Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Adhyaya 106

Drona Parva · 54 verses

54 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    धृतराष्ट्र उवाच यौ तौ कर्णश् च भीमश् च संप्रयुद्धौ महाबलौ अर्जुनस्य रथोपान्ते कीदृशः सो ऽभवद् रणः

    dhṛtarāṣṭra uvāca yau tau karṇaś ca bhīmaś ca saṃprayuddhau mahābalau arjunasya rathopānte kīdṛśaḥ so 'bhavad raṇaḥ

    Dhritarashtra said: Those two mighty ones, Karna and Bhima, who joined battle near Arjuna's chariot — what sort of combat was that?

    धृतराष्ट्र ने कहा — अर्जुन के रथ के समीप जो वे दोनों महाबली कर्ण और भीम भिड़े, वह युद्ध कैसा हुआ?

  2. Verse 2

    पूर्वं हि निर्जितः कर्णो भीमसेनेन संयुगे कथं भूयस् तु राधेयो भीमम् आगान् महारथः

    pūrvaṃ hi nirjitaḥ karṇo bhīmasenena saṃyuge kathaṃ bhūyas tu rādheyo bhīmam āgān mahārathaḥ

    For Karna had earlier been vanquished by Bhimasena in the fray; how did Radheya (Karna), that great car-warrior, come at Bhima again?

    क्योंकि पहले संग्राम में कर्ण भीमसेन द्वारा जीता जा चुका था; फिर महारथी राधेय (कर्ण) भीम के सामने कैसे आया?

  3. Verse 3

    भीमो वा सूततनयं प्रत्युद्यातः कथं रणे महारथसमाख्यातं पृथिव्यां प्रवरं रथम्

    bhīmo vā sūtatanayaṃ pratyudyātaḥ kathaṃ raṇe mahārathasamākhyātaṃ pṛthivyāṃ pravaraṃ ratham

    Or how did Bhima advance against the charioteer's son in battle — him renowned as a great car-warrior, foremost on earth?

    अथवा महारथी के रूप में विख्यात, पृथ्वी पर श्रेष्ठ रथी उस सूतपुत्र के सामने रण में भीम कैसे गया?

  4. Verse 4

    भीष्मद्रोणाव् अतिक्रम्य धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः नान्यतो भयम् आदत्त विना कर्णं धनुर्धरम्

    bhīṣmadroṇāv atikramya dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ nānyato bhayam ādatta vinā karṇaṃ dhanurdharam

    Passing beyond Bhishma and Drona, Yudhishthira the son of Dharma took fear from no other, save from Karna the bowman.

    भीष्म और द्रोण को लाँघकर धर्मपुत्र युधिष्ठिर धनुर्धर कर्ण के अतिरिक्त किसी और से भय नहीं लेते थे।

  5. Verse 5

    भयान् न शेते सततं चिन्तयन् वै महारथम् तं कथं सूतपुत्रं हि भीमो ऽयुध्यत संयुगे

    bhayān na śete satataṃ cintayan vai mahāratham taṃ kathaṃ sūtaputraṃ hi bhīmo 'yudhyata saṃyuge

    For fear of him he never sleeps, ever thinking of that great car-warrior. How did Bhima fight with that charioteer's son in battle?

    उस महारथी की चिंता करते हुए वे भय से कभी सोते नहीं थे; उस सूतपुत्र से भीम ने संग्राम में कैसे युद्ध किया?

  6. Verse 6

    ब्रह्मण्यं वीर्यसंपन्नं समरेष्व् अनिवर्तिनम् कथं कर्णं युधां श्रेष्ठं भीमो ऽयुध्यत संयुगे

    brahmaṇyaṃ vīryasaṃpannaṃ samareṣv anivartinam kathaṃ karṇaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ bhīmo 'yudhyata saṃyuge

    Devoted to Brahmanas, endowed with valour, never turning back in battles — how did Bhima fight with Karna, foremost of warriors, in the fray?

    ब्राह्मणभक्त, वीर्यसंपन्न, युद्धों में न लौटने वाले, योद्धाओं में श्रेष्ठ कर्ण से भीम ने संग्राम में कैसे युद्ध किया?

  7. Verse 7

    यौ तौ समीयतुर् वीराव् अर्जुनस्य रथं प्रति कथं नु ताव् अयुध्येतां सूतपुत्रवृकोदरौ

    yau tau samīyatur vīrāv arjunasya rathaṃ prati kathaṃ nu tāv ayudhyetāṃ sūtaputravṛkodarau

    Those two heroes who met near Arjuna's chariot — how did they fight, the charioteer's son and Vrikodara?

    अर्जुन के रथ के पास जो वे दोनों वीर मिले, वे सूतपुत्र और वृकोदर कैसे लड़े?

  8. Verse 8

    भ्रातृत्वं दर्शितं पूर्वं घृणी चापि स सूतजः कथं भीमेन युयुधे कुन्त्या वाक्यम् अनुस्मरन्

    bhrātṛtvaṃ darśitaṃ pūrvaṃ ghṛṇī cāpi sa sūtajaḥ kathaṃ bhīmena yuyudhe kuntyā vākyam anusmaran

    Brotherhood was shown before, and that son of the charioteer is compassionate; how did he fight with Bhima, remembering Kunti's words?

    पहले भाईपना दिखाया गया था, और वह सूतपुत्र दयालु भी है; कुन्ती के वचन का स्मरण करते हुए वह भीम से कैसे लड़ा?

  9. Verse 9

    भीमो वा सूतपुत्रेण स्मरन् वैरं पुरा कृतम् सो ऽयुध्यत कथं वीरः कर्णेन सह संयुगे

    bhīmo vā sūtaputreṇa smaran vairaṃ purā kṛtam so 'yudhyata kathaṃ vīraḥ karṇena saha saṃyuge

    Or Bhima, remembering the enmity wrought of old by the charioteer's son — how did that hero fight with Karna in the fray?

    अथवा सूतपुत्र द्वारा पहले किए गए वैर का स्मरण करते हुए वह वीर भीम संग्राम में कर्ण से कैसे लड़ा?

  10. Verse 10

    आशास्ते च सदा सूत पुत्रो दुर्योधनो मम कर्णो जेष्यति संग्रामे सहितान् पाण्डवान् इति

    āśāste ca sadā sūta putro duryodhano mama karṇo jeṣyati saṃgrāme sahitān pāṇḍavān iti

    And my son Duryodhana ever hopes: 'Karna will conquer the united Pandavas in battle.'

    हे सूत! मेरा पुत्र दुर्योधन सदा आशा रखता है कि 'कर्ण संग्राम में एकत्रित पाण्डवों को जीत लेगा।'

  11. Verse 11

    जयाशा यत्र मन्दस्य पुत्रस्य मम संयुगे स कथं भीमकर्माणं भीमसेनम् अयुध्यत

    jayāśā yatra mandasya putrasya mama saṃyuge sa kathaṃ bhīmakarmāṇaṃ bhīmasenam ayudhyata

    He in whom lies my foolish son's hope of victory in the fray — how did he fight with Bhimasena of terrible deeds?

    संग्राम में मेरे मंदबुद्धि पुत्र की जिसमें विजय की आशा टिकी है, वह भयंकर कर्मों वाले भीमसेन से कैसे लड़ा?

  12. Verse 12

    यं समाश्रित्य पुत्रैर् मे कृतं वैरं महारथैः तं सूततनयं तात कथं भीमो ह्य् अयोधयत्

    yaṃ samāśritya putrair me kṛtaṃ vairaṃ mahārathaiḥ taṃ sūtatanayaṃ tāta kathaṃ bhīmo hy ayodhayat

    He, relying upon whom the enmity was made by my sons, the great car-warriors — how, my son, did Bhima fight with that charioteer's son?

    जिसका आश्रय लेकर मेरे महारथी पुत्रों ने वैर किया, हे तात, उस सूतपुत्र से भीम ने कैसे युद्ध किया?

  13. Verse 13

    अनेकान् विप्रकारांश् च सूतपुत्रसमुद्भवान् स्मरमाणः कथं भीमो युयुधे सूतसूनुना

    anekān viprakārāṃś ca sūtaputrasamudbhavān smaramāṇaḥ kathaṃ bhīmo yuyudhe sūtasūnunā

    Remembering the many injuries that sprang from the charioteer's son — how did Bhima fight with the charioteer's son?

    सूतपुत्र से उत्पन्न अनेक अपमानों का स्मरण करते हुए भीम ने सूतपुत्र से कैसे युद्ध किया?

  14. Verse 14

    यो ऽजयत् पृथिवीं सर्वां रथेनैकेन वीर्यवान् तं सूततनयं युद्धे कथं भीमो ह्य् अयोधयत्

    yo 'jayat pṛthivīṃ sarvāṃ rathenaikena vīryavān taṃ sūtatanayaṃ yuddhe kathaṃ bhīmo hy ayodhayat

    He who, valorous, conquered the whole earth with a single chariot — how did Bhima fight in battle with that charioteer's son?

    जिस पराक्रमी ने एक ही रथ से समस्त पृथ्वी को जीता, उस सूतपुत्र से भीम ने युद्ध में कैसे लड़ा?

  15. Verse 15

    यो जातः कुण्डलाभ्यां च कवचेन सहैव च तं सूतपुत्रं समरे भीमः कथम् अयोधयत्

    yo jātaḥ kuṇḍalābhyāṃ ca kavacena sahaiva ca taṃ sūtaputraṃ samare bhīmaḥ katham ayodhayat

    He who was born together with earrings and with armour — how did Bhima fight with that charioteer's son in battle?

    जो कुण्डलों और कवच सहित ही उत्पन्न हुआ था, उस सूतपुत्र से समर में भीम ने कैसे युद्ध किया?

  16. Verse 16

    यथा तयोर् युद्धम् अभूद् यश् चासीद् विजयी तयोः तन् ममाचक्ष्व तत्त्वेन कुशलो ह्य् असि संजय

    yathā tayor yuddham abhūd yaś cāsīd vijayī tayoḥ tan mamācakṣva tattvena kuśalo hy asi saṃjaya

    How their combat was, and which of the two was victorious — tell me that truly, for you are skilled, O Sanjaya.

    उन दोनों का युद्ध कैसा हुआ और उन दोनों में कौन विजयी हुआ — वह मुझे यथातथ्य बताओ, क्योंकि हे संजय, तुम कुशल हो।

  17. Verse 17

    संजय उवाच भीमसेनस् तु राधेयम् उत्सृज्य रथिनां वरम् इयेष गन्तुं यत्रास्तां वीरौ कृष्णधनंजयौ

    saṃjaya uvāca bhīmasenas tu rādheyam utsṛjya rathināṃ varam iyeṣa gantuṃ yatrāstāṃ vīrau kṛṣṇadhanaṃjayau

    Sanjaya said: But Bhimasena, letting go of Radheya, foremost of car-warriors, wished to go where the two heroes, Krishna and Dhananjaya, were.

    संजय ने कहा — किंतु भीमसेन, रथियों में श्रेष्ठ राधेय (कर्ण) को छोड़कर, वहाँ जाना चाहता था जहाँ दोनों वीर कृष्ण और धनंजय थे।

  18. Verse 18

    तं प्रयान्तम् अभिद्रुत्य राधेयः कङ्कपत्रिभिः अभ्यवर्षन् महाराज मेघो वृष्ट्येव पर्वतम्

    taṃ prayāntam abhidrutya rādheyaḥ kaṅkapatribhiḥ abhyavarṣan mahārāja megho vṛṣṭyeva parvatam

    As he was going, Radheya, rushing at him, rained upon him heron-feathered arrows, O great king, as a cloud rains upon a mountain.

    हे महाराज! उस आगे बढ़ते हुए (भीम) पर राधेय ने टूट पड़कर कंकपंख वाले बाण वैसे बरसाए जैसे मेघ पर्वत पर वर्षा।

  19. Verse 19

    फुल्लता पङ्कजेनेव वक्त्रेणाभ्युत्स्मयन् बली आजुहाव रणे यान्तं भीमम् आधिरथिस् तदा

    phullatā paṅkajeneva vaktreṇābhyutsmayan balī ājuhāva raṇe yāntaṃ bhīmam ādhirathis tadā

    With face beaming like a full-blown lotus, smiling, the mighty son of Adhiratha (Karna) then challenged Bhima, who was passing on, in the battle.

    खिले कमल के समान मुख से मुस्कराते हुए बलवान अधिरथपुत्र (कर्ण) ने तब रण में जाते हुए भीम को ललकारा।

  20. Verse 20

    भीमसेनस् तदाह्वानं कर्णान् नामर्षयद् युधि अर्धमण्डलम् आवृत्य सूतपुत्रम् अयोधयत्

    bhīmasenas tadāhvānaṃ karṇān nāmarṣayad yudhi ardhamaṇḍalam āvṛtya sūtaputram ayodhayat

    Bhimasena did not brook that challenge from Karna in the fight; wheeling round in a half-circle, he fought the charioteer's son.

    भीमसेन ने कर्ण की उस ललकार को युद्ध में सहन नहीं किया; अर्धमण्डल में घूमकर उसने सूतपुत्र से युद्ध किया।

  21. Verse 21

    अवक्रगामिभिर् बाणैर् अभ्यवर्षन् महायसैः द्वैरथे दंशितं यत्तं सर्वशस्त्रभृतां वरम्

    avakragāmibhir bāṇair abhyavarṣan mahāyasaiḥ dvairathe daṃśitaṃ yattaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam

    He rained upon that foremost of all weapon-bearers — mailed and vigilant in the single combat — great steel arrows that flew unswerving.

    द्वंद्वयुद्ध में कवचधारी और सावधान, सब शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ उस (कर्ण) पर उसने सीधे जाने वाले महान लौहबाण बरसाए।

  22. Verse 22

    विधित्सुः कलहस्यान्तं जिघांसुः कर्णम् अक्षिणोत् तं च हत्वेतरान् सर्वान् हन्तुकामो महाबलः

    vidhitsuḥ kalahasyāntaṃ jighāṃsuḥ karṇam akṣiṇot taṃ ca hatvetarān sarvān hantukāmo mahābalaḥ

    Wishing to make an end of the quarrel and eager to slay Karna, the mighty one afflicted him; and, wishing after slaying him to slay all the rest,

    झगड़े का अंत करने की इच्छा से और कर्ण को मारने की इच्छा से उसने उसे पीड़ित किया; और उसे मारकर फिर शेष सबको मारने की इच्छा से,

  23. Verse 23

    तस्मै प्रासृजद् उग्राणि विविधानि परंतपः अमर्षी पाण्डवः क्रुद्धः शरवर्षाणि मारिष

    tasmai prāsṛjad ugrāṇi vividhāni paraṃtapaḥ amarṣī pāṇḍavaḥ kruddhaḥ śaravarṣāṇi māriṣa

    the wrathful, indignant Pandava, that scorcher of foes, hurled at him fierce and various showers of arrows, O sire.

    हे माननीय! अमर्षी, क्रुद्ध पाण्डव, वह परंतप, उस पर उग्र और अनेक प्रकार की बाणवर्षाएँ छोड़ने लगा।

  24. Verse 24

    तस्य तानीषुवर्षाणि मत्तद्विरदगामिनः सूतपुत्रो ऽस्त्रमायाभिर् अग्रसत् सुमहायशाः

    tasya tānīṣuvarṣāṇi mattadviradagāminaḥ sūtaputro 'stramāyābhir agrasat sumahāyaśāḥ

    But those showers of shafts of that warrior, who moved like a maddened elephant, the charioteer's son of great renown swallowed up with the illusive art of his weapons.

    मतवाले हाथी के समान चलने वाले उस (भीम) की उन बाणवर्षाओं को महायशस्वी सूतपुत्र ने अपनी अस्त्र-मायाओं से निगल लिया।

  25. Verse 25

    स यथावन् महाराज विद्यया वै सुपूजितः आचार्यवन् महेष्वासः कर्णः पर्यचरद् रणे

    sa yathāvan mahārāja vidyayā vai supūjitaḥ ācāryavan maheṣvāsaḥ karṇaḥ paryacarad raṇe

    As is fitting, O great king, well-honoured in the science of arms, the great bowman Karna, like a preceptor, ranged over the battle.

    हे महाराज! विद्या में भली-भाँति सम्मानित महाधनुर्धर कर्ण, आचार्य के समान, रण में यथोचित रूप से विचरण करने लगा।

  26. Verse 26

    संरम्भेण तु युध्यन्तं भीमसेनं स्मयन्न् इव अभ्यपद्यत राधेयस् तम् अमर्षी वृकोदरम्

    saṃrambheṇa tu yudhyantaṃ bhīmasenaṃ smayann iva abhyapadyata rādheyas tam amarṣī vṛkodaram

    But upon Bhimasena, who fought with fury, Radheya advanced, smiling as it were — that indignant one against Vrikodara.

    किंतु संरम्भ से युद्ध करते भीमसेन पर, मानो मुस्कराते हुए, अमर्षी राधेय उस वृकोदर की ओर बढ़ा।

  27. Verse 27

    तन् नामृष्यत कौन्तेयः कर्णस्य स्मितम् आहवे युध्यमानेषु वीरेषु पश्यत्सु च समन्ततः

    tan nāmṛṣyata kaunteyaḥ karṇasya smitam āhave yudhyamāneṣu vīreṣu paśyatsu ca samantataḥ

    The son of Kunti did not brook that smile of Karna's in battle, while the heroes fought and looked on all around.

    वीरों के युद्ध करते और चारों ओर से देखते समय कौन्तेय (भीम) ने युद्ध में कर्ण की उस मुस्कान को सहन नहीं किया।

  28. Verse 28

    तं भीमसेनः संप्राप्तं वत्सदन्तैः स्तनान्तरे विव्याध बलवान् क्रुद्धस् तोत्त्रैर् इव महाद्विपम्

    taṃ bhīmasenaḥ saṃprāptaṃ vatsadantaiḥ stanāntare vivyādha balavān kruddhas tottrair iva mahādvipam

    Bhimasena, mighty and enraged, pierced him as he came, in the breast, with calf-toothed shafts, as one goads a great elephant with hooks.

    आते हुए उस (कर्ण) को बलवान, क्रुद्ध भीमसेन ने वत्सदन्त बाणों से वक्षःस्थल में वैसे बींधा जैसे अंकुशों से महान हाथी को।

  29. Verse 29

    सूतं तु सूतपुत्रस्य सुपुङ्खैर् निशितैः शरैः सुमुक्तैश् चित्रवर्माणं निर्बिभेद त्रिसप्तभिः

    sūtaṃ tu sūtaputrasya supuṅkhair niśitaiḥ śaraiḥ sumuktaiś citravarmāṇaṃ nirbibheda trisaptabhiḥ

    And he pierced the charioteer of the charioteer's son, of many-hued armour, with thrice-seven keen, well-feathered, well-sped arrows.

    और सूतपुत्र के चित्रित कवच वाले सारथि को उसने इक्कीस भली-छूटी, तीक्ष्ण, सुंदर पंख वाले बाणों से बींध डाला।

  30. Verse 30

    कर्णो जाम्बूनदैर् जालैः संछन्नान् वातरंहसः विव्याध तुरगान् वीरः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः

    karṇo jāmbūnadair jālaiḥ saṃchannān vātaraṃhasaḥ vivyādha turagān vīraḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ

    Karna the hero pierced Bhima's horses, swift as the wind and covered with golden nets, with five arrows each.

    वीर कर्ण ने स्वर्णजालों से ढके, वायु के समान वेगवान भीम के घोड़ों को पाँच-पाँच बाणों से बींधा।

  31. Verse 31

    ततो बाणमयं जालं भीमसेनरथं प्रति कर्णेन विहितं राजन् निमेषार्धाद् अदृश्यत

    tato bāṇamayaṃ jālaṃ bhīmasenarathaṃ prati karṇena vihitaṃ rājan nimeṣārdhād adṛśyata

    Then a net of arrows fashioned by Karna about Bhimasena's chariot was seen, O king, in half the twinkling of an eye.

    हे राजन्! तब भीमसेन के रथ के चारों ओर कर्ण द्वारा रचा गया बाणमय जाल आधे निमेष में दिखाई देने लगा।

  32. Verse 32

    सरथः सध्वजस् तत्र ससूतः पाण्डवस् तदा प्राच्छाद्यत महाराज कर्णचापच्युतैः शरैः

    sarathaḥ sadhvajas tatra sasūtaḥ pāṇḍavas tadā prācchādyata mahārāja karṇacāpacyutaiḥ śaraiḥ

    With chariot and banner and charioteer, the Pandava then was covered, O great king, with the arrows loosed from Karna's bow.

    हे महाराज! तब रथ, ध्वजा और सारथि सहित पाण्डव (भीम) कर्ण के धनुष से छूटे बाणों से ढँक गया।

  33. Verse 33

    तस्य कर्णश् चतुःषष्ट्या व्यधमत् कवचं दृढम् क्रुद्धश् चाप्य् अहनत् पार्श्वे नाराचैर् मर्मभेदिभिः

    tasya karṇaś catuḥṣaṣṭyā vyadhamat kavacaṃ dṛḍham kruddhaś cāpy ahanat pārśve nārācair marmabhedibhiḥ

    Karna shattered his firm armour with sixty-four arrows, and, enraged, struck him too in the side with iron shafts that pierce the vitals.

    कर्ण ने चौंसठ बाणों से उसका दृढ़ कवच छिन्न-भिन्न कर दिया, और क्रुद्ध होकर मर्मभेदी नाराच बाणों से उसकी कोख पर भी प्रहार किया।

  34. Verse 34

    ततो ऽचिन्त्य महावेगान् कर्णकार्मुकनिःसृतान् समाश्लिष्यद् असंभ्रान्तः सूतपुत्रं वृकोदरः

    tato 'cintya mahāvegān karṇakārmukaniḥsṛtān samāśliṣyad asaṃbhrāntaḥ sūtaputraṃ vṛkodaraḥ

    Then, heedless of the great-speeding shafts loosed from Karna's bow, Vrikodara, unperturbed, closed in upon the charioteer's son.

    तब कर्ण के धनुष से छूटे महावेगवान बाणों की परवाह न करते हुए वृकोदर बिना घबराए सूतपुत्र पर टूट पड़ा।

  35. Verse 35

    स कर्णचापप्रभवान् इषून् आशीविषोपमान् बिभ्रद् भीमो महाराज न जगाम व्यथां रणे

    sa karṇacāpaprabhavān iṣūn āśīviṣopamān bibhrad bhīmo mahārāja na jagāma vyathāṃ raṇe

    Bearing those arrows sprung from Karna's bow, like venomous serpents, Bhima, O great king, felt no distress in the battle.

    हे महाराज! कर्ण के धनुष से उत्पन्न विषधर सर्पों के समान उन बाणों को सहते हुए भीम रण में व्यथा को प्राप्त नहीं हुआ।

  36. Verse 36

    ततो द्वात्रिंशता भल्लैर् निशितैस् तिग्मतेजनैः विव्याध समरे कर्णं भीमसेनः प्रतापवान्

    tato dvātriṃśatā bhallair niśitais tigmatejanaiḥ vivyādha samare karṇaṃ bhīmasenaḥ pratāpavān

    Then with thirty-two keen, sharp-pointed broad-headed arrows the valorous Bhimasena pierced Karna in the fray.

    तब प्रतापी भीमसेन ने समर में बत्तीस तीक्ष्ण, प्रखर तेज वाले भल्लों से कर्ण को बींधा।

  37. Verse 37

    अयत्नेनैव तं कर्णः शरैर् उप समाकिरत् भीमसेनं महाबाहुं सैन्धवस्य वधैषिणम्

    ayatnenaiva taṃ karṇaḥ śarair upa samākirat bhīmasenaṃ mahābāhuṃ saindhavasya vadhaiṣiṇam

    But Karna, with no effort at all, covered with arrows the mighty-armed Bhimasena, who was bent on the slaying of the Saindhava.

    किंतु कर्ण ने बिना किसी प्रयत्न के सैंधव के वध के इच्छुक उस महाबाहु भीमसेन को बाणों से ढँक दिया।

  38. Verse 38

    मृदुपूर्वं च राधेयो भीमम् आजाव् अयोधयत् क्रोधपूर्वं तथा भीमः पूर्ववैरम् अनुस्मरन्

    mṛdupūrvaṃ ca rādheyo bhīmam ājāv ayodhayat krodhapūrvaṃ tathā bhīmaḥ pūrvavairam anusmaran

    Radheya fought Bhima in the battle gently at first; but Bhima fought with wrath foremost, remembering the old enmity.

    राधेय युद्ध में भीम से पहले कोमलता से लड़ा; किंतु भीम पूर्व वैर का स्मरण करते हुए क्रोधपूर्वक लड़ा।

  39. Verse 39

    तं भीमसेनो नामृष्यद् अवमानम् अमर्षणः स तस्मै व्यसृजत् तूर्णं शरवर्षम् अमित्रजित्

    taṃ bhīmaseno nāmṛṣyad avamānam amarṣaṇaḥ sa tasmai vyasṛjat tūrṇaṃ śaravarṣam amitrajit

    Bhimasena, indignant, did not brook that affront; that conqueror of foes swiftly loosed a shower of arrows at him.

    अमर्षी भीमसेन ने उस अपमान को सहन नहीं किया; उस शत्रुविजयी ने शीघ्र ही उस पर बाणवर्षा छोड़ी।

  40. Verse 40

    ते शराः प्रेषिता राजन् भीमसेनेन संयुगे निपेतुः सर्वतो भीमाः कूजन्त इव पक्षिणः

    te śarāḥ preṣitā rājan bhīmasenena saṃyuge nipetuḥ sarvato bhīmāḥ kūjanta iva pakṣiṇaḥ

    Those arrows loosed by Bhimasena in the battle, O king, fell on every side, terrible, twittering like birds.

    हे राजन्! संग्राम में भीमसेन द्वारा छोड़े गए वे बाण, पक्षियों के समान कूजते हुए, चारों ओर भयंकर रूप से गिरे।

  41. Verse 41

    हेमपुङ्खा महाराज भीमसेनधनुश्च्युताः अभ्यद्रवंस् ते राधेयं वृकाः क्षुद्रमृगं यथा

    hemapuṅkhā mahārāja bhīmasenadhanuścyutāḥ abhyadravaṃs te rādheyaṃ vṛkāḥ kṣudramṛgaṃ yathā

    Gold-feathered, O great king, sprung from Bhimasena's bow, they rushed at Radheya as wolves at a small deer.

    हे महाराज! भीमसेन के धनुष से छूटे वे स्वर्णपंख वाले (बाण) राधेय पर वैसे टूट पड़े जैसे भेड़िए क्षुद्र मृग पर।

  42. Verse 42

    कर्णस् तु रथिनां श्रेष्ठश् छाद्यमानः समन्ततः राजन् व्यसृजद् उग्राणि शरवर्षाणि संयुगे

    karṇas tu rathināṃ śreṣṭhaś chādyamānaḥ samantataḥ rājan vyasṛjad ugrāṇi śaravarṣāṇi saṃyuge

    But Karna, foremost of car-warriors, covered on every side, O king, loosed fierce showers of arrows in the fray.

    हे राजन्! किंतु रथियों में श्रेष्ठ कर्ण चारों ओर से ढँका जाकर भी संग्राम में उग्र बाणवर्षाएँ छोड़ने लगा।

  43. Verse 43

    तस्य तान् अशनिप्रख्यान् इषून् समरशोभिनः चिच्छेद बहुभिर् भल्लैर् असंप्राप्तान् वृकोदरः

    tasya tān aśaniprakhyān iṣūn samaraśobhinaḥ ciccheda bahubhir bhallair asaṃprāptān vṛkodaraḥ

    Those shafts of his, like thunderbolts, resplendent in battle, Vrikodara cut off with many broad-headed arrows ere they reached him.

    वज्र के समान, समर में शोभायमान उसके उन बाणों को वृकोदर ने, पहुँचने से पूर्व ही, बहुत-से भल्लों से काट डाला।

  44. Verse 44

    पुनश् च शरवर्षेण छादयाम् आस भारत कर्णो वैकर्तनो युद्धे भीमसेनं महारथम्

    punaś ca śaravarṣeṇa chādayām āsa bhārata karṇo vaikartano yuddhe bhīmasenaṃ mahāratham

    And again Karna Vaikartana covered with a shower of arrows, O Bharata, that great car-warrior Bhimasena in the fight.

    हे भारत! और फिर कर्ण वैकर्तन ने युद्ध में उस महारथी भीमसेन को बाणवर्षा से ढँक दिया।

  45. Verse 45

    तत्र भारत भीमं तु दृष्टवन्तः स्म सायकैः समाचिततनुं संख्ये श्वाविधं शललैर् इव

    tatra bhārata bhīmaṃ tu dṛṣṭavantaḥ sma sāyakaiḥ samācitatanuṃ saṃkhye śvāvidhaṃ śalalair iva

    There, O Bharata, we beheld Bhima with his body thickset with shafts in the battle, like a porcupine with its quills.

    हे भारत! वहाँ हमने संग्राम में भीम को बाणों से शरीर में जड़ा हुआ वैसा देखा जैसे काँटों से साही (सेही)।

  46. Verse 46

    हेमपुङ्खाञ् शिलाधौतान् कर्णचापच्युताञ् शरान् दधार समरे वीरः स्वरश्मीन् इव भास्करः

    hemapuṅkhāñ śilādhautān karṇacāpacyutāñ śarān dadhāra samare vīraḥ svaraśmīn iva bhāskaraḥ

    Gold-feathered, whetted on stone, loosed from Karna's bow, the hero bore those arrows in battle as the sun bears his own rays.

    स्वर्णपंख वाले, शान पर धोए, कर्ण के धनुष से छूटे उन बाणों को उस वीर ने समर में वैसे धारण किया जैसे सूर्य अपनी किरणों को।

  47. Verse 47

    रुधिरोक्षितसर्वाङ्गो भीमसेनो व्यरोचत तपनीयनिभैः पुष्पैः पलाश इव कानने

    rudhirokṣitasarvāṅgo bhīmaseno vyarocata tapanīyanibhaiḥ puṣpaiḥ palāśa iva kānane

    With every limb drenched in blood, Bhimasena shone forth, like a Palasha tree in the forest bright with golden blossoms.

    सब अंगों में रक्त से सिंचित भीमसेन वैसे सुशोभित हुआ जैसे वन में स्वर्ण के समान पुष्पों वाला पलाश वृक्ष।

  48. Verse 48

    तत् तु भीमो महाराज कर्णस्य चरितं रणे नामृष्यत महेष्वासः क्रोधाद् उद्वृत्य चक्षुषी

    tat tu bhīmo mahārāja karṇasya caritaṃ raṇe nāmṛṣyata maheṣvāsaḥ krodhād udvṛtya cakṣuṣī

    But Bhima, O great king, the great bowman, did not brook that conduct of Karna in the battle; in wrath he rolled up his eyes.

    हे महाराज! किंतु महाधनुर्धर भीम ने रण में कर्ण के उस आचरण को सहन नहीं किया; क्रोध से उसने अपने नेत्र घुमा लिए।

  49. Verse 49

    स कर्णं पञ्चविंशत्या नाराचानां समार्पयत् महीधरम् इव श्वेतं गूढपादैर् विषोल्बणैः

    sa karṇaṃ pañcaviṃśatyā nārācānāṃ samārpayat mahīdharam iva śvetaṃ gūḍhapādair viṣolbaṇaiḥ

    He pierced Karna with twenty-five iron shafts — as venom-swollen serpents with hidden feet might pierce a white mountain.

    उसने कर्ण को पच्चीस नाराच बाणों से वैसे बींधा जैसे छिपे पैरों वाले विषभरे सर्प श्वेत पर्वत को (बींधते हों)।

  50. Verse 50

    तं विव्याध पुनर् भीमः षड्भिर् अष्टाभिर् एव च मर्मस्व् अमरविक्रान्तः सूतपुत्रं महारणे

    taṃ vivyādha punar bhīmaḥ ṣaḍbhir aṣṭābhir eva ca marmasv amaravikrāntaḥ sūtaputraṃ mahāraṇe

    Bhima pierced him again with six and with eight arrows in the vital parts, that one of divine prowess piercing the charioteer's son in the great battle.

    देवों के समान पराक्रमी भीम ने महायुद्ध में सूतपुत्र को फिर छह और आठ बाणों से मर्मस्थलों में बींधा।

  51. Verse 51

    ततः कर्णस्य संक्रुद्धो भीमसेनः प्रतापवान् चिच्छेद कार्मुकं तूर्णं सर्वोपकरणानि च

    tataḥ karṇasya saṃkruddho bhīmasenaḥ pratāpavān ciccheda kārmukaṃ tūrṇaṃ sarvopakaraṇāni ca

    Then the valorous Bhimasena, greatly enraged, swiftly cut off Karna's bow and all his equipment.

    तब अत्यंत क्रुद्ध प्रतापी भीमसेन ने शीघ्र ही कर्ण के धनुष और सब उपकरणों को काट डाला।

  52. Verse 52

    जघान चतुरश् चाश्वान् सूतं च त्वरितः शरैः नाराचैर् अर्करश्म्याभैः कर्णं विव्याध चोरसि

    jaghāna caturaś cāśvān sūtaṃ ca tvaritaḥ śaraiḥ nārācair arkaraśmyābhaiḥ karṇaṃ vivyādha corasi

    And he slew his four horses and his charioteer swiftly with shafts, and pierced Karna in the breast with iron arrows bright as the sun's rays.

    और शीघ्रता से बाणों द्वारा उसके चार घोड़ों और सारथि को मार डाला, और सूर्य की किरणों के समान चमकते नाराच बाणों से कर्ण को वक्षःस्थल में बींधा।

  53. Verse 53

    ते जग्मुर् धरणीं सर्वे कर्णं निर्भिद्य मारिष यथा हि जलदं भित्त्वा राजन् सूर्यस्य रश्मयः

    te jagmur dharaṇīṃ sarve karṇaṃ nirbhidya māriṣa yathā hi jaladaṃ bhittvā rājan sūryasya raśmayaḥ

    They all sank into the earth, having pierced through Karna, O sire, as the rays of the sun, O king, pass piercing through a cloud.

    हे माननीय! हे राजन्! वे सब (बाण) कर्ण को भेदकर पृथ्वी में वैसे समा गए जैसे मेघ को भेदकर सूर्य की किरणें।

  54. Verse 54

    स वैकल्यं महत् प्राप्य छिन्नधन्वा शरार्दितः तथा पुरुषमानी स प्रत्यपायाद् रथान्तरम्

    sa vaikalyaṃ mahat prāpya chinnadhanvā śarārditaḥ tathā puruṣamānī sa pratyapāyād rathāntaram

    He, come to great disability, his bow cut off and afflicted by shafts, that self-respecting man then withdrew to another chariot.

    धनुष कट जाने और बाणों से पीड़ित होने पर महान विकलता को प्राप्त हुआ वह स्वाभिमानी पुरुष (कर्ण) तब दूसरे रथ पर चला गया।