Adhyaya 100

Verse 1

अलम्बुसस्य द्रौपदेयैः सह युद्धमभिमन्युना समागमश्च ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। अभिमन्यू रथोदारः पिशङ्गैस्तुरगोत्तमैः। अभिदुद्राव तेजस्वी दुर्योधनबलं महत् ।।

alambusasya draupadeyaiḥ saha yuddhamabhimanyunā samāgamaśca || 1 || sañjaya uvāca| abhimanyū rathodāraḥ piśaṅgaisturagottamaiḥ| abhidudrāva tejasvī duryodhanabalaṃ mahat ||

Verse 2

विकिरञ्शरवर्षाणि वारिधारा इवाम्बुदः। न शेकुः समरे क्रुद्धं सौभद्रमरिसूदनम् ।।

vikirañśaravarṣāṇi vāridhārā ivāmbudaḥ| na śekuḥ samare kruddhaṃ saubhadramarisūdanam ||

Verse 3

शस्त्रौघिणं गाहमानं सेनासागरमक्षयम्। निवारयितुमप्याजौ त्वदीयाः कुरुनन्दन ।।

śastraughiṇaṃ gāhamānaṃ senāsāgaramakṣayam| nivārayitumapyājau tvadīyāḥ kurunandana ||

Verse 4

तेन मुक्ता रणे राजञ्शराः शत्रुनिबर्हणाः। क्षत्रियाननयञ्शूरान्प्रेतराजनिवेशनम् ।।

tena muktā raṇe rājañśarāḥ śatrunibarhaṇāḥ| kṣatriyānanayañśūrānpretarājaniveśanam ||

Verse 5

यमदण्डोपमान्घोराञ्ज्वलिताशीविषोपमान् । सौभद्रः समरे क्रुद्धः प्रेषयामास सायकान् ।।

yamadaṇḍopamānghorāñjvalitāśīviṣopamān | saubhadraḥ samare kruddhaḥ preṣayāmāsa sāyakān ||

Verse 6

सरथान्रथिनस्तूर्णं हयांश्चैव ससादिनः । गजारोहांश्च सगजान्दारयामास फाल्गुनिः ।।

sarathānrathinastūrṇaṃ hayāṃścaiva sasādinaḥ | gajārohāṃśca sagajāndārayāmāsa phālguniḥ ||

Verse 7

तस्य तत्कुर्वतः कर्म महत्सङ्ख्ये महीभृतः। पूजयांचक्रिरे हृष्टाः प्रशशंसुश्च फाल्गुनिम् ।।

tasya tatkurvataḥ karma mahatsaṅkhye mahībhṛtaḥ| pūjayāṃcakrire hṛṣṭāḥ praśaśaṃsuśca phālgunim ||

Verse 8

तान्यनीकानि सौभद्रो द्रावयामास भारत। तूलराशीनिवाकाशे मारुतः सर्वतो दिशम् ।।

tānyanīkāni saubhadro drāvayāmāsa bhārata| tūlarāśīnivākāśe mārutaḥ sarvato diśam ||

Verse 9

तेन विद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि भारत । त्रतारं नाध्यगच्छन्त पङ्क्ते मग्ना इव द्वीपाः ।।

tena vidrāvyamāṇāni tava sainyāni bhārata | tratāraṃ nādhyagacchanta paṅkte magnā iva dvīpāḥ ||

Verse 10

विद्राव्य सर्वसैन्यानि तावकानि नरोत्तम । अभिमन्युः स्थितो राजन्विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् ।।

vidrāvya sarvasainyāni tāvakāni narottama | abhimanyuḥ sthito rājanvidhūmo'gniriva jvalan ||

Verse 11

न चैनं तावका राजन्विषेहुररिघातिनम् । प्रदीप्तं पावकं यद्वत्पतङ्गाः कालचोदिताः ।।

na cainaṃ tāvakā rājanviṣehurarighātinam | pradīptaṃ pāvakaṃ yadvatpataṅgāḥ kālacoditāḥ ||

Verse 12

प्रहरन्सर्वशत्रुभ्यः पाण्डवानां महारथः । अदृश्यत महेष्वासः सवज्र इव वासवः ।।

praharansarvaśatrubhyaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ | adṛśyata maheṣvāsaḥ savajra iva vāsavaḥ ||

Verse 13

हेमपृष्ठं धनुश्चास्य ददृशे विचरद्दिशः । तोयदेषु यथा राजन्राजमाना शतह्रदा ।।

hemapṛṣṭhaṃ dhanuścāsya dadṛśe vicaraddiśaḥ | toyadeṣu yathā rājanrājamānā śatahradā ||

Verse 14

शराश्च निशिताः पीता निश्चरन्ति स्म संयुगे । वनात्फुल्लद्रुमाद्राजन्भ्रमराणामिव व्रजाः ।।

śarāśca niśitāḥ pītā niścaranti sma saṃyuge | vanātphulladrumādrājanbhramarāṇāmiva vrajāḥ ||

Verse 15

तथैव चरतस्तस्य सौभद्रस्य महात्मनः । रथेन काञ्चनाङ्गेन ददृशुर्नान्तरं जनाः ।।

tathaiva caratastasya saubhadrasya mahātmanaḥ | rathena kāñcanāṅgena dadṛśurnāntaraṃ janāḥ ||

Verse 16

मोहयित्वा कृपं द्रोणं द्रौणिं च सबृहद्बलम्। सैन्धवं च महेष्वासो व्यचरल्लघु सुष्ठु च ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि नवमदिवसयुद्धे शततमोऽध्यायः ।।

mohayitvā kṛpaṃ droṇaṃ drauṇiṃ ca sabṛhadbalam| saindhavaṃ ca maheṣvāso vyacarallaghu suṣṭhu ca || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi navamadivasayuddhe śatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 17

मण्डलीकृतमेवास्य धनुः पश्याम भारत। सूर्यमण्डलसंकाशं दहतस्तव वाहिनीम् ।।

maṇḍalīkṛtamevāsya dhanuḥ paśyāma bhārata| sūryamaṇḍalasaṃkāśaṃ dahatastava vāhinīm ||

Verse 18

तं दृष्ट्वा क्षत्रियाः शुराः प्रतपन्तं तरस्विनम् । द्विफल्गुनमिमं लोकं मेनिरे तस्य कर्मभिः ।।

taṃ dṛṣṭvā kṣatriyāḥ śurāḥ pratapantaṃ tarasvinam | dviphalgunamimaṃ lokaṃ menire tasya karmabhiḥ ||

Verse 19

तेनार्दिता महाराज भारती सा महाचमूः । व्यभ्रमत्तत्रतत्रैव योषिन्मदवशादिव ।।

tenārditā mahārāja bhāratī sā mahācamūḥ | vyabhramattatratatraiva yoṣinmadavaśādiva ||

Verse 20

द्रावयित्वा महासैन्यं कम्पयित्वा महारथान् । नन्दयामास सुहृदो मयं जित्वेव वासवः ।।

drāvayitvā mahāsainyaṃ kampayitvā mahārathān | nandayāmāsa suhṛdo mayaṃ jitveva vāsavaḥ ||

Verse 21

तेन निद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि संयुगे। चक्रुरार्तस्वनं घोरं पर्जन्यनिनदोपमम् ।।

tena nidrāvyamāṇāni tava sainyāni saṃyuge| cakrurārtasvanaṃ ghoraṃ parjanyaninadopamam ||

Verse 22

तं श्रुत्वा निनदं घोरं तव सैन्यस्य भारत। मारुतोद्धूतवेगस्य सागरस्येव पर्वणि ।।

taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tava sainyasya bhārata| mārutoddhūtavegasya sāgarasyeva parvaṇi ||

Verse 23

दुर्योधनस्तदा राजन्नार्श्यशृङ्गिमभाषत। एष कार्ष्णिर्महाबाहो द्वितीय इव फल्गुनः ।। लघु सुष्ठु च शीघ्रं शोभनं च यथा स्तात्तथा ।।

duryodhanastadā rājannārśyaśṛṅgimabhāṣata| eṣa kārṣṇirmahābāho dvitīya iva phalgunaḥ || laghu suṣṭhu ca śīghraṃ śobhanaṃ ca yathā stāttathā ||

Verse 24

चमूं द्रावयते क्रोधाद्वृत्रो देवचमूमिव । तस्य चान्यत्र पश्यामि संयुगे भेषजं महत् ।।

camūṃ drāvayate krodhādvṛtro devacamūmiva | tasya cānyatra paśyāmi saṃyuge bheṣajaṃ mahat ||

Verse 25

ऋते त्वां राक्षसश्रेष्ठं सर्वविद्यासु पारगम् । स गत्वा त्वरितं वीरं जहि सौभद्रमाहवे ।।

ṛte tvāṃ rākṣasaśreṣṭhaṃ sarvavidyāsu pāragam | sa gatvā tvaritaṃ vīraṃ jahi saubhadramāhave ||

Verse 26

वयं पार्थं हनिष्यामो भीष्मद्रोणपुरोगमाः । स एवमुक्तो बलवान्राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ।।

vayaṃ pārthaṃ haniṣyāmo bhīṣmadroṇapurogamāḥ | sa evamukto balavānrākṣasendraḥ pratāpavān ||

Verse 27

प्रययौ समरे तूर्णं तव पुत्रस्य शासनात्। नर्दमानो महानादं प्रावृषीव बलाहकः ।।

prayayau samare tūrṇaṃ tava putrasya śāsanāt| nardamāno mahānādaṃ prāvṛṣīva balāhakaḥ ||

Verse 28

तस्य शब्देन महता पाण्डवानां बलं महत् । प्राचलत्सर्वतो राजन्वातोद्धूत इवार्णवः ।।

tasya śabdena mahatā pāṇḍavānāṃ balaṃ mahat | prācalatsarvato rājanvātoddhūta ivārṇavaḥ ||

Verse 29

बहवश्च महाराज तस्य नादेन भीषिताः। प्रियान्प्राणान्परित्यज्य निपेतुर्धरणीतले ।।

bahavaśca mahārāja tasya nādena bhīṣitāḥ| priyānprāṇānparityajya nipeturdharaṇītale ||

Verse 30

कार्ष्णिश्चापि मुदा युक्तः प्रगृह्य सशरं धनुः । नृत्यन्निव रथोपस्थे तद्रक्षः समुपाद्रवत् ।।

kārṣṇiścāpi mudā yuktaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ | nṛtyanniva rathopasthe tadrakṣaḥ samupādravat ||

Verse 31

ततः स राक्षसः क्रुद्धः संप्राप्यैवार्जुनं रणे। नातिदूरे स्थितां तस्य द्रावयामास वै चमूम् ।।

tataḥ sa rākṣasaḥ kruddhaḥ saṃprāpyaivārjunaṃ raṇe| nātidūre sthitāṃ tasya drāvayāmāsa vai camūm ||

Verse 32

तां वध्यमानां च तथा पाण्डवानां महाचमूम्। प्रत्यद्ययौ रणे रक्षो देवसेनां यथा बलः ।।

tāṃ vadhyamānāṃ ca tathā pāṇḍavānāṃ mahācamūm| pratyadyayau raṇe rakṣo devasenāṃ yathā balaḥ ||

Verse 33

विमर्दः सुमहानासीत्तस्य सैन्यस्य मारिष । रक्षसा घोररूपेण वध्यमानस्य संयुगे।।

vimardaḥ sumahānāsīttasya sainyasya māriṣa | rakṣasā ghorarūpeṇa vadhyamānasya saṃyuge||

Verse 34

ततः शरसहस्त्रैस्तां पाण्डवानां महाचमूम्। व्यद्रावयद्रणे रक्षो दर्शयतत्स्वपराक्रमम् ।।

tataḥ śarasahastraistāṃ pāṇḍavānāṃ mahācamūm| vyadrāvayadraṇe rakṣo darśayatatsvaparākramam ||

Verse 35

सा वध्यमाना च तथा पाण्डवानामनीकिनी । रक्षसा घोररूपेण प्रदुद्राव रणे भयात् ।।

sā vadhyamānā ca tathā pāṇḍavānāmanīkinī | rakṣasā ghorarūpeṇa pradudrāva raṇe bhayāt ||

Verse 36

प्रमृद्य च रणे सेनां पद्मिनीं वारणो यथा। ततोऽभिद्रद्राव रणे द्रौपदेयान्महाबलान् ।।

pramṛdya ca raṇe senāṃ padminīṃ vāraṇo yathā| tato'bhidradrāva raṇe draupadeyānmahābalān ||

Verse 37

ते तु क्रुद्धा महेष्वासा द्रौपदेयाः प्रहारिणः। राक्षसं दुद्रुवुः सङ्ख्ये ग्रहाः पञ्च रविं यथा ।।

te tu kruddhā maheṣvāsā draupadeyāḥ prahāriṇaḥ| rākṣasaṃ dudruvuḥ saṅkhye grahāḥ pañca raviṃ yathā ||

Verse 38

वीर्यवद्भिस्ततस्तैस्तु पीडितो राक्षसोत्तमः । यथा युगक्षये घोरे चन्द्रमाः पञ्चभिर्ग्रहैः ।।

vīryavadbhistatastaistu pīḍito rākṣasottamaḥ | yathā yugakṣaye ghore candramāḥ pañcabhirgrahaiḥ ||

Verse 39

प्रतिविन्ध्यस्ततो रक्षो बिभेद निशितैः शरैः । सर्वपारशवैस्तूर्णमकुण्ठाग्रैर्महाबलः ।। आर्ष्यशृङ्गिमलम्बुसम् ।।

prativindhyastato rakṣo bibheda niśitaiḥ śaraiḥ | sarvapāraśavaistūrṇamakuṇṭhāgrairmahābalaḥ || ārṣyaśṛṅgimalambusam ||

Verse 40

स तैर्भिन्नतनुत्राणः शुशुभे राक्षसोत्तमः । मरीचिभिरिवार्कस्य संस्यूतो जलदो महान् ।। सर्वपारशवैः सर्वलोहमयैः ।।

sa tairbhinnatanutrāṇaḥ śuśubhe rākṣasottamaḥ | marīcibhirivārkasya saṃsyūto jalado mahān || sarvapāraśavaiḥ sarvalohamayaiḥ ||

Verse 41

विषक्तैः सशरैश्चापि तपनीयपरिच्छदैः । आर्श्यशृङ्गिर्बभौ राजन्दीप्तशृङ्ग इवाचलः ।।

viṣaktaiḥ saśaraiścāpi tapanīyaparicchadaiḥ | ārśyaśṛṅgirbabhau rājandīptaśṛṅga ivācalaḥ ||

Verse 42

ततस्ते भ्रातरः पञ्च राक्षसेन्द्रं महाहवे। विव्यधुर्निशितैर्बाणैस्तपनीयविभूषितैः ।

tataste bhrātaraḥ pañca rākṣasendraṃ mahāhave| vivyadhurniśitairbāṇaistapanīyavibhūṣitaiḥ |

Verse 43

स निर्भिन्नः शरैर्घोरैर्भुजगैः कोपितैरिव । अलम्बुसो भृशं राजन्नागेन्द्र इव चुक्रुधे ।।

sa nirbhinnaḥ śarairghorairbhujagaiḥ kopitairiva | alambuso bhṛśaṃ rājannāgendra iva cukrudhe ||

Verse 44

सोऽतिविद्धो महाराज मुहूर्तमथ मारिष । प्रविवेश तमो दीर्घं पीडितस्तैर्महारथैः ।।

so'tividdho mahārāja muhūrtamatha māriṣa | praviveśa tamo dīrghaṃ pīḍitastairmahārathaiḥ ||

Verse 45

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां क्रोधेन द्विगुणीकृतः । चिच्छेद सायकैस्तेषां ध्वजांश्चैव धनूंषि च ।।

pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ krodhena dviguṇīkṛtaḥ | ciccheda sāyakaisteṣāṃ dhvajāṃścaiva dhanūṃṣi ca ||

Verse 46

एकैकं पञ्चभिर्बाणैराजघान स्मयन्निव । अलम्बुसो रथोपस्थे नृत्यन्निव महारथः ।।

ekaikaṃ pañcabhirbāṇairājaghāna smayanniva | alambuso rathopasthe nṛtyanniva mahārathaḥ ||

Verse 47

त्वरमाणः सुसंबद्धो हयांस्तेषां महात्मनाम् । जघान राक्षसः क्रुद्धः सारथींश्च सहस्रशः ।।

tvaramāṇaḥ susaṃbaddho hayāṃsteṣāṃ mahātmanām | jaghāna rākṣasaḥ kruddhaḥ sārathīṃśca sahasraśaḥ ||

Verse 48

बिभेद च सुसंरब्धः पुनश्चैनान्सुतांशितैः। शरैर्बहुविधाकारैः शतशोऽथ सहस्रशः ।।

bibheda ca susaṃrabdhaḥ punaścainānsutāṃśitaiḥ| śarairbahuvidhākāraiḥ śataśo'tha sahasraśaḥ ||

Verse 49

विरथांश्च महेष्वासान्कृत्वा तत्र स राक्षसः । अभिदुद्राव वेगेन हन्तुकामो निशाचरः ।।

virathāṃśca maheṣvāsānkṛtvā tatra sa rākṣasaḥ | abhidudrāva vegena hantukāmo niśācaraḥ ||

Verse 50

तानर्दितान्रणे तेन राक्षसेन दुरात्मना । दृष्ट्वाऽर्जुनसुतः सङ्ख्ये राक्षसं समुपाद्रवत् ।।

tānarditānraṇe tena rākṣasena durātmanā | dṛṣṭvā'rjunasutaḥ saṅkhye rākṣasaṃ samupādravat ||

Verse 51

तयोः समभवद्युद्धं वृत्रवासवयोरिव। ददृशुस्तावकाः सर्वे पाण्डवाश्च परस्परम् ।।

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ vṛtravāsavayoriva| dadṛśustāvakāḥ sarve pāṇḍavāśca parasparam ||

Verse 52

तौ समेतौ महायुद्धे क्रोधदीप्तौ परस्परम्। महाबलौ महाराज क्रोधसंरक्तलोचनौ ।।

tau sametau mahāyuddhe krodhadīptau parasparam| mahābalau mahārāja krodhasaṃraktalocanau ||

Verse 53

परस्परमवेक्षेतां कालानलसमौ युधि। आशीविषाविव क्रुद्धौ नेत्राभ्यामितरेतरम् । तयोः समागमो घोरो बभूव कटुकोदयः ।।

parasparamavekṣetāṃ kālānalasamau yudhi| āśīviṣāviva kruddhau netrābhyāmitaretaram | tayoḥ samāgamo ghoro babhūva kaṭukodayaḥ ||

Verse 54

यथा देवासुरे युद्धे शक्रशम्बरयोः पुरा ।।

yathā devāsure yuddhe śakraśambarayoḥ purā ||