Adhyaya 98

Verse 1

भीष्मेण दुर्योधनंप्रति अर्जुनपराक्रमप्रशंसनपूर्वकं पाण्डवानामजय्यत्वमभिधाय शिखण्डिवर्जं पाञ्चालादिवधप्रतिज्ञा ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। वाक्शल्यैस्तव पुत्रेण सोऽतिविद्धो महामनाः । नोवाच दुःखोपहतो ह्यप्रियं प्रियमण्वपि ।।

bhīṣmeṇa duryodhanaṃprati arjunaparākramapraśaṃsanapūrvakaṃ pāṇḍavānāmajayyatvamabhidhāya śikhaṇḍivarjaṃ pāñcālādivadhapratijñā || 1 || sañjaya uvāca| vākśalyaistava putreṇa so'tividdho mahāmanāḥ | novāca duḥkhopahato hyapriyaṃ priyamaṇvapi ||

Verse 2

स ध्यात्वा सुचिरं कालं दुःखरोषसमन्वितः । श्वसन्निव महानागः प्रणुन्नो वाक्शलाकया ।।

sa dhyātvā suciraṃ kālaṃ duḥkharoṣasamanvitaḥ | śvasanniva mahānāgaḥ praṇunno vākśalākayā ||

Verse 3

उद्वृत्य चक्षुषी लोपान्निर्दहन्निव भारत। सदेवासुरगन्धर्वं लोकं काल इवापरः ।।

udvṛtya cakṣuṣī lopānnirdahanniva bhārata| sadevāsuragandharvaṃ lokaṃ kāla ivāparaḥ ||

Verse 4

अब्रवीत्तव पुत्रं च सामपूर्वमिदं वचः। किं त्वं दुर्योधनैवं मां वाक्शल्यैरपकृन्तसि ।।

abravīttava putraṃ ca sāmapūrvamidaṃ vacaḥ| kiṃ tvaṃ duryodhanaivaṃ māṃ vākśalyairapakṛntasi ||

Verse 5

घटमानं यथाशक्तिं कुर्वाणं च तव प्रियम् । जुह्वानं समरे प्राणांस्तव वै प्रियकाम्यया ।।

ghaṭamānaṃ yathāśaktiṃ kurvāṇaṃ ca tava priyam | juhvānaṃ samare prāṇāṃstava vai priyakāmyayā ||

Verse 6

यदा तु पाण्डवः शूरः खाण्डवेऽग्निमतर्पयत् । पराजित्य रणे शक्रं पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ।।

yadā tu pāṇḍavaḥ śūraḥ khāṇḍave'gnimatarpayat | parājitya raṇe śakraṃ paryāptaṃ tannidarśanam ||

Verse 7

यदा च त्वां महाबाहो गन्धर्वैर्हृतमोजसा । अमोचयत्पाण्डुसुतः पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ।।

yadā ca tvāṃ mahābāho gandharvairhṛtamojasā | amocayatpāṇḍusutaḥ paryāptaṃ tannidarśanam ||

Verse 8

द्रवमाणेषु शूरेषु सोदरेषु तव प्रभो । सूतपुत्रे च राधेये पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ।।

dravamāṇeṣu śūreṣu sodareṣu tava prabho | sūtaputre ca rādheye paryāptaṃ tannidarśanam ||

Verse 9

यच्च नः सहितान्सर्वान्विराटनगरे तदा । एक एवाजयत्पार्थः पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ।।

yacca naḥ sahitānsarvānvirāṭanagare tadā | eka evājayatpārthaḥ paryāptaṃ tannidarśanam ||

Verse 10

द्रोणं च युधि संरब्धं मां च निर्जित्य संयुगे। वासांसि स समादत्त पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ।।

droṇaṃ ca yudhi saṃrabdhaṃ māṃ ca nirjitya saṃyuge| vāsāṃsi sa samādatta paryāptaṃ tannidarśanam ||

Verse 11

तथा द्रौणिं महेष्वासं शारद्वतमथापि च । गोग्रहे जितवान्पूर्वं पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ।।

tathā drauṇiṃ maheṣvāsaṃ śāradvatamathāpi ca | gograhe jitavānpūrvaṃ paryāptaṃ tannidarśanam ||

Verse 12

विजित्य च यदा कर्णं सदा पुरुषमानिनम् । उत्तरायै ददौ वस्त्रं पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ।।

vijitya ca yadā karṇaṃ sadā puruṣamāninam | uttarāyai dadau vastraṃ paryāptaṃ tannidarśanam ||

Verse 13

निवातकवचान्युद्धे वासवेनापि दुर्जयान्। जितवान्समरे पार्थः पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ।।

nivātakavacānyuddhe vāsavenāpi durjayān| jitavānsamare pārthaḥ paryāptaṃ tannidarśanam ||

Verse 14

को हि शक्तो रणे जेतुं पाण्डवं रभसं तदा। यस्य गोप्ता जगद्गोप्ता शङ्खचक्रगदाधरः ।।

ko hi śakto raṇe jetuṃ pāṇḍavaṃ rabhasaṃ tadā| yasya goptā jagadgoptā śaṅkhacakragadādharaḥ ||

Verse 15

वासुदेवोऽनन्तशक्तिः सृष्टिसंहारकारकः । सर्वेश्वरो देवदेवः परमात्मा सनातनः ।।

vāsudevo'nantaśaktiḥ sṛṣṭisaṃhārakārakaḥ | sarveśvaro devadevaḥ paramātmā sanātanaḥ ||

Verse 16

उक्तोऽस्ति बहुशो राजन्नारदाद्यैर्महर्षिभिः । त्वं तु मोहान्न जानीषे वाच्यावाच्यं सुयोधन ।।

ukto'sti bahuśo rājannāradādyairmaharṣibhiḥ | tvaṃ tu mohānna jānīṣe vācyāvācyaṃ suyodhana ||

Verse 17

मुमूर्षुर्हि नरः सर्वान्वृक्षान्पश्यति काञ्चनान्। तथा त्वमपि गान्धारे विपरीतानि पश्यसि ।।

mumūrṣurhi naraḥ sarvānvṛkṣānpaśyati kāñcanān| tathā tvamapi gāndhāre viparītāni paśyasi ||

Verse 18

स्वयं वैरं महत्कृत्वा पाण्डवैः सह सृञ्जयैः । युद्ध्यस्व तानद्य रणे पश्यामः पुरुषो भव। अशक्याः पाण्डवा जेतुं देवैरपि सवासवैः ।।

svayaṃ vairaṃ mahatkṛtvā pāṇḍavaiḥ saha sṛñjayaiḥ | yuddhyasva tānadya raṇe paśyāmaḥ puruṣo bhava| aśakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ devairapi savāsavaiḥ ||

Verse 19

अहं तु सोमकान्सर्वान्पाञ्चालांश्च समागतान्। निहनिष्ये नरव्याघ्र वर्जयित्वा शिखण्डिनम् ।।

ahaṃ tu somakānsarvānpāñcālāṃśca samāgatān| nihaniṣye naravyāghra varjayitvā śikhaṇḍinam ||

Verse 20

तैर्वाऽहं निहतः सङ्ख्ये गमिष्ये यमसादनम् । तान्वा निहत्य समरे प्रीतिं दास्याम्यहं तव ।।

tairvā'haṃ nihataḥ saṅkhye gamiṣye yamasādanam | tānvā nihatya samare prītiṃ dāsyāmyahaṃ tava ||

Verse 21

पूर्व हि स्त्री समुत्पन्ना शिखण्डी राजवेश्मनि । वरदानात्पुमाञ्जातः सैषा वे स्त्री शिखण्डिनी ।।

pūrva hi strī samutpannā śikhaṇḍī rājaveśmani | varadānātpumāñjātaḥ saiṣā ve strī śikhaṇḍinī ||

Verse 22

तमहं न हनिष्यामि प्राणत्यागेऽपि भारत। याऽसौ प्राङ्वर्मिता धात्रा सैषा वै स्त्री शिखण्डिनी।।

tamahaṃ na haniṣyāmi prāṇatyāge'pi bhārata| yā'sau prāṅvarmitā dhātrā saiṣā vai strī śikhaṇḍinī||

Verse 23

सुखं स्वपिहि गान्धारे श्वोऽस्मि कर्ता महारणम्। यं जनाः कथयिष्यन्ति यावत्स्थास्यति मेदिनी ।।

sukhaṃ svapihi gāndhāre śvo'smi kartā mahāraṇam| yaṃ janāḥ kathayiṣyanti yāvatsthāsyati medinī ||

Verse 24

सञ्जय उवाच। एवमुक्तस्तव सुतो निर्जगाम जनेश्वर। अभिवाद्य गुरुं मूर्ध्ना प्रययौ स्वं निवेशनम् ।।

sañjaya uvāca| evamuktastava suto nirjagāma janeśvara| abhivādya guruṃ mūrdhnā prayayau svaṃ niveśanam ||

Verse 25

आगम्य तु ततो राजा विसृज्य च महाजनम् । प्रविवेश ततस्तूर्णं क्षयं शत्रुक्षयंकरः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि नवमदिवसयुद्धे अष्टनवतितमोऽध्यायः ।।

āgamya tu tato rājā visṛjya ca mahājanam | praviveśa tatastūrṇaṃ kṣayaṃ śatrukṣayaṃkaraḥ || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi navamadivasayuddhe aṣṭanavatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 26

प्रहृष्टः स निशां तां च गमयामास पार्थिवः। प्रभातायां च शर्वर्यां प्रातरुत्थाय तान्नृपः ।।

prahṛṣṭaḥ sa niśāṃ tāṃ ca gamayāmāsa pārthivaḥ| prabhātāyāṃ ca śarvaryāṃ prātarutthāya tānnṛpaḥ ||

Verse 27

राज्ञः समाज्ञापयत सेनां योजयतेति ह। अद्य भीष्मो रणे क्रद्धो निहनिष्यति सोमकान् ।।

rājñaḥ samājñāpayata senāṃ yojayateti ha| adya bhīṣmo raṇe kraddho nihaniṣyati somakān ||

Verse 28

दुर्योधनस्य तच्छ्रुत्वा रात्रौ विलपितं बहु। मन्यमानः स तं राजन्प्रत्यादेशमिवात्मनः ।। महाजनं जनसमूहम् । क्षयं गृहम् ।।

duryodhanasya tacchrutvā rātrau vilapitaṃ bahu| manyamānaḥ sa taṃ rājanpratyādeśamivātmanaḥ || mahājanaṃ janasamūham | kṣayaṃ gṛham ||

Verse 29

निर्वेदं परमं गत्वा विनिन्द्य परवश्यताम् । दीर्घं दध्यौ शान्तनवो योद्धुकामोऽर्जुनं रणे ।। प्रत्यादेशं निराकरम् ।।

nirvedaṃ paramaṃ gatvā vinindya paravaśyatām | dīrghaṃ dadhyau śāntanavo yoddhukāmo'rjunaṃ raṇe || pratyādeśaṃ nirākaram ||

Verse 30

इङ्गितेन तु तज्ज्ञात्वा गाङ्गेयेन विचिन्तितम् । दुर्योधनो महाराज दुःशासनमचोदयत् ।।

iṅgitena tu tajjñātvā gāṅgeyena vicintitam | duryodhano mahārāja duḥśāsanamacodayat ||

Verse 31

दुःशासन रथास्तूर्णं युज्यन्तां भीष्मरक्षिणः । द्वाविंशतिमनीकानि सर्वाण्येवाभिचोदय ।।

duḥśāsana rathāstūrṇaṃ yujyantāṃ bhīṣmarakṣiṇaḥ | dvāviṃśatimanīkāni sarvāṇyevābhicodaya ||

Verse 32

अयं हि समनुप्राप्तो वर्षपूगाभिचिन्तितः । पाण्डवानां ससैन्यानां वधो राज्यस्य चागमः ।।

ayaṃ hi samanuprāpto varṣapūgābhicintitaḥ | pāṇḍavānāṃ sasainyānāṃ vadho rājyasya cāgamaḥ ||

Verse 33

तत्र कार्यमहं मन्ये भीष्मस्यैवाभिरक्षणम्। स नो गुप्तः सहायः स्याद्धन्यात्पार्थांश्च संयुगे ।।

tatra kāryamahaṃ manye bhīṣmasyaivābhirakṣaṇam| sa no guptaḥ sahāyaḥ syāddhanyātpārthāṃśca saṃyuge ||

Verse 34

अब्रवीद्धि विशुद्धात्मा नाहं हन्यां शिखण्डिनम् । स्त्रीपूर्वको ह्यसौ राजंस्तस्माद्वर्ज्यो मया रणे ।।

abravīddhi viśuddhātmā nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam | strīpūrvako hyasau rājaṃstasmādvarjyo mayā raṇe ||

Verse 35

लोकस्तद्वेद यदहं पितुः प्रियचिकीर्षया । राज्यं स्फीतं महाबाहो स्त्रियश्च त्यक्तवान्पुरा ।।

lokastadveda yadahaṃ pituḥ priyacikīrṣayā | rājyaṃ sphītaṃ mahābāho striyaśca tyaktavānpurā ||

Verse 36

नैव चाहं स्त्रियं जातु न स्त्रीपूर्वं कथंचन । हन्यां युधि नरश्रेष्ठ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।।

naiva cāhaṃ striyaṃ jātu na strīpūrvaṃ kathaṃcana | hanyāṃ yudhi naraśreṣṭha satyametadbravīmi te ||

Verse 37

अयं स्त्रीपूर्वको राजञ्छिखण्डी यदि ते श्रुतः। उद्योगे कथितं सर्वं यथा जाता शिखण्डिनी ।। निर्वेदं खेदम् ।।

ayaṃ strīpūrvako rājañchikhaṇḍī yadi te śrutaḥ| udyoge kathitaṃ sarvaṃ yathā jātā śikhaṇḍinī || nirvedaṃ khedam ||

Verse 38

कन्या भूत्वा पुमाञ्जातः स च योत्स्यति भारत । तस्याहं प्रमुखे बाणान्न मुञ्चेयं कथंचन ।।

kanyā bhūtvā pumāñjātaḥ sa ca yotsyati bhārata | tasyāhaṃ pramukhe bāṇānna muñceyaṃ kathaṃcana ||

Verse 39

युद्धे हि क्षत्रियांस्तात पाण्डवानां जयैषिणः । सर्वानन्यान्हनिष्यामि संप्राप्तान्रणमूर्धनि ।।

yuddhe hi kṣatriyāṃstāta pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇaḥ | sarvānanyānhaniṣyāmi saṃprāptānraṇamūrdhani ||

Verse 40

एवं मां भरतश्रेष्ठ गाङ्गेयः प्राह शास्त्रवित् । तत्र सर्वात्मना मन्ये गाङ्गेयस्यैव पालनम् ।।

evaṃ māṃ bharataśreṣṭha gāṅgeyaḥ prāha śāstravit | tatra sarvātmanā manye gāṅgeyasyaiva pālanam ||

Verse 41

अरक्ष्यमाणं हि वृको हन्यात्सिंहं महाहवे । मा वृकेणेव गाङ्गेयं घातयेम शिखण्डिना ।।

arakṣyamāṇaṃ hi vṛko hanyātsiṃhaṃ mahāhave | mā vṛkeṇeva gāṅgeyaṃ ghātayema śikhaṇḍinā ||

Verse 42

मातुलः शकुनिः शल्यः कृपो द्रोणो विविंशतिः। यत्ता रक्षन्तु गाङ्गेयं तस्मिन्गुप्ते ध्रुवो जयः ।।

mātulaḥ śakuniḥ śalyaḥ kṛpo droṇo viviṃśatiḥ| yattā rakṣantu gāṅgeyaṃ tasmingupte dhruvo jayaḥ ||

Verse 43

एतच्छ्रुत्वा तु ते सर्वे दुर्योधनवचस्तदा । सर्वतो रथवंशेन गाङ्गेयं पर्यवारयन् ।।

etacchrutvā tu te sarve duryodhanavacastadā | sarvato rathavaṃśena gāṅgeyaṃ paryavārayan ||

Verse 44

पुत्राश्च तव गाङ्गेयं परिवार्य ययुर्मुदा । कम्पयन्तो भुवं द्यां च क्षोभयन्तश्च पाण्डवान् ।।

putrāśca tava gāṅgeyaṃ parivārya yayurmudā | kampayanto bhuvaṃ dyāṃ ca kṣobhayantaśca pāṇḍavān ||

Verse 45

ते रथैः सुप्रसंयुक्तैर्दन्तिभिश्च महारथाः । परिवार्य रणे भीष्मं दंशिताः समवस्थिताः ।।

te rathaiḥ suprasaṃyuktairdantibhiśca mahārathāḥ | parivārya raṇe bhīṣmaṃ daṃśitāḥ samavasthitāḥ ||

Verse 46

यथा देवासुरे युद्धे त्रिदशा वज्रधारिणम्। सर्वे ते स्म व्यतिष्ठन्त रक्षन्तस्तं महारथम् ।।

yathā devāsure yuddhe tridaśā vajradhāriṇam| sarve te sma vyatiṣṭhanta rakṣantastaṃ mahāratham ||

Verse 47

ततो दुर्योधनो राजा पुनर्भ्रातरमब्रवीत् । सव्यं चक्रं युधामन्युरुत्तमौजाश्च दक्षिणम्। गोप्तारावर्जुनस्यैतावर्जुनोऽपि शिखण्डिनः ।।

tato duryodhano rājā punarbhrātaramabravīt | savyaṃ cakraṃ yudhāmanyuruttamaujāśca dakṣiṇam| goptārāvarjunasyaitāvarjuno'pi śikhaṇḍinaḥ ||

Verse 48

रक्ष्यमाणः स पार्थेन तथास्माभिर्विवर्जितः । यथा भीष्मं न नो हन्याद्दुःशासन तथा कुरु ।।

rakṣyamāṇaḥ sa pārthena tathāsmābhirvivarjitaḥ | yathā bhīṣmaṃ na no hanyādduḥśāsana tathā kuru ||

Verse 49

सञ्जय उवाच। भ्रातुस्तद्वचनं श्रुत्वा पुत्रो दुःशासनस्तव। भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा प्रययौ सह सेनया ।।

sañjaya uvāca| bhrātustadvacanaṃ śrutvā putro duḥśāsanastava| bhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā prayayau saha senayā ||

Verse 50

भीष्मं तु रथवंशेन दृष्ट्वा समभिसंवृतम्। अर्जुनो रथिनां श्रेष्ठो धृष्टद्युम्नमुवाच ह ।।

bhīṣmaṃ tu rathavaṃśena dṛṣṭvā samabhisaṃvṛtam| arjuno rathināṃ śreṣṭho dhṛṣṭadyumnamuvāca ha ||

Verse 51

शिखण्डिनं नरव्याघ्रं भीष्मस्य प्रमुखे नृप। स्थापयस्वाद्य पाञ्चाल्य तस्य गोप्ताऽहमित्युत ।।

śikhaṇḍinaṃ naravyāghraṃ bhīṣmasya pramukhe nṛpa| sthāpayasvādya pāñcālya tasya goptā'hamityuta ||