Adhyaya 99

Verse 1

कुरुपाण्डवसेनयोर्व्यूहरचनापूर्वकं परस्पराभिगमनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। ततः शान्तनवो भीष्मो निर्ययौ सह सेनया। व्यूहं चाव्यूहत महत्सर्वतोभद्रमात्मनः ।।

kurupāṇḍavasenayorvyūharacanāpūrvakaṃ parasparābhigamanam || 1 || sañjaya uvāca| tataḥ śāntanavo bhīṣmo niryayau saha senayā| vyūhaṃ cāvyūhata mahatsarvatobhadramātmanaḥ ||

Verse 2

कृपश्च कृतवर्मा च शैब्यश्चैव महारथः । शकुनिः सैन्धवश्चैव काम्भोजश्च सुदक्षिणः ।।

kṛpaśca kṛtavarmā ca śaibyaścaiva mahārathaḥ | śakuniḥ saindhavaścaiva kāmbhojaśca sudakṣiṇaḥ ||

Verse 3

भीष्मेण सहिताः सर्वे पुत्रैश्च तव भारत । अग्रतः सर्वसैन्यानां व्यूहस्य प्रमुखे स्थिताः ।।

bhīṣmeṇa sahitāḥ sarve putraiśca tava bhārata | agrataḥ sarvasainyānāṃ vyūhasya pramukhe sthitāḥ ||

Verse 4

द्रोणो भूरिश्रवाः शल्यो भगदत्तश्च मारिष । दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता व्यूहस्य दंशिताः ।।

droṇo bhūriśravāḥ śalyo bhagadattaśca māriṣa | dakṣiṇaṃ pakṣamāśritya sthitā vyūhasya daṃśitāḥ ||

Verse 5

अश्वत्थामा सोमदत्तश्चावन्त्यौ च महारथौ । महत्या सेनया युक्ता वामं पक्षमपालयन् ।।

aśvatthāmā somadattaścāvantyau ca mahārathau | mahatyā senayā yuktā vāmaṃ pakṣamapālayan ||

Verse 6

दुर्योधनो महाराज त्रिगर्तैः सर्वतो वृतः । व्यूहमध्ये स्थितो राजन्पाण्डवान्प्रति भारत ।।

duryodhano mahārāja trigartaiḥ sarvato vṛtaḥ | vyūhamadhye sthito rājanpāṇḍavānprati bhārata ||

Verse 7

अलम्बुसो रथश्रेष्ठः श्रुतायुश्च महारथः । पृष्ठतः सर्वसैन्यानां स्थितौ व्यूहस्य दंशितौ ।।

alambuso rathaśreṣṭhaḥ śrutāyuśca mahārathaḥ | pṛṣṭhataḥ sarvasainyānāṃ sthitau vyūhasya daṃśitau ||

Verse 8

एवं च तं तदा व्यूहं कृत्वा भारत तावकाः। सन्नद्धाः समदृश्यन्त प्रतपन्त इवाग्नयः ।।

evaṃ ca taṃ tadā vyūhaṃ kṛtvā bhārata tāvakāḥ| sannaddhāḥ samadṛśyanta pratapanta ivāgnayaḥ ||

Verse 9

ततो युधिष्ठिरो राजा भीमसेनश्च पाण्डवः। नकुलः सहदेवश्च माद्रीपुत्रावुभावपि ।।

tato yudhiṣṭhiro rājā bhīmasenaśca pāṇḍavaḥ| nakulaḥ sahadevaśca mādrīputrāvubhāvapi ||

Verse 10

अग्रतः सर्वसैन्यानां स्थिता व्यूहस्य दंशिताः । धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्च महारथः ।।

agrataḥ sarvasainyānāṃ sthitā vyūhasya daṃśitāḥ | dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiśca mahārathaḥ ||

Verse 11

स्थिताः सैन्येन महता परानीकविनाशनाः । शिखण्डी विजयश्चैव राक्षसश्च घटोत्कचः ।।

sthitāḥ sainyena mahatā parānīkavināśanāḥ | śikhaṇḍī vijayaścaiva rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ ||

Verse 12

चेकितानो महाबाहुः कुन्तिभोजश्च वीर्यवान् । स्थिता रणे महाराज महत्या सेनया वृताः ।।

cekitāno mahābāhuḥ kuntibhojaśca vīryavān | sthitā raṇe mahārāja mahatyā senayā vṛtāḥ ||

Verse 13

अभिमन्युर्महेष्वासो द्रुपदश्च महाबलः । युयुधानो महेष्वासो युधामन्युश्च वीर्यवान् ।।

abhimanyurmaheṣvāso drupadaśca mahābalaḥ | yuyudhāno maheṣvāso yudhāmanyuśca vīryavān ||

Verse 14

केकया भ्रातरश्चैव स्थिता युद्धाय दंशिताः । एवं तेऽपि महाव्यूहं प्रतिव्यूह्य सुदुर्जयम् ।।

kekayā bhrātaraścaiva sthitā yuddhāya daṃśitāḥ | evaṃ te'pi mahāvyūhaṃ prativyūhya sudurjayam ||

Verse 15

पाण्डवाः समरे शूराः स्थिता युद्धाय दंशिताः । तावकास्तु रणे यत्ताः सहसेना नराधिपाः ।।

pāṇḍavāḥ samare śūrāḥ sthitā yuddhāya daṃśitāḥ | tāvakāstu raṇe yattāḥ sahasenā narādhipāḥ ||

Verse 16

अभ्युद्ययू रणे पार्थान्भीष्मं कृत्वाऽग्रतो नृप। तथैव पाण्डवा राजन्भीमसेनपरोगमाः ।।

abhyudyayū raṇe pārthānbhīṣmaṃ kṛtvā'grato nṛpa| tathaiva pāṇḍavā rājanbhīmasenaparogamāḥ ||

Verse 17

भीष्मं योद्धुमभीप्सन्तः संग्रामे विजयैषिणः । क्ष्वेलाः किलकिलाः शङ्खान्क्रकचान्गोविषाणिकाः ।।

bhīṣmaṃ yoddhumabhīpsantaḥ saṃgrāme vijayaiṣiṇaḥ | kṣvelāḥ kilakilāḥ śaṅkhānkrakacāngoviṣāṇikāḥ ||

Verse 18

भेरीमृदङ्गपणवान्नादयन्तश्च पुष्करान्। पाण्डवा अभ्यवर्तन्त नदन्तो भैरवान्रवान् ।।

bherīmṛdaṅgapaṇavānnādayantaśca puṣkarān| pāṇḍavā abhyavartanta nadanto bhairavānravān ||

Verse 19

भेरीमृद्गशङ्खानां दुन्दुभीनां च निःस्वनैः । उत्कृष्टसिंहनादैश्च वल्गितैश्च पृथग्विधैः ।।

bherīmṛdgaśaṅkhānāṃ dundubhīnāṃ ca niḥsvanaiḥ | utkṛṣṭasiṃhanādaiśca valgitaiśca pṛthagvidhaiḥ ||

Verse 20

वयं प्रतिनदन्तस्तानगच्छाम त्वरान्विताः । सहसैवाभिसंक्रद्धास्तदासीत्तुमुलं महत् ।।

vayaṃ pratinadantastānagacchāma tvarānvitāḥ | sahasaivābhisaṃkraddhāstadāsīttumulaṃ mahat ||

Verse 21

ततोऽन्योन्यं प्रधावन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे । ततः शब्देन महता प्रचकम्पे वसुंधरा ।।

tato'nyonyaṃ pradhāvantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire | tataḥ śabdena mahatā pracakampe vasuṃdharā ||

Verse 22

पक्षिणश्च महाघोरं व्याहरन्तो विबभ्रमुः । सप्रभश्चोदितः सूर्यो निष्प्रभः समपद्यत ।।

pakṣiṇaśca mahāghoraṃ vyāharanto vibabhramuḥ | saprabhaścoditaḥ sūryo niṣprabhaḥ samapadyata ||

Verse 23

ववुश्च वातास्तुमुलाः शंसन्तः सुमहद्भयम् । घोराश्च घोरनिर्ह्रादाः शिवास्तत्र ववाशिरे ।।

vavuśca vātāstumulāḥ śaṃsantaḥ sumahadbhayam | ghorāśca ghoranirhrādāḥ śivāstatra vavāśire ||

Verse 24

वेदयन्त्यो महाराज महद्वैशसमागतम्। दिशः प्रज्वलिता राजन्पांसुवर्षं पपात च ।।

vedayantyo mahārāja mahadvaiśasamāgatam| diśaḥ prajvalitā rājanpāṃsuvarṣaṃ papāta ca ||

Verse 25

रुधिरेण समुन्मिश्रमस्थिवर्षं पपात च । रुदतां वाहनानां च नेत्रेभ्यः प्रापतञ्जलम् ।।

rudhireṇa samunmiśramasthivarṣaṃ papāta ca | rudatāṃ vāhanānāṃ ca netrebhyaḥ prāpatañjalam ||

Verse 26

सुस्रुवुश्च शकृन्मूत्रं प्रध्यायन्तो विशांपते । अन्तर्हिता महानादाः श्रूयन्ते भरतर्षभ ।।

susruvuśca śakṛnmūtraṃ pradhyāyanto viśāṃpate | antarhitā mahānādāḥ śrūyante bharatarṣabha ||

Verse 27

रक्षसां पुरुषादानां नदतां भैरवान्रवान् । संपतन्तश्च दृश्यन्ते गोमायबलवायसाः ।। ।। इति श्रीमन्महाभरते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि नवमदिवसयुद्धे एकोनशततमोऽध्यायः ।।

rakṣasāṃ puruṣādānāṃ nadatāṃ bhairavānravān | saṃpatantaśca dṛśyante gomāyabalavāyasāḥ || || iti śrīmanmahābharate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi navamadivasayuddhe ekonaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 28

श्वानश्च विविधैर्नादैर्भषन्तस्तत्र मारिष । ज्वलिताश्च महोल्का वै समाहत्य दिवाकरम् । निपेतुः सहसा भूमौ वेदयन्त्यो महद्भयम् ।।

śvānaśca vividhairnādairbhaṣantastatra māriṣa | jvalitāśca maholkā vai samāhatya divākaram | nipetuḥ sahasā bhūmau vedayantyo mahadbhayam ||

Verse 29

महान्त्यनीकानि महासमुच्छ्रये ततस्तयोः पाण्डवधार्तराष्ट्रयोः। चकम्पिरे शङ्खमृदङ्गनिःस्वनैः प्रकम्पितानीव वनानि वायुना ।। बलवायसाः बलोदग्राः काकाः ।।

mahāntyanīkāni mahāsamucchraye tatastayoḥ pāṇḍavadhārtarāṣṭrayoḥ| cakampire śaṅkhamṛdaṅganiḥsvanaiḥ prakampitānīva vanāni vāyunā || balavāyasāḥ balodagrāḥ kākāḥ ||

Verse 30

नरेन्द्रनागाश्वसमाकुलाना- मभ्यायतीनामशिवे मुहूर्ते। बभूव घोषस्तुमुलश्चमूनां वातोद्धुतानामिव सागराणाम् ।। महासमुच्छ्रये महति युद्धे ।।

narendranāgāśvasamākulānā- mabhyāyatīnāmaśive muhūrte| babhūva ghoṣastumulaścamūnāṃ vātoddhutānāmiva sāgarāṇām || mahāsamucchraye mahati yuddhe ||