किए, धूल से मैले केशों वाले। हे महाबाहो! तुम्हारे बाणों से छिन्न शरीर वाले योद्धाओं को देखो। हे नरश्रेष्ठ! गिरे हुए हाथियों, रथों और घोड़ों से व्याप्त, रक्त-मेद-मांस की प्रचुर कीचड़ वाले, निशाचरों, कुत्तों, भेड़ियों और पिशाचों के आनंद का साधन बने इस दुर्दर्श धरातल को देखो। हे विभो! रणभूमि में यश बढ़ाने वाला यह महान कर्म तुम पर शोभा देता है, जैसे महायुद्ध में दैत्य-दानवों को मारते समय देवश्रेष्ठ शतक्रतु (इंद्र) पर शोभा दिया था। किरीटी (अर्जुन) को उस शत्रुभूमि को दिखाते हुए ही शत्रुघाती जनार्दन तुरंत पांडव अजातशत्रु (युधिष्ठिर) के पास जाकर जयद्रथ के मारे जाने की सूचना देने लगे।

  37. Verse 37

    चामरैर् व्यजनैश् चित्रैर् ध्वजैश् चाश्वरथद्विपैः विविधैश् च परिस्तोमैर् अश्वानां च प्रकीर्णकैः

    cāmarair vyajanaiś citrair dhvajaiś cāśvarathadvipaiḥ vividhaiś ca paristomair aśvānāṃ ca prakīrṇakaiḥ

    With yak-tail fans, gay whisks, and banners, with horses, cars and elephants, with saddle-cloths of many kinds and the plumes of horses,

    चँवरों, विचित्र व्यजनों और ध्वजों से, घोड़ों-रथों-हाथियों से, नाना प्रकार के झूलों से और घोड़ों के पिच्छ-आभूषणों (प्रकीर्णकों) से —

  38. Verse 38

    कुथाभिश् च विचित्राभिर् वरूथैश् च महाधनैः संस्तीर्णां वसुधां पश्य चित्रपट्टैर् इवावृताम्

    kuthābhiś ca vicitrābhir varūthaiś ca mahādhanaiḥ saṃstīrṇāṃ vasudhāṃ paśya citrapaṭṭair ivāvṛtām

    and with variegated housings and costly car-fenders, behold the earth strewn over, as if covered with patterned cloths.

    विचित्र झूलों और बहुमूल्य वरूथों (रथ-रक्षकों) से बिछी हुई इस वसुधा को देखो, जो मानो रंग-बिरंगे पट्टों से ढकी हुई है।

  39. Verse 39

    नागेभ्यः पतितान् अन्यान् कल्पितेभ्यो द्विपैः सह सिंहान् वज्रप्रणुन्नेभ्यो गिर्यग्रेभ्य इव च्युतान्

    nāgebhyaḥ patitān anyān kalpitebhyo dvipaiḥ saha siṃhān vajrapraṇunnebhyo giryagrebhya iva cyutān

    Behold others fallen from their war-elephants, together with the elephants prepared for battle, like lions dislodged from mountain-peaks by the thunderbolt.

    युद्ध के लिए सजाए गए हाथियों से गिरे हुए अन्य योद्धाओं को, हाथियों सहित, वज्र से गिराए गए पर्वत-शिखरों से लुढ़के सिंहों के समान देखो।

  40. Verse 40

    संस्यूतान् वाजिभिः सार्धं धरण्यां पश्य चापरान् पदातिसादिसंघांश् च क्षतजौघपरिप्लुतान्

    saṃsyūtān vājibhiḥ sārdhaṃ dharaṇyāṃ paśya cāparān padātisādisaṃghāṃś ca kṣatajaughapariplutān

    Behold yet others upon the ground, sewn through together with their steeds, and the throngs of foot-soldiers and horsemen flooded by streams of blood.

    भूमि पर घोड़ों सहित बिंधे हुए अन्यों को देखो, तथा रक्त-प्रवाह में डूबे पैदलों और घुड़सवारों के समूहों को देखो।

  41. Verse 41

    संजय उवाच एवं संदर्शयन् कृष्णो रणभूमिं किरीटिनः स्वैः समेतः स मुदितः पाञ्चजन्यं व्यनादयत्

    saṃjaya uvāca evaṃ saṃdarśayan kṛṣṇo raṇabhūmiṃ kirīṭinaḥ svaiḥ sametaḥ sa muditaḥ pāñcajanyaṃ vyanādayat

    Sanjaya said: Thus showing the diadem-decked one's field of battle, Krishna, joined by his own men and rejoicing, sounded the Panchajanya (his conch).

    संजय ने कहा — इस प्रकार किरीटी (अर्जुन) को रणभूमि दिखाते हुए अपने लोगों से मिले कृष्ण ने प्रसन्न होकर पांचजन्य (शंख) बजाया।