Adhyaya 113
Drona Parva · 26 verses
26 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
धृतराष्ट्र उवाच महान् अपनयः सूत ममैवात्र विशेषतः स इदानीम् अनुप्राप्तो मन्ये संजय शोचतः
dhṛtarāṣṭra uvāca mahān apanayaḥ sūta mamaivātra viśeṣataḥ sa idānīm anuprāpto manye saṃjaya śocataḥ
Dhritarashtra said: Great was the misconduct, O charioteer, and especially mine herein; and now it has come home to me, I think, O Sanjaya, as I grieve.
धृतराष्ट्र ने कहा — हे सूत! बड़ी अनीति हुई, और उसमें विशेषकर मेरा ही अपराध था; हे संजय! अब शोक करते हुए मुझे लगता है कि उसका फल मुझ पर आ पड़ा है।
Verse 2
यद् गतं तद् गतम् इति ममासीन् मनसि स्थितम् इदानीम् अत्र किं कार्यं प्रकरिष्यामि संजय
yad gataṃ tad gatam iti mamāsīn manasi sthitam idānīm atra kiṃ kāryaṃ prakariṣyāmi saṃjaya
'What is gone is gone' — that had settled in my mind; now, what task shall I perform here, O Sanjaya?
"जो बीत गया सो बीत गया" — यह मेरे मन में बैठ गया था; हे संजय! अब यहाँ मैं क्या कार्य करूँ?
Verse 3
यथा त्व् एष क्षयो वृत्तो ममापनयसंभवः वीराणां तन् ममाचक्ष्व स्थिरीभूतो ऽस्मि संजय
yathā tv eṣa kṣayo vṛtto mamāpanayasaṃbhavaḥ vīrāṇāṃ tan mamācakṣva sthirībhūto 'smi saṃjaya
How this destruction of heroes came about, sprung from my misdeeds — tell me that; I have become composed, O Sanjaya.
मेरी अनीति से उत्पन्न वीरों का यह संहार जैसे हुआ, वह मुझे बताओ; हे संजय! मैं अब स्थिर हो गया हूँ।
Verse 4
संजय उवाच कर्णभीमौ महाराज पराक्रान्तौ महाहवे बाणवर्षाण्य् अवर्षेतां वृष्टिमन्ताव् इवाम्बुदौ
saṃjaya uvāca karṇabhīmau mahārāja parākrāntau mahāhave bāṇavarṣāṇy avarṣetāṃ vṛṣṭimantāv ivāmbudau
Sanjaya said: Karna and Bhima, O great king, exerting themselves in the great battle, rained showers of arrows, like two rain-charged clouds.
संजय ने कहा — हे महाराज! महायुद्ध में पराक्रम करते हुए कर्ण और भीम दोनों जल भरे दो मेघों के समान बाण-वृष्टि कर रहे थे।
Verse 5
भीमनामाङ्किता बाणाः स्वर्णपुङ्खाः शिलाशिताः विविशुः कर्णम् आसाद्य भिन्दन्त इव जीवितम्
bhīmanāmāṅkitā bāṇāḥ svarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥ viviśuḥ karṇam āsādya bhindanta iva jīvitam
The arrows marked with Bhima's name, gold-nocked and stone-whetted, reaching Karna, entered him, as if cleaving his life.
भीम के नाम से अंकित, स्वर्णपंख वाले, पत्थर पर तीक्ष्ण किए हुए बाण कर्ण तक पहुँचकर मानो उसके प्राणों को भेदते हुए उसमें प्रविष्ट हो गए।
Verse 6
तथैव कर्णनिर्मुक्तैः सविषैर् इव पन्नगैः आकीर्यत रणे भीमः शतशो ऽथ सहस्रशः
tathaiva karṇanirmuktaiḥ saviṣair iva pannagaiḥ ākīryata raṇe bhīmaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
So too, by the arrows loosed by Karna, like venomous serpents, Bhima was covered over in the battle, by the hundreds and thousands.
वैसे ही कर्ण द्वारा छोड़े गए विषैले सर्पों के समान बाणों से रण में भीम सैकड़ों-हज़ारों की संख्या में आच्छादित हो गया।
Verse 7
तयोः शरैर् महाराज संपतद्भिः समन्ततः बभूव तव सैन्यानां संक्षोभः सागरोपमः
tayoḥ śarair mahārāja saṃpatadbhiḥ samantataḥ babhūva tava sainyānāṃ saṃkṣobhaḥ sāgaropamaḥ
By the arrows of the two, O great king, falling on every side, there arose among your armies an agitation like that of the ocean.
हे महाराज! सब ओर गिरते हुए उन दोनों के बाणों से तुम्हारी सेनाओं में समुद्र के समान क्षोभ उत्पन्न हो गया।
Verse 8
भीमचापच्युतैर् बाणैस् तव सैन्यम् अरिंदम अवध्यत चमूमध्ये घोरैर् आशीविषोपमैः
bhīmacāpacyutair bāṇais tava sainyam ariṃdama avadhyata camūmadhye ghorair āśīviṣopamaiḥ
By the arrows loosed from Bhima's bow, O foe-subduer, your army was slaughtered in the midst of the host — arrows terrible, like venomous serpents.
हे अरिंदम! भीम के धनुष से छूटे, विषैले सर्पों के समान घोर बाणों से तुम्हारी सेना सेना-समूह के बीच ही मारी जाने लगी।
Verse 9
वारणैः पतितै राजन् वाजिभिश् च नरैः सह अदृश्यत मही कीर्णा वातनुन्नैर् द्रुमैर् इव
vāraṇaiḥ patitai rājan vājibhiś ca naraiḥ saha adṛśyata mahī kīrṇā vātanunnair drumair iva
With elephants fallen, O king, and horses and men together, the earth was seen strewn with them, like trees felled by the wind.
हे राजन्! गिरे हुए हाथियों, घोड़ों और मनुष्यों से बिखरी हुई पृथ्वी वायु से गिराए गए वृक्षों के समान दिखाई देती थी।
Verse 10
ते वध्यमानाः समरे भीमचापच्युतैः शरैः प्राद्रवंस् तावका योधाः किम् एतद् इति चाब्रुवन्
te vadhyamānāḥ samare bhīmacāpacyutaiḥ śaraiḥ prādravaṃs tāvakā yodhāḥ kim etad iti cābruvan
Being slaughtered in the battle by the arrows loosed from Bhima's bow, your warriors fled, saying, 'What is this?'
भीम के धनुष से छूटे बाणों से समर में मारे जाते हुए तुम्हारे योद्धा "यह क्या है?" कहते हुए भाग निकले।
Verse 11
ततो व्युदस्तं तत् सैन्यं सिन्धुसौवीरकौरवम् प्रोत्सारितं महावेगैः कर्णपाण्डवयोः शरैः
tato vyudastaṃ tat sainyaṃ sindhusauvīrakauravam protsāritaṃ mahāvegaiḥ karṇapāṇḍavayoḥ śaraiḥ
Then that army of the Sindhus, Sauviras, and Kauravas was scattered, driven away by the great-speeding arrows of Karna and the Pandava.
तब वह सिंधु, सौवीर और कौरवों की सेना कर्ण तथा पांडव (भीम) के महान वेग वाले बाणों से तितर-बितर होकर खदेड़ दी गई।
Verse 12
ते शरातुरभूयिष्ठा हताश्वनरवाहनाः उत्सृज्य कर्णं भीमं च प्राद्रवन् सर्वतोदिशम्
te śarāturabhūyiṣṭhā hatāśvanaravāhanāḥ utsṛjya karṇaṃ bhīmaṃ ca prādravan sarvatodiśam
Those warriors, mostly afflicted by arrows, their horses, men, and mounts slain, abandoning Karna and Bhima, fled in every direction.
बाणों से अत्यंत पीड़ित, घोड़े, मनुष्य और वाहन मारे जाने पर, वे कर्ण और भीम को छोड़कर सब दिशाओं में भाग निकले।
Verse 13
नूनं पार्थार्थम् एवास्मान् मोहयन्ति दिवौकसः यत् कर्णभीमप्रभवैर् वध्यते नो बलं शरैः
nūnaṃ pārthārtham evāsmān mohayanti divaukasaḥ yat karṇabhīmaprabhavair vadhyate no balaṃ śaraiḥ
'Surely, for Partha's sake, the dwellers of heaven bewilder us, since our host is being slain by the arrows sprung from Karna and Bhima.'
"निश्चय ही पार्थ के लिए देवता हमें मोहित कर रहे हैं, क्योंकि कर्ण और भीम से उत्पन्न बाणों से हमारी सेना मारी जा रही है।"
Verse 14
एवं ब्रुवन्तो योधास् ते तावका भयपीडिताः शरपातं समुत्सृज्य स्थिता युद्धदिदृक्षवः
evaṃ bruvanto yodhās te tāvakā bhayapīḍitāḥ śarapātaṃ samutsṛjya sthitā yuddhadidṛkṣavaḥ
Thus speaking, those warriors of yours, oppressed by fear, quitting the range of arrows, stood, wishing only to watch the battle.
ऐसा कहते हुए भय से पीड़ित तुम्हारे वे योद्धा बाणों की पहुँच से हटकर केवल युद्ध देखने की इच्छा से खड़े रह गए।
Verse 15
ततः प्रावर्तत नदी घोररूपा महाहवे बभूव च विशेषेण भीरूणां भयवर्धिनी
tataḥ prāvartata nadī ghorarūpā mahāhave babhūva ca viśeṣeṇa bhīrūṇāṃ bhayavardhinī
Then a river of terrible aspect began to flow on the great battlefield, and it became, above all, an increaser of fear to the timid.
तब महायुद्ध में घोर रूप वाली एक नदी बहने लगी, जो विशेषकर भीरुओं का भय बढ़ाने वाली थी।
Verse 16
वारणाश्वमनुष्याणां रुधिरौघसमुद्भवा संवृता गतसत्त्वैश् च मनुष्यगजवाजिभिः
vāraṇāśvamanuṣyāṇāṃ rudhiraughasamudbhavā saṃvṛtā gatasattvaiś ca manuṣyagajavājibhiḥ
Sprung from the streams of blood of elephants, horses, and men, and filled with the lifeless bodies of men, elephants, and horses,
हाथियों, घोड़ों और मनुष्यों के रक्त-प्रवाह से उत्पन्न, तथा मनुष्यों, हाथियों और घोड़ों के निष्प्राण शरीरों से भरी हुई (वह नदी) —
Verse 17
सानुकर्षपताकैश् च द्विपाश्वरथभूषणैः स्यन्दनैर् अपविद्धैश् च भग्नचक्राक्षकूबरैः
sānukarṣapatākaiś ca dvipāśvarathabhūṣaṇaiḥ syandanair apaviddhaiś ca bhagnacakrākṣakūbaraiḥ
and with chariots — their draught-poles and banners fallen, the ornaments of elephants, horses, and cars — and with chariots cast aside, their wheels, axles, and poles broken,
अनुकर्ष-दंड और पताकाओं सहित, हाथियों-घोड़ों-रथों के आभूषणों सहित, तथा टूटे हुए पहियों, धुरों और जूओं वाले बिखरे पड़े रथों से (भरी हुई) —
Verse 18
जातरूपपरिष्कारैर् धनुर्भिः सुमहाधनैः सुवर्णपुङ्खैर् इषुभिर् नाराचैश् च सहस्रशः
jātarūpapariṣkārair dhanurbhiḥ sumahādhanaiḥ suvarṇapuṅkhair iṣubhir nārācaiś ca sahasraśaḥ
with gold-adorned bows of very great worth, and with gold-nocked arrows and iron shafts by the thousands,
स्वर्णमंडित अत्यंत बहुमूल्य धनुषों से, स्वर्णपंख वाले बाणों और सहस्रों नाराचों से (भरी हुई) —
Verse 19
कर्णपाण्डवनिर्मुक्तैर् निर्मुक्तैर् इव पन्नगैः प्रासतोमरसंघातैः खड्गैश् च सपरश्वधैः
karṇapāṇḍavanirmuktair nirmuktair iva pannagaiḥ prāsatomarasaṃghātaiḥ khaḍgaiś ca saparaśvadhaiḥ
loosed by Karna and the Pandava, like serpents freed from their sloughs, and with masses of lances and iron clubs, and with swords and battle-axes,
कर्ण और पांडव द्वारा छोड़े गए, केंचुल से मुक्त सर्पों के समान बाणों से, तथा प्रास और तोमरों के समूहों से, खड्गों और परशुओं से (भरी हुई) —
Verse 20
सुवर्णविकृतैश् चापि गदामुसलपट्टिशैः वज्रैश् च विविधाकारैः शक्तिभिः परिघैर् अपि शतघ्नीभिश् च चित्राभिर् बभौ भारत मेदिनी
suvarṇavikṛtaiś cāpi gadāmusalapaṭṭiśaiḥ vajraiś ca vividhākāraiḥ śaktibhiḥ parighair api śataghnībhiś ca citrābhir babhau bhārata medinī
and with maces, pestles, and pattishas adorned with gold, with thunderbolt-weapons of various shapes, with spears and iron bludgeons, and with wondrous Shataghnis — with these the earth shone, O Bharata.
हे भरत! स्वर्णमंडित गदाओं, मूसलों और पट्टिशों से, विविध आकार के वज्रों से, शक्तियों और परिघों से, तथा विचित्र शतघ्नियों से वह पृथ्वी शोभित हो रही थी।
Verse 21
कनकाङ्गदकेयूरैः कुण्डलैर् मणिभिः शुभैः तनुत्रैः सतलत्रैश् च हारैर् निष्कैश् च भारत
kanakāṅgadakeyūraiḥ kuṇḍalair maṇibhiḥ śubhaiḥ tanutraiḥ satalatraiś ca hārair niṣkaiś ca bhārata
With golden armlets and bracelets, with earrings and fair gems, with coats of mail and leathern guards, with necklaces and gold ornaments, O Bharata,
हे भरत! स्वर्ण के अंगद और केयूरों से, कुंडलों और शुभ मणियों से, कवचों और करत्राणों से, हारों और स्वर्णाभूषणों से —
Verse 22
वस्त्रैश् छत्रैश् च विध्वस्तैश् चामरव्यजनैर् अपि गजाश्वमनुजैर् भिन्नैः शस्त्रैः स्यन्दनभूषणैः
vastraiś chatraiś ca vidhvastaiś cāmaravyajanair api gajāśvamanujair bhinnaiḥ śastraiḥ syandanabhūṣaṇaiḥ
with garments and umbrellas shattered, and with yak-tail fans, with elephants, horses, and men torn apart, with weapons and chariot-ornaments,
फटे हुए वस्त्रों और छत्रों से, चँवरों और व्यजनों से, बिंधे हुए हाथियों, घोड़ों और मनुष्यों से, शस्त्रों और रथ के आभूषणों से —
Verse 23
तैस् तैश् च विविधैर् भावैस् तत्र तत्र वसुंधरा पतितैर् अपविद्धैश् च संबभौ द्यौर् इव ग्रहैः
tais taiś ca vividhair bhāvais tatra tatra vasuṃdharā patitair apaviddhaiś ca saṃbabhau dyaur iva grahaiḥ
with these and various other things, here and there, the earth, strewn with the fallen and the cast-aside, shone like the sky with its stars.
इन-इन तथा अन्य विविध वस्तुओं से, जहाँ-तहाँ गिरी और बिखरी हुई वसुंधरा नक्षत्रों से युक्त आकाश के समान शोभित हो रही थी।
Verse 24
अचिन्त्यम् अद्भुतं चैव तयोः कर्मातिमानुषम् दृष्ट्वा चारणसिद्धानां विस्मयः समपद्यत
acintyam adbhutaṃ caiva tayoḥ karmātimānuṣam dṛṣṭvā cāraṇasiddhānāṃ vismayaḥ samapadyata
Beholding the inconceivable, wonderful, and superhuman deed of the two, amazement arose among the charanas and the siddhas.
उन दोनों के उस अचिंत्य, अद्भुत और अतिमानवीय कर्म को देखकर चारणों और सिद्धों को विस्मय हुआ।
Verse 25
अग्नेर् वायुसहायस्य गतिः कक्ष इवाहवे आसीद् भीमसहायस्य रौद्रम् आधिरथेर् गतम् निपातितध्वजरथं हतवाजिनरद्विपम्
agner vāyusahāyasya gatiḥ kakṣa ivāhave āsīd bhīmasahāyasya raudram ādhirather gatam nipātitadhvajarathaṃ hatavājinaradvipam
In the battle, as the course of fire aided by the wind amid dry grass, so was the terrible course of the son of Adhiratha matched with Bhima — its banners and chariots cast down, its horses, men, and elephants slain.
जैसे वायु की सहायता पाए अग्नि की गति सूखी घास में होती है, वैसी ही रण में भीम से भिड़े अधिरथपुत्र (कर्ण) की घोर गति थी; जिससे ध्वज और रथ गिरा दिए गए तथा घोड़े, मनुष्य और हाथी मारे गए।
Verse 26
गजाभ्यां संप्रयुक्ताभ्याम् आसीन् नडवनं यथा तथाभूतं महत् सैन्यम् आसीद् भारत संयुगे विमर्दः कर्णभीमाभ्याम् आसीच् च परमो रणे
gajābhyāṃ saṃprayuktābhyām āsīn naḍavanaṃ yathā tathābhūtaṃ mahat sainyam āsīd bhārata saṃyuge vimardaḥ karṇabhīmābhyām āsīc ca paramo raṇe
As a reed-forest trampled by two elephants joined in combat, so became the great army, O Bharata, in the battle; and the clash wrought by Karna and Bhima was supreme in the fray.
जैसे युद्ध में भिड़े दो हाथियों से नरकुलों का वन रौंद दिया जाता है, वैसे ही हे भरत! संग्राम में वह महान सेना हो गई; और रण में कर्ण तथा भीम द्वारा किया गया वह मर्दन परम घोर था।