Adhyaya 114
Drona Parva · 94 verses
94 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
संजय उवाच ततः कर्णो महाराज भीमं विद्ध्वा त्रिभिः शरैः मुमोच शरवर्षाणि चित्राणि च बहूनि च
saṃjaya uvāca tataḥ karṇo mahārāja bhīmaṃ viddhvā tribhiḥ śaraiḥ mumoca śaravarṣāṇi citrāṇi ca bahūni ca
Sanjaya said: Then Karna, O great king, having pierced Bhima with three arrows, loosed showers of arrows, varied and many.
संजय ने कहा — हे महाराज! तब कर्ण ने भीम को तीन बाणों से बींधकर अनेक विचित्र बाण-वृष्टियाँ छोड़ीं।
Verse 2
वध्यमानो महाराज सूतपुत्रेण पाण्डवः न विव्यथे भीमसेनो भिद्यमान इवाचलः
vadhyamāno mahārāja sūtaputreṇa pāṇḍavaḥ na vivyathe bhīmaseno bhidyamāna ivācalaḥ
Being slaughtered, O great king, by the charioteer's son, Bhimasena the Pandava was not shaken, like a mountain being split.
हे महाराज! सूतपुत्र (कर्ण) द्वारा मारा जाता हुआ पांडव भीमसेन, विदीर्ण किए जाते पर्वत के समान, तनिक भी विचलित न हुआ।
Verse 3
स कर्णं कर्णिना कर्णे पीतेन निशितेन च विव्याध युधि राजेन्द्र भीमसेनः पतत्रिणा
sa karṇaṃ karṇinā karṇe pītena niśitena ca vivyādha yudhi rājendra bhīmasenaḥ patatriṇā
With a barbed arrow, keen and blood-drinking, Bhimasena pierced Karna on the ear in the fight, O king of kings.
हे राजेंद्र! भीमसेन ने तीक्ष्ण, रक्तपायी कर्णी-बाण से युद्ध में कर्ण को उसके कान पर बींध दिया।
Verse 4
स कुण्डलं महत् कर्णात् कर्णस्यापातयद् भुवि तपनीयं महाराज दीप्तं ज्योतिर् इवाम्बरात्
sa kuṇḍalaṃ mahat karṇāt karṇasyāpātayad bhuvi tapanīyaṃ mahārāja dīptaṃ jyotir ivāmbarāt
He knocked from Karna's ear to the earth Karna's great earring of refined gold, O great king, like a blazing light fallen from the sky.
हे महाराज! उसने कर्ण के कान से उसका तपाये स्वर्ण का महान कुंडल पृथ्वी पर गिरा दिया, मानो आकाश से गिरती हुई दीप्त ज्योति हो।
Verse 5
अथापरेण भल्लेन सूतपुत्रं स्तनान्तरे आजघान भृशं भीमः स्मयन्न् इव महाबलः
athāpareṇa bhallena sūtaputraṃ stanāntare ājaghāna bhṛśaṃ bhīmaḥ smayann iva mahābalaḥ
Then with another broad-headed shaft the mighty Bhima, smiling as it were, struck the charioteer's son hard in the breast.
फिर महाबली भीम ने मानो मुस्कराते हुए एक दूसरे भल्ल से सूतपुत्र (कर्ण) को छाती के बीच जोर से मारा।
Verse 6
पुनर् अस्य त्वरन् भीमो नाराचान् दश भारत रणे प्रैषीन् महावेगान् यमदण्डोपमांस् तथा
punar asya tvaran bhīmo nārācān daśa bhārata raṇe praiṣīn mahāvegān yamadaṇḍopamāṃs tathā
Again, hastening, Bhima loosed at him in the battle ten iron arrows of great speed, like the rod of Yama, O Bharata.
हे भरत! फिर उतावले भीम ने रण में यमदंड के समान महान वेग वाले दस नाराच उस पर छोड़े।
Verse 7
ते ललाटं समासाद्य सूतपुत्रस्य मारिष विविशुश् चोदितास् तेन वल्मीकम् इव पन्नगाः
te lalāṭaṃ samāsādya sūtaputrasya māriṣa viviśuś coditās tena valmīkam iva pannagāḥ
Reaching the forehead of the charioteer's son, O sire, urged by him, they entered it, like serpents entering an anthill.
हे आर्य! उसके द्वारा चलाए गए वे बाण सूतपुत्र (कर्ण) के ललाट पर पहुँचकर उसमें वैसे ही प्रविष्ट हो गए, जैसे सर्प बाँबी में।
Verse 8
ललाटस्थैस् तु तैर् बाणैः सूतपुत्रो व्यरोचत नीलोत्पलमयीं मालां धारयन् स पुरा यथा
lalāṭasthais tu tair bāṇaiḥ sūtaputro vyarocata nīlotpalamayīṃ mālāṃ dhārayan sa purā yathā
With those arrows lodged in his forehead, the charioteer's son shone, as of old when he wore a garland of blue lotuses.
ललाट में धँसे उन बाणों से सूतपुत्र वैसे ही शोभित हुआ, जैसे पहले कभी नील-कमलों की माला धारण किए हुए शोभता था।
Verse 9
ततः क्रुद्धो रणे कर्णः पीडितो दृढधन्वना वेगं चक्रे महावेगो भीमसेनवधं प्रति
tataḥ kruddho raṇe karṇaḥ pīḍito dṛḍhadhanvanā vegaṃ cakre mahāvego bhīmasenavadhaṃ prati
Then, enraged in battle, Karna, afflicted by the firm bowman, that one of great speed made a rush toward the slaying of Bhimasena.
तब उस दृढ़धन्वा (भीम) से पीड़ित होकर रण में क्रुद्ध, महावेगवान कर्ण ने भीमसेन के वध के लिए वेग किया।
Verse 10
तस्मै कर्णः शतं राजन्न् इषूणां गार्ध्रवाससाम् अमर्षी बलवान् क्रुद्धः प्रेषयाम् आस भारत
tasmai karṇaḥ śataṃ rājann iṣūṇāṃ gārdhravāsasām amarṣī balavān kruddhaḥ preṣayām āsa bhārata
At him Karna, O king, indignant, mighty, and wrathful, sent a hundred vulture-feathered arrows, O Bharata.
हे भरत! हे राजन्! अमर्षपूर्ण, बलवान और क्रुद्ध कर्ण ने उस पर गृध्रपंख वाले सौ बाण छोड़े।
Verse 11
ततः प्रासृजद् उग्राणि शरवर्षाणि पाण्डवः समरे तम् अनादृत्य नास्य वीर्यम् अचिन्तयत्
tataḥ prāsṛjad ugrāṇi śaravarṣāṇi pāṇḍavaḥ samare tam anādṛtya nāsya vīryam acintayat
Then the Pandava loosed fierce showers of arrows, disregarding him in the battle, thinking nothing of his prowess.
तब पांडव (भीम) ने समर में उसकी अवहेलना करते हुए, उसके पराक्रम को कुछ न समझते हुए, उग्र बाण-वृष्टियाँ छोड़ीं।
Verse 12
ततः कर्णो महाराज पाण्डवं निशितैः शरैः आजघानोरसि क्रुद्धः क्रुद्धरूपं परंतपः
tataḥ karṇo mahārāja pāṇḍavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ ājaghānorasi kruddhaḥ kruddharūpaṃ paraṃtapaḥ
Then Karna, O great king, wrathful, that scorcher of foes, struck the wrathful-looking Pandava in the breast with keen arrows.
हे महाराज! तब परंतप कर्ण ने क्रुद्ध होकर क्रोधभरे रूप वाले पांडव (भीम) की छाती में तीक्ष्ण बाण मारे।
Verse 13
जीमूताव् इव चान्योन्यं तौ ववर्षतुर् आहवे तलशब्दरवैश् चैव त्रासयन्तौ परस्परम्
jīmūtāv iva cānyonyaṃ tau vavarṣatur āhave talaśabdaravaiś caiva trāsayantau parasparam
Like two rain-clouds, the two poured arrows upon each other in the battle, terrifying one another with the sound of their palm-claps.
वे दोनों युद्ध में दो मेघों के समान एक-दूसरे पर बाण बरसाते और करतल की टंकार से परस्पर एक-दूसरे को भयभीत करते रहे।
Verse 14
शरजालैश् च विविधैश् छादयाम् आसतुर् मृधे अन्योन्यं समरे क्रुद्धौ कृतप्रतिकृतैषिणौ
śarajālaiś ca vividhaiś chādayām āsatur mṛdhe anyonyaṃ samare kruddhau kṛtapratikṛtaiṣiṇau
And with various nets of arrows the two covered each other in the fray, enraged in battle, each seeking to repay the other's deed.
एक-दूसरे का प्रतिकार करने के इच्छुक, समर में क्रुद्ध वे दोनों विविध बाण-जालों से रण में परस्पर एक-दूसरे को ढकने लगे।
Verse 15
ततो भीमो महाबाहू राधेयस्य महात्मनः क्षुरप्रेण धनुश् छित्त्वा कर्णं विव्याध पत्रिणा
tato bhīmo mahābāhū rādheyasya mahātmanaḥ kṣurapreṇa dhanuś chittvā karṇaṃ vivyādha patriṇā
Then the mighty-armed Bhima, cutting with a razor-headed arrow the bow of the high-souled Radheya, pierced Karna with a feathered shaft.
तब महाबाहु भीम ने क्षुरप्र बाण से महात्मा राधेय (कर्ण) का धनुष काटकर उसे एक पंखयुक्त बाण से बींध दिया।
Verse 16
तद् अपास्य धनुश् छिन्नं सूतपुत्रो महामनाः अन्यत् कार्मुकम् आदत्त वेगघ्नं भारसाधनम्
tad apāsya dhanuś chinnaṃ sūtaputro mahāmanāḥ anyat kārmukam ādatta vegaghnaṃ bhārasādhanam
Casting aside that cut bow, the high-minded charioteer's son took up another bow, speed-quelling, able to bear a great strain.
उस कटे धनुष को फेंककर महामनस्वी सूतपुत्र ने दूसरा धनुष उठा लिया, जो वेग को रोकने वाला और भारी भार सह सकने वाला था।
Verse 17
दृष्ट्वा च कुरुसौवीरसैन्धवानां बलक्षयम् सवर्मध्वजशस्त्रैश् च पतितैः संवृतां महीम्
dṛṣṭvā ca kurusauvīrasaindhavānāṃ balakṣayam savarmadhvajaśastraiś ca patitaiḥ saṃvṛtāṃ mahīm
Beholding the destruction of the host of the Kurus, Sauviras, and Sindhus, and the earth covered with fallen armour, banners, and weapons,
कुरु, सौवीर और सिंधुवासियों की सेना का विनाश देखकर, तथा गिरे हुए कवचों, ध्वजों और शस्त्रों से ढकी पृथ्वी को देखकर —
Verse 18
हस्त्यश्वनरदेहांश् च गतासून् प्रेक्ष्य सर्वतः सूतपुत्रस्य संरम्भाद् दीप्तं वपुर् अजायत
hastyaśvanaradehāṃś ca gatāsūn prekṣya sarvataḥ sūtaputrasya saṃrambhād dīptaṃ vapur ajāyata
and beholding on every side the lifeless bodies of elephants, horses, and men, out of the charioteer's son's fury a blazing form arose.
और सब ओर हाथियों, घोड़ों तथा मनुष्यों के निष्प्राण शरीरों को देखकर, सूतपुत्र (कर्ण) के क्रोध से उसका शरीर दीप्त हो उठा।
Verse 19
स विस्फार्य महच् चापं कार्तस्वरविभूषितम् भीमं प्रैक्षत राधेयो राजन् घोरेण चक्षुषा
sa visphārya mahac cāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam bhīmaṃ praikṣata rādheyo rājan ghoreṇa cakṣuṣā
Twanging his great bow adorned with gold, Radheya gazed at Bhima, O king, with a terrible eye.
हे राजन्! स्वर्ण से विभूषित अपने महान धनुष को टंकारकर राधेय (कर्ण) ने घोर दृष्टि से भीम की ओर देखा।
Verse 20
ततः क्रुद्धः शरान् अस्यन् सूतपुत्रो व्यरोचत मध्यंदिनगतो ऽर्चिष्माञ् शरदीव दिवाकरः
tataḥ kruddhaḥ śarān asyan sūtaputro vyarocata madhyaṃdinagato 'rciṣmāñ śaradīva divākaraḥ
Then the charioteer's son, wrathful, shooting arrows, shone like the radiant sun risen to the meridian in autumn.
तब क्रुद्ध होकर बाण चलाता हुआ सूतपुत्र शरद् ऋतु में मध्याह्न को पहुँचे तेजस्वी सूर्य के समान शोभित हुआ।
Verse 21
मरीचिविकचस्येव राजन् भानुमतो वपुः आसीद् आधिरथेर् घोरं वपुः शरशतार्चिषः
marīcivikacasyeva rājan bhānumato vapuḥ āsīd ādhirather ghoraṃ vapuḥ śaraśatārciṣaḥ
Like the form of the sun radiant with beams, O king, was the terrible form of the son of Adhiratha, flaming with hundreds of arrows.
हे राजन्! किरणों से दीप्त सूर्य के शरीर के समान, सैकड़ों बाणों से ज्वलित अधिरथपुत्र (कर्ण) का घोर शरीर प्रतीत हो रहा था।
Verse 22
कराभ्याम् आददानस्य संदधानस्य चाशुगान् विकर्षतो मुञ्चतो वा नान्तरं ददृशू रणे
karābhyām ādadānasya saṃdadhānasya cāśugān vikarṣato muñcato vā nāntaraṃ dadṛśū raṇe
As he took arrows with his two hands, set them, drew, and loosed the swift shafts, no interval could be seen in the battle.
दोनों हाथों से बाण लेते, संधान करते, खींचते और छोड़ते उसके कर्म में रण में कोई अंतराल (बीच का क्षण) दिखाई नहीं देता था।
Verse 23
अग्निचक्रोपमं घोरं मण्डलीकृतम् आयुधम् कर्णस्यासीन् महाराज सव्यदक्षिणम् अस्यतः
agnicakropamaṃ ghoraṃ maṇḍalīkṛtam āyudham karṇasyāsīn mahārāja savyadakṣiṇam asyataḥ
Like a terrible wheel of fire was the weapon of Karna, drawn into a circle, O great king, as he shot to left and to right.
हे महाराज! बाएँ-दाएँ बाण चलाते कर्ण का वह आयुध मंडलाकार होकर अग्नि के घोर चक्र के समान प्रतीत हो रहा था।
Verse 24
स्वर्णपुङ्खाः सुनिशिताः कर्णचापच्युताः शराः प्राच्छादयन् महाराज दिशः सूर्यस्य च प्रभाम्
svarṇapuṅkhāḥ suniśitāḥ karṇacāpacyutāḥ śarāḥ prācchādayan mahārāja diśaḥ sūryasya ca prabhām
The gold-nocked, well-whetted arrows loosed from Karna's bow covered, O great king, the quarters and the light of the sun.
हे महाराज! कर्ण के धनुष से छूटे स्वर्णपंख वाले, सुतीक्ष्ण बाणों ने दिशाओं और सूर्य की प्रभा को ढक दिया।
Verse 25
ततः कनकपुङ्खानां शराणां नतपर्वणाम् धनुश्च्युतानां वियति ददृशे बहुधा व्रजः
tataḥ kanakapuṅkhānāṃ śarāṇāṃ nataparvaṇām dhanuścyutānāṃ viyati dadṛśe bahudhā vrajaḥ
Then, of the gold-nocked, straight-jointed arrows loosed from his bow, a multitude was seen in many ways in the sky.
तब उसके धनुष से छूटे स्वर्णपंख वाले, सीधी गाँठों वाले बाणों का समूह आकाश में अनेक रूपों में दिखाई देता था।
Verse 26
शरासनाद् आधिरथेः प्रभवन्तः स्म सायकाः श्रेणीकृता व्यराजन्त राजन् क्रौञ्चा इवाम्बरे
śarāsanād ādhiratheḥ prabhavantaḥ sma sāyakāḥ śreṇīkṛtā vyarājanta rājan krauñcā ivāmbare
The arrows issuing from the bow of the son of Adhiratha, arrayed in ranks, shone, O king, like cranes in the sky.
हे राजन्! अधिरथपुत्र (कर्ण) के धनुष से निकलते हुए बाण पंक्तिबद्ध होकर आकाश में क्रौंच पक्षियों के समान शोभित हुए।
Verse 27
गार्ध्रपत्राञ् शिलाधौतान् कार्तस्वरविभूषितान् महावेगान् प्रदीप्ताग्रान् मुमोचाधिरथिः शरान्
gārdhrapatrāñ śilādhautān kārtasvaravibhūṣitān mahāvegān pradīptāgrān mumocādhirathiḥ śarān
Vulture-feathered, stone-whetted, gold-adorned, of great speed, with blazing points, the son of Adhiratha loosed his arrows.
गृध्रपंख वाले, पत्थर पर धोकर तीक्ष्ण किए, स्वर्ण से विभूषित, महान वेग वाले, जलते अग्रभाग वाले बाण अधिरथपुत्र ने छोड़े।
Verse 28
ते तु चापबलोद्धूताः शातकुम्भविभूषिताः अजस्रम् अन्वकीर्यन्त शराः पार्थरथं प्रति
te tu cāpabaloddhūtāḥ śātakumbhavibhūṣitāḥ ajasram anvakīryanta śarāḥ pārtharathaṃ prati
Those arrows, driven by the force of the bow, adorned with gold, without cease were scattered toward Partha's (Bhima's) chariot.
धनुष के बल से छूटे, स्वर्ण से विभूषित वे बाण निरंतर पार्थ (भीम) के रथ की ओर बिखरते रहे।
Verse 29
ते व्योम्नि रत्नविकृता व्यकाशन्त सहस्रशः शलभानाम् इव व्राताः शराः कर्णसमीरिताः
te vyomni ratnavikṛtā vyakāśanta sahasraśaḥ śalabhānām iva vrātāḥ śarāḥ karṇasamīritāḥ
Those arrows, gem-wrought, shone in the sky by the thousands, like swarms of locusts — the arrows sped by Karna.
रत्नों से मंडित, कर्ण द्वारा छोड़े गए वे बाण आकाश में सहस्रों की संख्या में टिड्डियों के झुंडों के समान चमक रहे थे।
Verse 30
चापाद् आधिरथेर् मुक्ताः प्रपतन्तः स्म सायकाः एको दीर्घ इव प्रांशुः प्रभवन् दृश्यते शरः
cāpād ādhirather muktāḥ prapatantaḥ sma sāyakāḥ eko dīrgha iva prāṃśuḥ prabhavan dṛśyate śaraḥ
The shafts loosed from the bow of the son of Adhiratha, falling, appeared as one long, tall, continuous arrow issuing forth.
अधिरथपुत्र के धनुष से छूटे गिरते हुए बाण मानो एक ही लंबा, ऊँचा, सतत निकलता हुआ बाण प्रतीत हो रहे थे।
Verse 31
पर्वतं वारिधाराभिश् छादयन्न् इव तोयदः कर्णः प्राच्छादयत् क्रुद्धो भीमं सायकवृष्टिभिः
parvataṃ vāridhārābhiś chādayann iva toyadaḥ karṇaḥ prācchādayat kruddho bhīmaṃ sāyakavṛṣṭibhiḥ
As a cloud covers a mountain with torrents of water, so did the enraged Karna cover Bhima with showers of arrows.
जैसे मेघ जलधाराओं से पर्वत को ढक देता है, वैसे ही क्रुद्ध कर्ण ने बाण-वृष्टियों से भीम को ढक दिया।
Verse 32
तत्र भारत भीमस्य बलवीर्यपराक्रमम् व्यवसायं च पुत्रास् ते प्रैक्षन्त कुरुभिः सह
tatra bhārata bhīmasya balavīryaparākramam vyavasāyaṃ ca putrās te praikṣanta kurubhiḥ saha
There, O Bharata, your sons, together with the Kurus, beheld the strength, valour, prowess, and resolve of Bhima.
हे भरत! वहाँ तुम्हारे पुत्रों ने कुरुओं के साथ भीम के बल, वीर्य, पराक्रम और दृढ़ निश्चय को देखा।
Verse 33
तां समुद्रम् इवोद्धूतां शरवृष्टिं समुत्थिताम् अचिन्तयित्वा भीमस् तु क्रुद्धः कर्णम् उपाद्रवत्
tāṃ samudram ivoddhūtāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitām acintayitvā bhīmas tu kruddhaḥ karṇam upādravat
But Bhima, disregarding that shower of arrows arisen and heaved up like the ocean, wrathful, rushed at Karna.
किंतु भीम समुद्र के समान उठी हुई उस बाण-वृष्टि की परवाह न कर, क्रुद्ध होकर कर्ण पर टूट पड़ा।
Verse 34
रुक्मपृष्ठं महच् चापं भीमस्यासीद् विशां पते आकर्षान् मण्डलीभूतं शक्रचापम् इवापरम् तस्माच् छराः प्रादुरासन् पूरयन्त इवाम्बरम्
rukmapṛṣṭhaṃ mahac cāpaṃ bhīmasyāsīd viśāṃ pate ākarṣān maṇḍalībhūtaṃ śakracāpam ivāparam tasmāc charāḥ prādurāsan pūrayanta ivāmbaram
Bhima's great gold-backed bow, O lord of the people, drawn into a circle, was like a second bow of Indra (a rainbow); from it arrows issued, as if filling the sky.
हे प्रजापते! खींचे जाने पर मंडलाकार हुआ भीम का स्वर्णपृष्ठ वाला महान धनुष मानो दूसरा इंद्रधनुष था; उससे बाण आकाश को भरते हुए निकलने लगे।
Verse 35
सुवर्णपुङ्खैर् भीमेन सायकैर् नतपर्वभिः गगने रचिता माला काञ्चनीव व्यराजत
suvarṇapuṅkhair bhīmena sāyakair nataparvabhiḥ gagane racitā mālā kāñcanīva vyarājata
By Bhima's gold-nocked, straight-jointed arrows a garland as of gold was fashioned in the sky and shone.
भीम के स्वर्णपंख वाले, सीधी गाँठों वाले बाणों से आकाश में रची गई माला स्वर्ण की माला के समान शोभित हुई।
Verse 36
ततो व्योम्नि विषक्तानि शरजालानि भागशः आहतानि व्यशीर्यन्त भीमसेनस्य पत्रिभिः
tato vyomni viṣaktāni śarajālāni bhāgaśaḥ āhatāni vyaśīryanta bhīmasenasya patribhiḥ
Then the nets of arrows hanging in the sky, struck piecemeal, were scattered by Bhimasena's feathered shafts.
तब आकाश में टँगे हुए बाण-जाल भीमसेन के पंखयुक्त बाणों से टुकड़े-टुकड़े होकर बिखर गए।
Verse 37
कर्णस्य शरजालौघैर् भीमसेनस्य चोभयोः अग्निस्फुलिङ्गसंस्पर्शैर् अञ्जोगतिभिर् आहवे तैस् तैः कनकपुङ्खानां द्यौर् आसीत् संवृता व्रजैः
karṇasya śarajālaughair bhīmasenasya cobhayoḥ agnisphuliṅgasaṃsparśair añjogatibhir āhave tais taiḥ kanakapuṅkhānāṃ dyaur āsīt saṃvṛtā vrajaiḥ
By the floods of arrow-nets of both Karna and Bhimasena, like touching sparks of fire, of swift course in the battle — by those masses of gold-nocked shafts the sky was covered over.
कर्ण और भीमसेन दोनों के बाण-जालों के प्रवाहों से, जो अग्नि के स्फुलिंगों के स्पर्श के समान और रण में अत्यंत वेगवान थे, उन स्वर्णपंख वाले बाण-समूहों से आकाश ढक गया।
Verse 38
स भीमं छादयन् बाणैः सूतपुत्रः पृथग्विधैः उपारोहद् अनादृत्य तस्य वीर्यं महात्मनः
sa bhīmaṃ chādayan bāṇaiḥ sūtaputraḥ pṛthagvidhaiḥ upārohad anādṛtya tasya vīryaṃ mahātmanaḥ
Covering Bhima with arrows of various kinds, the charioteer's son pressed upon him, disregarding the prowess of that high-souled one.
भीम को नाना प्रकार के बाणों से ढकते हुए सूतपुत्र (कर्ण) उस महात्मा के पराक्रम की अवहेलना करते हुए उस पर चढ़ आया।
Verse 39
तयोर् विसृजतोस् तत्र शरजालानि मारिष वायुभूतान्य् अदृश्यन्त संसक्तानीतरेतरम्
tayor visṛjatos tatra śarajālāni māriṣa vāyubhūtāny adṛśyanta saṃsaktānītaretaram
As the two loosed nets of arrows there, O sire, they appeared like wind-currents locked into one another.
हे आर्य! वहाँ बाण-जाल छोड़ते उन दोनों के बाण परस्पर एक-दूसरे में उलझे हुए वायु-प्रवाहों के समान प्रतीत होते थे।
Verse 40
तस्मै कर्णः शितान् बाणान् कर्मारपरिमार्जितान् सुवर्णविकृतान् क्रुद्धः प्राहिणोद् वधकाङ्क्षया
tasmai karṇaḥ śitān bāṇān karmāraparimārjitān suvarṇavikṛtān kruddhaḥ prāhiṇod vadhakāṅkṣayā
At him Karna, wrathful, sent keen arrows polished by the smith, gold-wrought, with desire to slay.
उस पर कर्ण ने क्रुद्ध होकर वध की इच्छा से लोहार द्वारा घिसे-माँजे, स्वर्णमंडित तीक्ष्ण बाण छोड़े।
Verse 41
तान् अन्तरिक्षे विशिखैस् त्रिधैकैकम् अशातयत् विशेषयन् सूतपुत्रं भीमस् तिष्ठेति चाब्रवीत्
tān antarikṣe viśikhais tridhaikaikam aśātayat viśeṣayan sūtaputraṃ bhīmas tiṣṭheti cābravīt
Those, in mid-air, Bhima split each into three with his shafts, and, outdoing the charioteer's son, said, 'Stand!'
उन (बाणों) को भीम ने अंतरिक्ष में ही अपने बाणों से एक-एक को तीन-तीन टुकड़ों में काट डाला, और सूतपुत्र को पीछे छोड़ते हुए "ठहर!" कहा।
Verse 42
पुनश् चासृजद् उग्राणि शरवर्षाणि पाण्डवः अमर्षी बलवान् क्रुद्धो दिधक्षन्न् इव पावकः ततश् चटचटाशब्दो गोधाघाताद् अभूत् तयोः तलशब्दश् च सुमहान् सिंहनादश् च भैरवः रथनेमिनिनादश् च ज्याशब्दश् चैव दारुणः योधा व्युपारमन् युद्धाद् दिदृक्षन्तः पराक्रमम् कर्णपाण्डवयो राजन् परस्परवधैषिणोः देवर्षिसिद्धगन्धर्वाः साधु साध्व् इत्य् अपूजयन् मुमुचुः पुष्पवर्षं च विद्याधरगणास् तथा ततो भीमो महाबाहुः संरम्भी दृढविक्रमः अस्त्रैर् अस्त्राणि संवार्य शरैर् विव्याध सूतजम् कर्णो ऽपि भीमसेनस्य निवार्येषून् महाबलः प्राहिणोन् नव नाराचान् आशीविषसमान् रणे तावद्भिर् अथ तान् भीमो व्योम्नि चिच्छेद पत्रिभिः नाराचान् सूतपुत्रस्य तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ततो भीमो महाबाहुः शरं क्रुद्धान्तकोपमम् मुमोचाधिरथेर् वीरो यमदण्डम् इवापरम् तम् आपतन्तं चिच्छेद राधेयः प्रहसन्न् इव त्रिभिः शरैः शरं राजन् पाण्डवस्य प्रतापवान् पुनश् चासृजद् उग्राणि शरवर्षाणि पाण्डवः
punaś cāsṛjad ugrāṇi śaravarṣāṇi pāṇḍavaḥ amarṣī balavān kruddho didhakṣann iva pāvakaḥ tataś caṭacaṭāśabdo godhāghātād abhūt tayoḥ talaśabdaś ca sumahān siṃhanādaś ca bhairavaḥ rathanemininādaś ca jyāśabdaś caiva dāruṇaḥ yodhā vyupāraman yuddhād didṛkṣantaḥ parākramam karṇapāṇḍavayo rājan parasparavadhaiṣiṇoḥ devarṣisiddhagandharvāḥ sādhu sādhv ity apūjayan mumucuḥ puṣpavarṣaṃ ca vidyādharagaṇās tathā tato bhīmo mahābāhuḥ saṃrambhī dṛḍhavikramaḥ astrair astrāṇi saṃvārya śarair vivyādha sūtajam karṇo 'pi bhīmasenasya nivāryeṣūn mahābalaḥ prāhiṇon nava nārācān āśīviṣasamān raṇe tāvadbhir atha tān bhīmo vyomni ciccheda patribhiḥ nārācān sūtaputrasya tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt tato bhīmo mahābāhuḥ śaraṃ kruddhāntakopamam mumocādhirather vīro yamadaṇḍam ivāparam tam āpatantaṃ ciccheda rādheyaḥ prahasann iva tribhiḥ śaraiḥ śaraṃ rājan pāṇḍavasya pratāpavān punaś cāsṛjad ugrāṇi śaravarṣāṇi pāṇḍavaḥ
And again the mighty, indignant, wrathful Pandava loosed fierce showers of arrows, like a fire eager to consume. Then arose from the two a crackling sound from the striking of their leathern guards, and a very great clap of the palms, and a terrible lion-roar, and the sound of chariot-wheel-rims, and the dreadful twang of bowstrings. The warriors desisted from the battle, wishing to behold the prowess of Karna and the Pandava, O king, each seeking the other's death. The divine sages, siddhas, and gandharvas honoured them, crying 'Well done! Well done!'; and the hosts of the Vidyadharas let fall a shower of flowers. Then the mighty-armed Bhima, furious, of firm prowess, warding off the enemy's weapons with his own weapons, pierced the charioteer's son with arrows. Karna too, the mighty one, warding off Bhimasena's arrows, sent nine iron shafts, like venomous serpents, in the battle. Bhima cut those iron shafts of the charioteer's son in the sky with as many feathered arrows, and said, 'Stand, stand!' Then the mighty-armed hero Bhima loosed at the son of Adhiratha an arrow like wrathful Death, like a second rod of Yama. That oncoming arrow of the Pandava the valorous Radheya, smiling as it were, cut with three arrows, O king. And again the Pandava loosed fierce showers of arrows.
[यह श्लोक-स्थान अनेक श्लोकों को एक साथ समेटे हुए है — स्रोत-दोष, पूरा अंश यहाँ अनूदित; आरंभ और अंत की पंक्ति ("पुनश् चासृजद् उग्राणि...") एक ही है।] और फिर अमर्षी, बलवान, क्रुद्ध पांडव (भीम) ने भस्म करने को उद्यत अग्नि के समान उग्र बाण-वृष्टियाँ छोड़ीं। तब उन दोनों के गोधा (करत्राण) के आघात से चटचट शब्द उठा, और महान करतल-ध्वनि, भयानक सिंहनाद, रथ के पहियों की नेमि का निनाद तथा प्रत्यंचा का दारुण शब्द (गूँज उठा)। एक-दूसरे का वध चाहने वाले कर्ण और पांडव (भीम) के पराक्रम को देखने की इच्छा से योद्धा युद्ध से विरत हो गए, हे राजन्! देवर्षि, सिद्ध और गंधर्व "साधु! साधु!" कहकर उनका सम्मान करने लगे; वैसे ही विद्याधरगण पुष्प-वृष्टि करने लगे। तब महाबाहु, क्रोधभरे, दृढ़पराक्रमी भीम ने अस्त्रों से (कर्ण के) अस्त्रों को रोककर बाणों से सूतपुत्र को बींध दिया। महाबली कर्ण ने भी भीमसेन के बाणों को रोककर रण में विषैले सर्पों के समान नौ नाराच छोड़े। उतने ही पंखयुक्त बाणों से भीम ने सूतपुत्र के उन नाराचों को आकाश में ही काट डाला और "ठहर, ठहर!" कहा। तब महाबाहु वीर भीम ने अधिरथपुत्र (कर्ण) पर क्रुद्ध यमराज के समान, मानो दूसरे यमदंड-सरीखा एक बाण छोड़ा। हे राजन्! झपटते हुए पांडव के उस बाण को प्रतापी राधेय ने मानो हँसते हुए तीन बाणों से काट डाला। और फिर पांडव (भीम) ने उग्र बाण-वृष्टियाँ छोड़ीं।
Verse 43
तस्य तान्य् आददे कर्णः सर्वाण्य् अस्त्राण्य् अभीतवत् युध्यतः पाण्डुपुत्रस्य सूतपुत्रो ऽस्त्रमायया
tasya tāny ādade karṇaḥ sarvāṇy astrāṇy abhītavat yudhyataḥ pāṇḍuputrasya sūtaputro 'stramāyayā
All those weapons of his, as the son of Pandu fought, Karna the charioteer's son took in fearlessly by the illusive art of his weapons.
पांडुपुत्र (भीम) के युद्ध करते समय कर्ण सूतपुत्र ने अपनी अस्त्र-माया से उसके वे सभी अस्त्र निर्भय होकर ग्रस लिए।
Verse 44
तस्येषुधी धनुर्ज्यां च बाणैः संनतपर्वभिः रश्मीन् योक्त्राणि चाश्वानां कर्णो वैकर्तनो ऽच्छिनत्
tasyeṣudhī dhanurjyāṃ ca bāṇaiḥ saṃnataparvabhiḥ raśmīn yoktrāṇi cāśvānāṃ karṇo vaikartano 'cchinat
His two quivers and bowstring, and the reins and the traces of his horses, Karna Vaikartana cut off with straight-jointed arrows.
कर्ण वैकर्तन ने सीधी गाँठों वाले बाणों से उसके दोनों तरकश, धनुष की प्रत्यंचा, तथा घोड़ों की रास और जोत काट डाले।
Verse 45
अथास्याश्वान् पुनर् हत्वा त्रिभिर् विव्याध सारथिम् सो ऽवप्लुत्य द्रुतं सूतो युयुधानरथं ययौ
athāsyāśvān punar hatvā tribhir vivyādha sārathim so 'vaplutya drutaṃ sūto yuyudhānarathaṃ yayau
Then, having slain his horses again, he pierced his charioteer with three arrows; that charioteer, leaping down quickly, went to the chariot of Yuyudhana (Satyaki).
फिर उसके घोड़ों को भी मारकर उसने सारथि को तीन बाणों से बींध दिया; वह सारथि तुरंत कूदकर युयुधान (सात्यकि) के रथ पर चला गया।
Verse 46
उत्स्मयन्न् इव भीमस्य क्रुद्धः कालानलप्रभः ध्वजं चिच्छेद राधेयः पताकाश् च न्यपातयत्
utsmayann iva bhīmasya kruddhaḥ kālānalaprabhaḥ dhvajaṃ ciccheda rādheyaḥ patākāś ca nyapātayat
Smiling as it were, the wrathful Radheya, of the splendour of the fire of doom, cut down Bhima's banner and felled his pennons.
मानो मुस्कराते हुए, प्रलयाग्नि के समान तेज वाले क्रुद्ध राधेय (कर्ण) ने भीम का ध्वज काट डाला और पताकाएँ गिरा दीं।
Verse 47
स विधन्वा महाराज रथशक्तिं परामृशत् ताम् अवासृजद् आविध्य क्रुद्धः कर्णरथं प्रति
sa vidhanvā mahārāja rathaśaktiṃ parāmṛśat tām avāsṛjad āvidhya kruddhaḥ karṇarathaṃ prati
Bereft of his bow, O great king, he (Bhima) seized a car-lance, and, whirling it, wrathful, hurled it toward Karna's chariot.
हे महाराज! धनुषहीन होकर उसने (भीम ने) रथ की शक्ति उठाई, और उसे घुमाकर क्रुद्ध होकर कर्ण के रथ की ओर फेंका।
Verse 48
ताम् आधिरथिर् आयस्तः शक्तिं हेमपरिष्कृताम् आपतन्तीं महोल्काभां चिच्छेद दशभिः शरैः
tām ādhirathir āyastaḥ śaktiṃ hemapariṣkṛtām āpatantīṃ maholkābhāṃ ciccheda daśabhiḥ śaraiḥ
That gold-adorned spear, coming on like a great meteor, the son of Adhiratha, straining, cut with ten arrows.
महान उल्का के समान झपटती उस स्वर्णमंडित शक्ति को अधिरथपुत्र (कर्ण) ने प्रयत्नपूर्वक दस बाणों से काट डाला।
Verse 49
सापतद् दशधा राजन् निकृत्ता कर्णसायकैः अस्यतः सूतपुत्रस्य मित्रार्थे चित्रयोधिनः
sāpatad daśadhā rājan nikṛttā karṇasāyakaiḥ asyataḥ sūtaputrasya mitrārthe citrayodhinaḥ
It fell in ten pieces, O king, cut by the arrows of Karna, the charioteer's son of varied skill in fight, as he shot for his friend's sake.
हे राजन्! मित्र (दुर्योधन) के लिए विचित्र युद्ध करते हुए सूतपुत्र (कर्ण) के बाणों से कटी हुई वह शक्ति दस टुकड़ों में गिर पड़ी।
Verse 50
स चर्मादत्त कौन्तेयो जातरूपपरिष्कृतम् खड्गं चान्यतरप्रेप्सुर् मृत्योर् अग्रे जयस्य वा तद् अस्य सहसा कर्णो व्यधमत् प्रहसन्न् इव
sa carmādatta kaunteyo jātarūpapariṣkṛtam khaḍgaṃ cānyataraprepsur mṛtyor agre jayasya vā tad asya sahasā karṇo vyadhamat prahasann iva
Then the son of Kunti took up a shield adorned with gold and a sword, seeking either death or victory; but Karna suddenly shattered it, smiling as it were.
तब मृत्यु अथवा विजय — इन दोनों में से एक चाहते हुए कुंतीपुत्र (भीम) ने स्वर्णमंडित ढाल और एक खड्ग उठाया; किंतु कर्ण ने मानो हँसते हुए उसे सहसा छिन्न-भिन्न कर डाला।
Verse 51
स विचर्मा महाराज विरथः क्रोधमूर्छितः असिं प्रासृजद् आविध्य त्वरन् कर्णरथं प्रति
sa vicarmā mahārāja virathaḥ krodhamūrchitaḥ asiṃ prāsṛjad āvidhya tvaran karṇarathaṃ prati
Bereft of shield, O great king, chariotless, senseless with wrath, he (Bhima), whirling his sword, swiftly hurled it toward Karna's chariot.
हे महाराज! ढालहीन, रथहीन, क्रोध से मूर्छित होकर उसने (भीम ने) तलवार घुमाकर उतावलेपन से कर्ण के रथ की ओर फेंकी।
Verse 52
स धनुः सूतपुत्रस्य छित्त्वा ज्यां च सुसंशितः अपतद् भुवि निस्त्रिंशश् च्युतः सर्प इवाम्बरात्
sa dhanuḥ sūtaputrasya chittvā jyāṃ ca susaṃśitaḥ apatad bhuvi nistriṃśaś cyutaḥ sarpa ivāmbarāt
That well-whetted sword, having cut the bow and bowstring of the charioteer's son, fell to the ground, like a serpent fallen from the sky.
वह सुतीक्ष्ण तलवार सूतपुत्र के धनुष और प्रत्यंचा को काटकर आकाश से गिरे सर्प के समान पृथ्वी पर गिर पड़ी।
Verse 53
ततः प्रहस्याधिरथिर् अन्यद् आदत्त कार्मुकम् शत्रुघ्नं समरे क्रुद्धो दृढज्यं वेगवत्तरम्
tataḥ prahasyādhirathir anyad ādatta kārmukam śatrughnaṃ samare kruddho dṛḍhajyaṃ vegavattaram
Then, smiling, the son of Adhiratha took up another bow in the battle, wrathful — a foe-slayer, firm-strung, of greater speed.
तब अधिरथपुत्र (कर्ण) ने हँसकर समर में क्रुद्ध होकर दूसरा धनुष उठाया — शत्रुघ्न, दृढ़ प्रत्यंचा वाला और अधिक वेगवान।
Verse 54
स भीमसेनः कुपितो बलवान् सत्यविक्रमः विहायसं प्राक्रमद् वै कर्णस्य व्यथयन् मनः
sa bhīmasenaḥ kupito balavān satyavikramaḥ vihāyasaṃ prākramad vai karṇasya vyathayan manaḥ
But the mighty Bhimasena, provoked, of truthful valour, sprang up into the air, troubling the mind of Karna.
किंतु कुपित, बलवान, सत्यपराक्रमी भीमसेन कर्ण के मन को व्यथित करता हुआ आकाश में उछल पड़ा।
Verse 55
तस्य तच् चरितं दृष्ट्वा संग्रामे विजयैषिणः लयम् आस्थाय राधेयो भीमसेनम् अवञ्चयत्
tasya tac caritaṃ dṛṣṭvā saṃgrāme vijayaiṣiṇaḥ layam āsthāya rādheyo bhīmasenam avañcayat
Beholding that feat of his, Radheya, seeking victory in the fight, by a deft movement eluded Bhimasena.
उसके उस कर्म को देखकर संग्राम में विजय चाहने वाले राधेय (कर्ण) ने फुर्तीली चाल से भीमसेन को चकमा दे दिया।
Verse 56
तम् अदृष्ट्वा रथोपस्थे निलीनं व्यथितेन्द्रियम् ध्वजम् अस्य समासाद्य तस्थौ स धरणीतले
tam adṛṣṭvā rathopasthe nilīnaṃ vyathitendriyam dhvajam asya samāsādya tasthau sa dharaṇītale
Not seeing him — Bhima crouched low in the chariot-box, his senses distressed — Karna, reaching his (Bhima's) banner, stood upon the ground.
रथ के पिछले भाग में छिपे, व्यथित इंद्रियों वाले उस (भीम) को न देखकर, कर्ण उसके ध्वज तक पहुँचकर भूमि पर खड़ा हो गया।
Verse 57
तद् अस्य कुरवः सर्वे चारणाश् चाभ्यपूजयन् यद् इयेष रथात् कर्णं हन्तुं तार्क्ष्य इवोरगम्
tad asya kuravaḥ sarve cāraṇāś cābhyapūjayan yad iyeṣa rathāt karṇaṃ hantuṃ tārkṣya ivoragam
For this all the Kurus and the charanas applauded him (Bhima) — that he had sought to slay Karna, as Garuda slays a serpent.
इस पर समस्त कुरुओं और चारणों ने भीम की प्रशंसा की — कि उसने रथ से (उतरकर) कर्ण को वैसे ही मारने का यत्न किया, जैसे गरुड़ सर्प को।
Verse 58
स छिन्नधन्वा विरथः स्वधर्मम् अनुपालयन् स्वरथं पृष्ठतः कृत्वा युद्धायैव व्यवस्थितः
sa chinnadhanvā virathaḥ svadharmam anupālayan svarathaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā yuddhāyaiva vyavasthitaḥ
He (Bhima), his bow cut, chariotless, keeping to his own kshatriya duty, keeping his chariot at his back, stood firm for battle still.
धनुष कट जाने पर, रथहीन होकर भी, अपने क्षात्रधर्म का पालन करते हुए, अपने रथ को पीछे करके वह (भीम) युद्ध के लिए ही डटा रहा।
Verse 59
तद् विहत्यास्य राधेयस् तत एनं समभ्ययात् संरब्धः पाण्डवं संख्ये युद्धाय समुपस्थितम्
tad vihatyāsya rādheyas tata enaṃ samabhyayāt saṃrabdhaḥ pāṇḍavaṃ saṃkhye yuddhāya samupasthitam
Having struck that down, Radheya then advanced upon him — upon the furious Pandava, standing ready for battle in the fray.
उसे (ध्वज को) गिराकर राधेय (कर्ण) ने फिर युद्ध के लिए तैयार खड़े उस क्रुद्ध पांडव (भीम) पर समर में आक्रमण किया।
Verse 60
तौ समेतौ महारङ्गे स्पर्धमानौ महाबलौ जीमूताव् इव घर्मान्ते गर्जमानौ नभस्तले
tau sametau mahāraṅge spardhamānau mahābalau jīmūtāv iva gharmānte garjamānau nabhastale
The two, met in the great arena, contending, mighty, like two clouds at summer's end roaring in the sky —
महान रणभूमि में मिले हुए, स्पर्धा करते वे दोनों महाबली ग्रीष्म के अंत में आकाश में गरजते दो मेघों के समान थे —
Verse 61
तयोर् आसीत् संप्रहारः क्रुद्धयोर् नरसिंहयोः अमृष्यमाणयोः संख्ये देवदानवयोर् इव
tayor āsīt saṃprahāraḥ kruddhayor narasiṃhayoḥ amṛṣyamāṇayoḥ saṃkhye devadānavayor iva
there was a clash between those two wrathful man-lions, unforbearing in battle, as between the gods and the danavas.
युद्ध में असहिष्णु, क्रुद्ध उन दोनों नरसिंहों के बीच वैसा ही संग्राम हुआ, जैसा देवों और दानवों के बीच होता है।
Verse 62
क्षीणशस्त्रस् तु कौन्तेयः कर्णेन समभिद्रुतः दृष्ट्वार्जुनहतान् नागान् पतितान् पर्वतोपमान् रथमार्गविघातार्थं व्यायुधः प्रविवेश ह
kṣīṇaśastras tu kaunteyaḥ karṇena samabhidrutaḥ dṛṣṭvārjunahatān nāgān patitān parvatopamān rathamārgavighātārthaṃ vyāyudhaḥ praviveśa ha
But the son of Kunti (Bhima), his weapons spent, hard-pressed by Karna, beholding elephants slain by Arjuna, fallen like mountains, weaponless, entered among them to obstruct the chariot-path.
किंतु अस्त्र-क्षीण कुंतीपुत्र (भीम), कर्ण से पीड़ित होकर, अर्जुन द्वारा मारे गए पर्वत-सदृश गिरे हाथियों को देखकर, रथ के मार्ग को रोकने के लिए निःशस्त्र होकर उनके बीच प्रविष्ट हो गया।
Verse 63
हस्तिनां व्रजम् आसाद्य रथदुर्गं प्रविश्य च पाण्डवो जीविताकाङ्क्षी राधेयं नाभ्यहारयत्
hastināṃ vrajam āsādya rathadurgaṃ praviśya ca pāṇḍavo jīvitākāṅkṣī rādheyaṃ nābhyahārayat
Reaching that herd of elephants and entering that chariot-fastness, the Pandava, desirous of life, did not strike Radheya further.
उस हाथियों के झुंड के पास पहुँचकर और उस रथ-दुर्ग में प्रवेश कर, जीवन की इच्छा रखते हुए पांडव (भीम) ने राधेय पर आगे प्रहार नहीं किया।
Verse 64
व्यवस्थानम् अथाकाङ्क्षन् धनंजयशरैर् हतम् उद्यम्य कुञ्जरं पार्थस् तस्थौ परपुरंजयः
vyavasthānam athākāṅkṣan dhanaṃjayaśarair hatam udyamya kuñjaraṃ pārthas tasthau parapuraṃjayaḥ
Then, seeking a stand, Partha (Bhima), that conqueror of hostile cities, raising up an elephant slain by Dhananjaya's arrows, stood.
तब ठहरने का स्थान खोजते हुए, परपुरंजय पार्थ (भीम) ने धनंजय के बाणों से मारे गए एक हाथी को उठाकर (ढाल बनाकर) खड़ा हो गया।
Verse 65
तम् अस्य विशिखैः कर्णो व्यधमत् कुञ्जरं पुनः हस्त्यङ्गान्य् अथ कर्णाय प्राहिणोत् पाण्डवो नदन्
tam asya viśikhaiḥ karṇo vyadhamat kuñjaraṃ punaḥ hastyaṅgāny atha karṇāya prāhiṇot pāṇḍavo nadan
That elephant too Karna shattered with his arrows; then the Pandava, roaring, hurled elephant-limbs at Karna.
उस हाथी को भी कर्ण ने अपने बाणों से छिन्न-भिन्न कर डाला; तब गरजते हुए पांडव (भीम) ने हाथी के अंग कर्ण पर फेंके।
Verse 66
चक्राण्य् अश्वांस् तथा वाहान् यद् यत् पश्यति भूतले तत् तद् आदाय चिक्षेप क्रुद्धः कर्णाय पाण्डवः
cakrāṇy aśvāṃs tathā vāhān yad yat paśyati bhūtale tat tad ādāya cikṣepa kruddhaḥ karṇāya pāṇḍavaḥ
Wheels, horses, and other mounts — whatever he saw on the ground — the wrathful Pandava took up and hurled at Karna.
पहिए, घोड़े तथा अन्य वाहन — भूमि पर जो-जो दिखा, उसे-उसे उठाकर क्रुद्ध पांडव ने कर्ण पर फेंका।
Verse 67
तद् अस्य सर्वं चिच्छेद क्षिप्तं क्षिप्तं शितैः शरैः व्यायुधं नावधीच् चैनं कर्णः कुन्त्या वचः स्मरन्
tad asya sarvaṃ ciccheda kṣiptaṃ kṣiptaṃ śitaiḥ śaraiḥ vyāyudhaṃ nāvadhīc cainaṃ karṇaḥ kuntyā vacaḥ smaran
All that he hurled, again and again, Karna cut with his keen arrows; yet, though Bhima was weaponless, Karna did not slay him, remembering Kunti's words.
बार-बार फेंकी गई उस सब सामग्री को कर्ण ने अपने तीक्ष्ण बाणों से काट डाला; फिर भी निःशस्त्र होने के कारण उसने भीम को नहीं मारा, कुंती के वचन का स्मरण करते हुए।
Verse 68
धनुषो ऽग्रेण तं कर्णस् त्व् अभिद्रुत्य परामृशत् उत्स्मयन्न् इव राधेयो भीमसेनम् उवाच ह
dhanuṣo 'greṇa taṃ karṇas tv abhidrutya parāmṛśat utsmayann iva rādheyo bhīmasenam uvāca ha
Karna, rushing at him with the tip of his bow, touched him; and Radheya, smiling as it were, said to Bhimasena:
कर्ण ने उस पर झपटकर धनुष के अग्रभाग से उसे छू लिया, और मानो मुस्कराते हुए राधेय ने भीमसेन से यह कहा —
Verse 69
पुनः पुनस् तूबरक मूढ औदरिकेति च अकृतास्त्रक मा योत्सीर् बाल संग्रामकातर
punaḥ punas tūbaraka mūḍha audariketi ca akṛtāstraka mā yotsīr bāla saṃgrāmakātara
'Again and again, O beardless one, O fool, O glutton! O untrained in arms, do not fight, O boy, faint-hearted in battle!'
"अरे दाढ़ी-मूँछहीन! अरे मूर्ख! अरे पेटू! हे अस्त्रविद्या से अनजान बालक! हे संग्राम से डरने वाले! बार-बार मत लड़।
Verse 70
यत्र भोज्यं बहुविधं भक्ष्यं पेयं च पाण्डव तत्र त्वं दुर्मते योग्यो न युद्धेषु कथं चन
yatra bhojyaṃ bahuvidhaṃ bhakṣyaṃ peyaṃ ca pāṇḍava tatra tvaṃ durmate yogyo na yuddheṣu kathaṃ cana
'Where there is food of many kinds, and things to eat and to drink, O Pandava — there you are fit, O dull-witted one, and not in battles at all.'
हे पांडव! हे दुर्बुद्धि! जहाँ अनेक प्रकार का भोज्य, भक्ष्य और पेय हो, वहीं तू योग्य है; युद्धों में कदापि नहीं।
Verse 71
मुनिर् भूत्वाथ वा भीम फलान् यद् धि सुदुर्मते वनाय व्रज कौन्तेय न त्वं युद्धविशारदः
munir bhūtvātha vā bhīma phalān yad dhi sudurmate vanāya vraja kaunteya na tvaṃ yuddhaviśāradaḥ
'Or, becoming an ascetic, O Bhima, living on fruits, O most dull-witted one, go to the forest, O son of Kunti; you are not skilled in war.'
अथवा हे भीम! हे अत्यंत दुर्बुद्धि! मुनि बनकर फल खाते हुए वन को चला जा, हे कुंतीपुत्र; तू युद्धविशारद नहीं है।
Verse 72
फलमूलाशने युक्तस् त्वं तथातिथिभोजने न त्वां शस्त्रसमुद्योगे योग्यं मन्ये वृकोदर
phalamūlāśane yuktas tvaṃ tathātithibhojane na tvāṃ śastrasamudyoge yogyaṃ manye vṛkodara
'You are fit for eating fruits and roots and for feeding guests; I do not deem you fit, O Vrikodara, for the wielding of weapons.'
हे वृकोदर! तू फल-मूल खाने और अतिथियों को भोजन कराने में ही योग्य है; शस्त्रों के प्रयोग में मैं तुझे योग्य नहीं मानता।
Verse 73
पुष्पमूलफलाहारो व्रतेषु नियमेषु च उचितस् त्वं वने भीम न त्वं युद्धविशारदः
puṣpamūlaphalāhāro vrateṣu niyameṣu ca ucitas tvaṃ vane bhīma na tvaṃ yuddhaviśāradaḥ
'Feeding on flowers, roots, and fruits, in vows and observances — you are suited for the forest, O Bhima; you are not skilled in war.'
हे भीम! पुष्प, मूल और फल का आहार करते हुए व्रतों और नियमों में तू वन के ही योग्य है; तू युद्धविशारद नहीं है।
Verse 74
क्व युद्धं क्व मुनित्वं च वनं गच्छ वृकोदर न त्वं युद्धोचितस् तात वनवासरतिर् भव
kva yuddhaṃ kva munitvaṃ ca vanaṃ gaccha vṛkodara na tvaṃ yuddhocitas tāta vanavāsaratir bhava
'What has battle to do with asceticism? Go to the forest, O Vrikodara; you are not fit for war, my son — become a lover of forest-dwelling.'
कहाँ युद्ध और कहाँ मुनिपन? हे वृकोदर! वन को चला जा; हे तात! तू युद्ध के योग्य नहीं, वनवास में रति रखने वाला बन जा।
Verse 75
सूदान् भृत्यजनान् दासांस् त्वं गृहे त्वरयन् भृशम् योग्यस् ताडयितुं क्रोधाद् भोजनार्थं वृकोदर
sūdān bhṛtyajanān dāsāṃs tvaṃ gṛhe tvarayan bhṛśam yogyas tāḍayituṃ krodhād bhojanārthaṃ vṛkodara
'You are fit to belabour, in anger, the cooks, servants, and slaves in your house, hurrying them greatly for the sake of your food, O Vrikodara.'
हे वृकोदर! तू तो घर में रसोइयों, भृत्यों और दासों को भोजन के लिए अत्यंत उतावला करते हुए क्रोध से पीटने के ही योग्य है।"
Verse 76
कौमारे यानि चाप्य् आसन्न् अप्रियाणि विशां पते पूर्ववृत्तानि चाप्य् एनं रूक्षाण्य् अश्रावयद् भृशम्
kaumāre yāni cāpy āsann apriyāṇi viśāṃ pate pūrvavṛttāni cāpy enaṃ rūkṣāṇy aśrāvayad bhṛśam
And whatever unpleasant things had happened in his boyhood, O lord of the people, and past events, harsh ones, Karna made him hear repeatedly.
हे प्रजापते! और जो-जो अप्रिय बातें उसके बचपन में हुई थीं तथा जो पुरानी घटनाएँ थीं, वे कठोर बातें कर्ण उसे बार-बार सुनाने लगा।
Verse 77
अथैनं तत्र संलीनम् अस्पृशद् धनुषा पुनः प्रहसंश् च पुनर् वाक्यं भीमम् आह वृषस् तदा
athainaṃ tatra saṃlīnam aspṛśad dhanuṣā punaḥ prahasaṃś ca punar vākyaṃ bhīmam āha vṛṣas tadā
Then, as Bhima crouched there, Karna touched him again with his bow, and, laughing, that bull among men spoke this word again to Bhima:
फिर वहाँ छिपे हुए उस (भीम) को उसने धनुष से फिर छू लिया; और हँसते हुए वृष (कर्ण) ने उस समय भीम से फिर यह वचन कहा —
Verse 78
योद्धव्यम् आविशान्यत्र न योद्धव्यं तु मादृशैः मादृशैर् युध्यमानानाम् एतच् चान्यच् च विद्यते
yoddhavyam āviśānyatra na yoddhavyaṃ tu mādṛśaiḥ mādṛśair yudhyamānānām etac cānyac ca vidyate
'One must fight only where one ought — but not with the likes of me. For those who fight with the likes of me, this fate and other, worse, await.'
"युद्ध वहीं करना चाहिए (जहाँ उचित हो), किंतु मुझ जैसों से नहीं; मुझ जैसों से लड़ने वालों की यही और इससे भी बुरी गति होती है।
Verse 79
गच्छ वा यत्र तौ कृष्णौ तौ त्वा रक्षिष्यतो रणे गृहं वा गच्छ कौन्तेय किं ते युद्धेन बालक
gaccha vā yatra tau kṛṣṇau tau tvā rakṣiṣyato raṇe gṛhaṃ vā gaccha kaunteya kiṃ te yuddhena bālaka
'Or go where those two Krishnas are; they will protect you in the battle; or go home, O son of Kunti — what have you to do with battle, O child?'
अथवा जहाँ वे दोनों कृष्ण (कृष्ण और अर्जुन) हैं वहाँ चला जा, वे रण में तेरी रक्षा करेंगे; या हे कुंतीपुत्र! घर चला जा — हे बालक! तुझे युद्ध से क्या?"
Verse 80
एवं तं विरथं कृत्वा कर्णो राजन् व्यकत्थत प्रमुखे वृष्णिसिंहस्य पार्थस्य च महात्मनः
evaṃ taṃ virathaṃ kṛtvā karṇo rājan vyakatthata pramukhe vṛṣṇisiṃhasya pārthasya ca mahātmanaḥ
Having thus made him chariotless, Karna, O king, boasted in the presence of the lion of the Vrishnis (Krishna) and the high-souled Partha (Arjuna).
हे राजन्! इस प्रकार उसे रथहीन करके कर्ण ने वृष्णिसिंह (कृष्ण) और महात्मा पार्थ (अर्जुन) के सामने डींग हाँकी।
Verse 81
ततो राजञ् शिलाधौताञ् शराञ् शाखामृगध्वजः प्राहिणोत् सूतपुत्राय केशवेन प्रचोदितः
tato rājañ śilādhautāñ śarāñ śākhāmṛgadhvajaḥ prāhiṇot sūtaputrāya keśavena pracoditaḥ
Then, O king, he whose banner bears the ape (Arjuna), urged by Keshava, loosed stone-whetted arrows at the charioteer's son.
तब हे राजन्! वानरध्वज (अर्जुन) ने केशव से प्रेरित होकर सूतपुत्र पर पत्थर पर तीक्ष्ण किए हुए बाण छोड़े।
Verse 82
ततः पार्थभुजोत्सृष्टाः शराः काञ्चनभूषणाः गाण्डीवप्रभवाः कर्णं हंसाः क्रौञ्चम् इवाविशन्
tataḥ pārthabhujotsṛṣṭāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ gāṇḍīvaprabhavāḥ karṇaṃ haṃsāḥ krauñcam ivāviśan
Then the gold-adorned arrows loosed from Partha's arm, sprung from Gandiva, entered Karna, as swans enter the Krauncha mountain.
तब पार्थ की भुजा से छूटे, गांडीव से निकले स्वर्णभूषित बाण कर्ण में वैसे ही प्रविष्ट हुए, जैसे हंस क्रौंच पर्वत में प्रवेश करते हैं।
Verse 83
स भुजंगैर् इवायस्तैर् गाण्डीवप्रेषितैः शरैः भीमसेनाद् अपासेधत् सूतपुत्रं धनंजयः
sa bhujaṃgair ivāyastair gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ bhīmasenād apāsedhat sūtaputraṃ dhanaṃjayaḥ
With arrows sped from Gandiva, like straining serpents, Dhananjaya drove the charioteer's son away from Bhimasena.
गांडीव से छोड़े गए, फुफकारते सर्पों के समान बाणों से धनंजय ने सूतपुत्र को भीमसेन से दूर खदेड़ दिया।
Verse 84
स छिन्नधन्वा भीमेन धनंजयशराहतः कर्णो भीमाद् अपायासीद् रथेन महता द्रुतम्
sa chinnadhanvā bhīmena dhanaṃjayaśarāhataḥ karṇo bhīmād apāyāsīd rathena mahatā drutam
Karna, his bow cut by Bhima and struck by Dhananjaya's arrows, swiftly withdrew from Bhima on his great chariot.
भीम द्वारा धनुष कटा और धनंजय के बाणों से आहत कर्ण अपने महान रथ पर चढ़कर तुरंत भीम से दूर चला गया।
Verse 85
भीमो ऽपि सात्यकेर् वाहं समारुह्य नरर्षभः अन्वयाद् भ्रातरं संख्ये पाण्डवं सव्यसाचिनम्
bhīmo 'pi sātyaker vāhaṃ samāruhya nararṣabhaḥ anvayād bhrātaraṃ saṃkhye pāṇḍavaṃ savyasācinam
Bhima too, that bull among men, mounting Satyaki's chariot, followed his brother, the Pandava Savyasachin (Arjuna), in the battle.
नरर्षभ भीम भी सात्यकि के रथ पर चढ़कर समर में अपने भाई पांडव सव्यसाची (अर्जुन) के पीछे चल पड़ा।
Verse 86
ततः कर्णं समुद्दिश्य त्वरमाणो धनंजयः नाराचं क्रोधताम्राक्षः प्रैषीन् मृत्युम् इवान्तकः
tataḥ karṇaṃ samuddiśya tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ nārācaṃ krodhatāmrākṣaḥ praiṣīn mṛtyum ivāntakaḥ
Then, aiming at Karna, Dhananjaya, hastening, his eyes coppery-red with wrath, loosed an iron shaft, like the Ender loosing death.
तब कर्ण को लक्ष्य कर क्रोध से ताम्रनेत्र धनंजय ने उतावलेपन से एक नाराच छोड़ा, मानो यमराज मृत्यु को छोड़ रहा हो।
Verse 87
स गरुत्मान् इवाकाशे प्रार्थयन् भुजगोत्तमम् नाराचो ऽभ्यपतत् कर्णं तूर्णं गाण्डीवचोदितः
sa garutmān ivākāśe prārthayan bhujagottamam nārāco 'bhyapatat karṇaṃ tūrṇaṃ gāṇḍīvacoditaḥ
Like Garuda in the sky seeking the best of serpents, that iron shaft, urged by Gandiva, swiftly fell upon Karna.
आकाश में सर्पश्रेष्ठ को ढूँढते गरुड़ के समान, गांडीव से प्रेरित वह नाराच तुरंत कर्ण पर जा गिरा।
Verse 88
तम् अन्तरिक्षे नाराचं द्रौणिश् चिच्छेद पत्रिणा धनंजयभयात् कर्णम् उज्जिहीर्षुर् महारथः
tam antarikṣe nārācaṃ drauṇiś ciccheda patriṇā dhanaṃjayabhayāt karṇam ujjihīrṣur mahārathaḥ
That iron shaft in mid-air the son of Drona (Ashvatthaman) cut with a feathered arrow, that great car-warrior, wishing to save Karna from the fear of Dhananjaya.
धनंजय के भय से कर्ण को बचाने की इच्छा से महारथी द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) ने उस नाराच को अंतरिक्ष में ही एक पंखयुक्त बाण से काट डाला।
Verse 89
ततो द्रौणिं चतुःषष्ट्या विव्याध कुपितो ऽर्जुनः शिलीमुखैर् महाराज मा गास् तिष्ठेति चाब्रवीत्
tato drauṇiṃ catuḥṣaṣṭyā vivyādha kupito 'rjunaḥ śilīmukhair mahārāja mā gās tiṣṭheti cābravīt
Then the enraged Arjuna pierced the son of Drona with sixty-four stone-whetted arrows, O great king, and said, 'Do not go — stand!'
हे महाराज! तब कुपित अर्जुन ने द्रोणपुत्र को चौंसठ शिलीमुख बाणों से बींध दिया और कहा — "मत जा, ठहर!"
Verse 90
स तु मत्तगजाकीर्णम् अनीकं रथसंकुलम् तूर्णम् अभ्याविशद् द्रौणिर् धनंजयशरार्दितः
sa tu mattagajākīrṇam anīkaṃ rathasaṃkulam tūrṇam abhyāviśad drauṇir dhanaṃjayaśarārditaḥ
But the son of Drona, afflicted by Dhananjaya's arrows, swiftly entered that host thronged with maddened elephants and crowded with chariots.
किंतु धनंजय के बाणों से पीड़ित द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) मदमत्त हाथियों से व्याप्त और रथों से भरी उस सेना में तुरंत घुस गया।
Verse 91
ततः सुवर्णपृष्ठानां धनुषां कूजतां रणे शब्दं गाण्डीवघोषेण कौन्तेयो ऽभ्यभवद् बली
tataḥ suvarṇapṛṣṭhānāṃ dhanuṣāṃ kūjatāṃ raṇe śabdaṃ gāṇḍīvaghoṣeṇa kaunteyo 'bhyabhavad balī
Then, over the sound of the gold-backed bows twanging in the battle, the mighty son of Kunti (Arjuna) prevailed with the roar of Gandiva.
तब रण में टंकारते स्वर्णपृष्ठ वाले धनुषों के शब्द पर बली कुंतीपुत्र (अर्जुन) गांडीव के घोष से छा गया।
Verse 92
धनंजयस् तथा यान्तं पृष्ठतो द्रौणिम् अभ्ययात् नातिदीर्घम् इवाध्वानं शरैः संत्रासयन् बलम्
dhanaṃjayas tathā yāntaṃ pṛṣṭhato drauṇim abhyayāt nātidīrgham ivādhvānaṃ śaraiḥ saṃtrāsayan balam
As the son of Drona thus went, Dhananjaya followed him from behind, for no long stretch of road, terrifying the host with his arrows.
इस प्रकार जाते हुए द्रोणपुत्र के पीछे धनंजय थोड़ी ही दूर तक गया, और बाणों से सेना को भयभीत करता रहा।
Verse 93
विदार्य देहान् नाराचैर् नरवारणवाजिनाम् कङ्कबर्हिणवासोभिर् बलं व्यधमद् अर्जुनः
vidārya dehān nārācair naravāraṇavājinām kaṅkabarhiṇavāsobhir balaṃ vyadhamad arjunaḥ
Rending the bodies of men, elephants, and horses with iron shafts feathered with heron and peacock plumes, Arjuna scattered the host.
बगुले और मयूर के पंखों वाले नाराचों से मनुष्यों, हाथियों और घोड़ों के शरीरों को चीरकर अर्जुन ने सेना को तितर-बितर कर दिया।
Verse 94
तद् बलं भरतश्रेष्ठ सवाजिद्विपमानवम् पाकशासनिर् आयस्तः पार्थः संनिजघान ह
tad balaṃ bharataśreṣṭha savājidvipamānavam pākaśāsanir āyastaḥ pārthaḥ saṃnijaghāna ha
That host, O foremost of the Bharatas, with its horses, elephants, and men, the son of the Chastiser of Paka (Arjuna), Partha, straining, utterly smote.
हे भरतश्रेष्ठ! घोड़ों, हाथियों और मनुष्यों सहित उस सेना को पाकशासन-पुत्र पार्थ (अर्जुन) ने प्रयत्नपूर्वक पूरी तरह कुचल डाला।