Adhyaya 97

Verse 1

भीष्मो न्यस्तशस्त्रश्चेदहं पाण्डवान् जेष्यामीति कर्णबोधितेन दुर्योधनेन रात्रौ भीष्ममेत्य कर्णस्य युद्धानुज्ञाप्रार्थना ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। ततो दुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबलः। दुःशासनश्च पुत्रस्ते सूतपुत्रश्च दुर्जयः ।।

bhīṣmo nyastaśastraścedahaṃ pāṇḍavān jeṣyāmīti karṇabodhitena duryodhanena rātrau bhīṣmametya karṇasya yuddhānujñāprārthanā || 1 || sañjaya uvāca| tato duryodhano rājā śakuniścāpi saubalaḥ| duḥśāsanaśca putraste sūtaputraśca durjayaḥ ||

Verse 2

समागम्य महाराज मन्त्रं चक्रुर्विवक्षितम् । कथं पाण्डुसुताः सङ्ख्ये जेतव्याः सगणा इति।।

samāgamya mahārāja mantraṃ cakrurvivakṣitam | kathaṃ pāṇḍusutāḥ saṅkhye jetavyāḥ sagaṇā iti||

Verse 3

ततो दुर्योधनो राजा सर्वांस्तानाह मन्त्रिणः । सूतपुत्रं समाभाष्य सौबलं च महाबलम् ।।

tato duryodhano rājā sarvāṃstānāha mantriṇaḥ | sūtaputraṃ samābhāṣya saubalaṃ ca mahābalam ||

Verse 4

द्रोणो भीष्म कृपः शल्यः सौमदत्तिश्च संयुगे। न पार्थान्प्रति बाधन्ते न जाने किंनु कारणम् ।।

droṇo bhīṣma kṛpaḥ śalyaḥ saumadattiśca saṃyuge| na pārthānprati bādhante na jāne kiṃnu kāraṇam ||

Verse 5

अवध्यमानास्ते चापि क्षपयन्ति बलं मम। सोऽस्मि क्षीणबलः कर्ण क्षीणशस्त्रश्च संयुगे ।।

avadhyamānāste cāpi kṣapayanti balaṃ mama| so'smi kṣīṇabalaḥ karṇa kṣīṇaśastraśca saṃyuge ||

Verse 6

द्रोणस्य प्रमुखे वीरा हतास्ते भ्रातरो मम। भीमसेनेन राधेय मम चैव च पश्यतः ।।

droṇasya pramukhe vīrā hatāste bhrātaro mama| bhīmasenena rādheya mama caiva ca paśyataḥ ||

Verse 7

निकृतः पाण्डवैः शूरैरवध्यैर्दैवतैरपि । सोऽहं संशयमापन्नः प्रकरिष्ये कथं रणम् ।।

nikṛtaḥ pāṇḍavaiḥ śūrairavadhyairdaivatairapi | so'haṃ saṃśayamāpannaḥ prakariṣye kathaṃ raṇam ||

Verse 8

सञ्जय उवाच। तमब्रवीन्महाराज सूतपुत्रो नराधिपम् । मा शोच भरतश्रेष्ठ करिष्येऽहं प्रियं तव ।।

sañjaya uvāca| tamabravīnmahārāja sūtaputro narādhipam | mā śoca bharataśreṣṭha kariṣye'haṃ priyaṃ tava ||

Verse 9

भीष्मः शान्तनवस्तूर्णमपयातु महारणात् । निवृत्ते युधि गाङ्गेये न्यस्तशस्त्रे च भारत ।।

bhīṣmaḥ śāntanavastūrṇamapayātu mahāraṇāt | nivṛtte yudhi gāṅgeye nyastaśastre ca bhārata ||

Verse 10

अहं पार्थान्हनिष्यामि सहितान्सर्वसोमकैः । पश्यतो युधि भीष्मस्य शपे सत्येन ते नृप ।।

ahaṃ pārthānhaniṣyāmi sahitānsarvasomakaiḥ | paśyato yudhi bhīṣmasya śape satyena te nṛpa ||

Verse 11

पाण्डवेषु दयां नित्यं स हि भीष्मः करोति वै। अशक्तश्च रणे भीष्मो जेतुमेतान्महारथान् ।।

pāṇḍaveṣu dayāṃ nityaṃ sa hi bhīṣmaḥ karoti vai| aśaktaśca raṇe bhīṣmo jetumetānmahārathān ||

Verse 12

अभिमानी रणे भीष्मो नित्यं चापि रणप्रियः । स कथं पाण्डवान्युद्धे जेष्यते तात संगतान् ।।

abhimānī raṇe bhīṣmo nityaṃ cāpi raṇapriyaḥ | sa kathaṃ pāṇḍavānyuddhe jeṣyate tāta saṃgatān ||

Verse 13

स त्वं शीघ्रमितो गत्वा भीष्मस्य शिबिरं प्रति । अनुमान्य गुरुं वृद्धं शस्त्रं न्यासय भारत ।।

sa tvaṃ śīghramito gatvā bhīṣmasya śibiraṃ prati | anumānya guruṃ vṛddhaṃ śastraṃ nyāsaya bhārata ||

Verse 14

न्यस्तशस्त्रे ततो भीष्मे निहतान्पश्य पाण्डवान् । मयैकेन रणे राजन्ससुहृद्गणबान्धवान् ।।

nyastaśastre tato bhīṣme nihatānpaśya pāṇḍavān | mayaikena raṇe rājansasuhṛdgaṇabāndhavān ||

Verse 15

एवमुक्तस्तु कर्णेन पुत्रो दुर्योधनस्तव । अब्रवीद्भ्रातरं तत्र दुःशासनमिदं वचः ।।

evamuktastu karṇena putro duryodhanastava | abravīdbhrātaraṃ tatra duḥśāsanamidaṃ vacaḥ ||

Verse 16

अनुयात्रं यथा सर्वं सज्जीभवति सर्वशः । दुःशासन तथा क्षिप्रं सर्वमेवोपपादय ।।

anuyātraṃ yathā sarvaṃ sajjībhavati sarvaśaḥ | duḥśāsana tathā kṣipraṃ sarvamevopapādaya ||

Verse 17

एवमुक्त्वा ततो राजन्कर्णमाह जनेश्वरः । अनुमान्य रणे भीष्ममेषोऽहं द्विपदां वरम् ।।

evamuktvā tato rājankarṇamāha janeśvaraḥ | anumānya raṇe bhīṣmameṣo'haṃ dvipadāṃ varam ||

Verse 18

आगमिष्ये ततः क्षिप्रं त्वत्सकाशमरिन्दम। अपक्रान्ते ततो भीष्मे प्रहरिष्यसि संयुगे ।।

āgamiṣye tataḥ kṣipraṃ tvatsakāśamarindama| apakrānte tato bhīṣme prahariṣyasi saṃyuge ||

Verse 19

निष्पपात ततस्तूर्णं पुत्रस्तव विशांपते । सहितो भ्रातृभिस्तैस्तु देवैरिव शतक्रतुः ।।

niṣpapāta tatastūrṇaṃ putrastava viśāṃpate | sahito bhrātṛbhistaistu devairiva śatakratuḥ ||

Verse 20

ततस्तं नृपशार्दूलं शार्दूलसमविक्रमम् । आरोपयद्धयं तूर्णं भ्राता दुःशासनस्तदा ।।

tatastaṃ nṛpaśārdūlaṃ śārdūlasamavikramam | āropayaddhayaṃ tūrṇaṃ bhrātā duḥśāsanastadā ||

Verse 21

अङ्गदी बद्धमुकुटो हस्ताभरणवान्नृप । धार्तराष्ट्रो महाराज विबभौ स पथि व्रजन् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि सप्तनवतितमोऽध्यायः ।।

aṅgadī baddhamukuṭo hastābharaṇavānnṛpa | dhārtarāṣṭro mahārāja vibabhau sa pathi vrajan || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi saptanavatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 22

भण्डीपुष्पनिकाशेन तपनीयनिभेन च। अनुलिप्तः परार्द्ध्येन चन्दनेन सुगन्धिना ।।

bhaṇḍīpuṣpanikāśena tapanīyanibhena ca| anuliptaḥ parārddhyena candanena sugandhinā ||

Verse 23

अरजोम्बरसंवीतः सिंहखेलगतिर्नृप । शुशुभे विमलार्चिष्मान्नभसीव दिवाकरः ।।

arajombarasaṃvītaḥ siṃhakhelagatirnṛpa | śuśubhe vimalārciṣmānnabhasīva divākaraḥ ||

Verse 24

तं प्रयान्तं नरव्याघ्रं भीष्मस्य शिबिरं प्रति । अनुजग्मुर्महेष्वासाः सर्वलोकस्य धन्विनः । भ्रातरश्च महेष्वासास्त्रिदशा इव वासवम् ।।

taṃ prayāntaṃ naravyāghraṃ bhīṣmasya śibiraṃ prati | anujagmurmaheṣvāsāḥ sarvalokasya dhanvinaḥ | bhrātaraśca maheṣvāsāstridaśā iva vāsavam ||

Verse 25

हयानन्ये समारुह्य गजानन्ये च भारत । रथानन्ये नरश्रेष्ठं परिवव्रुः समन्ततः ।।

hayānanye samāruhya gajānanye ca bhārata | rathānanye naraśreṣṭhaṃ parivavruḥ samantataḥ ||

Verse 26

पदातयश्च त्वरिता नखरप्रासयोधिनः। परिवव्रुर्महेष्वासं धार्तराष्ट्रं महारथम् ।।

padātayaśca tvaritā nakharaprāsayodhinaḥ| parivavrurmaheṣvāsaṃ dhārtarāṣṭraṃ mahāratham ||

Verse 27

आत्तशस्त्राश्च सुहृदो रक्षणार्थं महीपतेः । प्रादुर्बभूवुः सहिताः शक्रस्येवामरा दिवि ।।

āttaśastrāśca suhṛdo rakṣaṇārthaṃ mahīpateḥ | prādurbabhūvuḥ sahitāḥ śakrasyevāmarā divi ||

Verse 28

स पूज्यमानः कुरुभिः कौरवाणां महाबलः । प्रययौ सदनं राजा गाङ्गेयस्य यशस्विनः । अन्वीयमानः सततं सोदरैः परिवारितः ।।

sa pūjyamānaḥ kurubhiḥ kauravāṇāṃ mahābalaḥ | prayayau sadanaṃ rājā gāṅgeyasya yaśasvinaḥ | anvīyamānaḥ satataṃ sodaraiḥ parivāritaḥ ||

Verse 29

दक्षिणं दक्षिणः काले संभृत्य स्वभुजं तदा। हस्तिहस्तोपमं सौम्यं सर्वशत्रुनिबर्हणम् ।। भण्डीपुष्पं मञ्जिष्ठापुष्पम् ।।

dakṣiṇaṃ dakṣiṇaḥ kāle saṃbhṛtya svabhujaṃ tadā| hastihastopamaṃ saumyaṃ sarvaśatrunibarhaṇam || bhaṇḍīpuṣpaṃ mañjiṣṭhāpuṣpam ||

Verse 30

प्रगृह्णन्नञ्जलीन्नॄणामुद्यतान्सर्वतो दिशः। शुश्राव मधुरा वाचो नानादेशनिवासिनाम् ।।

pragṛhṇannañjalīnnṝṇāmudyatānsarvato diśaḥ| śuśrāva madhurā vāco nānādeśanivāsinām ||

Verse 31

संस्तूयमानः सूतैश्च मागधैश्च महायशाः। पूजयानश्च तान्सर्वान्सर्वलोकेश्वरेश्वरः।।

saṃstūyamānaḥ sūtaiśca māgadhaiśca mahāyaśāḥ| pūjayānaśca tānsarvānsarvalokeśvareśvaraḥ||

Verse 32

प्रदीपैः काञ्चनैस्तत्र गन्धतैलावसेचितैः । परिवव्रुर्महाराजं प्रज्वलद्भिः समन्ततः ।।

pradīpaiḥ kāñcanaistatra gandhatailāvasecitaiḥ | parivavrurmahārājaṃ prajvaladbhiḥ samantataḥ ||

Verse 33

स तैः परिवृतो राजा प्रदीपैः काञ्चनैर्ज्वलन्। शुशुभे चन्द्रमायुक्तो दीप्तैरिव महाग्रहैः ।।

sa taiḥ parivṛto rājā pradīpaiḥ kāñcanairjvalan| śuśubhe candramāyukto dīptairiva mahāgrahaiḥ ||

Verse 34

कञ्चुकोष्णीषिणस्तत्र वेत्रझर्झरपाणयः। प्रोत्सारयन्तः शनकैस्तं जनं सर्वतो दिशम् ।।

kañcukoṣṇīṣiṇastatra vetrajharjharapāṇayaḥ| protsārayantaḥ śanakaistaṃ janaṃ sarvato diśam ||

Verse 35

संप्राप्य तु ततो राजा भीष्मस्य सदनं शुभम् । अवतीर्य हयाच्चापि भीष्मं प्राप्य जनेश्वरः ।।

saṃprāpya tu tato rājā bhīṣmasya sadanaṃ śubham | avatīrya hayāccāpi bhīṣmaṃ prāpya janeśvaraḥ ||

Verse 36

अभिवाद्य ततो भीष्मं निषण्णः परमासने। काञ्चने सर्वतोभद्रे स्पर्द्ध्यास्तरणसंवृते। उवाच प्राञ्जलिर्भीष्मं बाष्पकण्ठोऽश्रुलोचनः ।।

abhivādya tato bhīṣmaṃ niṣaṇṇaḥ paramāsane| kāñcane sarvatobhadre sparddhyāstaraṇasaṃvṛte| uvāca prāñjalirbhīṣmaṃ bāṣpakaṇṭho'śrulocanaḥ ||

Verse 37

त्वां वयं हि समाश्रित्य संयुगे शत्रुसूदन । उत्सहेम रणे जेतुं सेन्द्रानपि सुरासुरान् । किमु पाण्डुसुतान्वीरान्ससुहृद्गणबान्धवान् ।।

tvāṃ vayaṃ hi samāśritya saṃyuge śatrusūdana | utsahema raṇe jetuṃ sendrānapi surāsurān | kimu pāṇḍusutānvīrānsasuhṛdgaṇabāndhavān ||

Verse 38

तस्मादर्हसि गाङ्गेय कृपां कर्तुं मयि प्रभो। जहि पाणडुसुतान्वारान्महेन्द्र इव दानवान् ।।

tasmādarhasi gāṅgeya kṛpāṃ kartuṃ mayi prabho| jahi pāṇaḍusutānvārānmahendra iva dānavān ||

Verse 39

पूर्वमुक्तं महाबाहो हनिष्यामि ससोमकान् । पाञ्चालान्केकयैः सार्धं करूपांश्चेति भारत ।।

pūrvamuktaṃ mahābāho haniṣyāmi sasomakān | pāñcālānkekayaiḥ sārdhaṃ karūpāṃśceti bhārata ||

Verse 40

त्वद्वचः सत्यमेवास्तु जहि पार्थान्समागतान् । सोमकांश्च महेष्वासान्सत्यवाग्भव भारत ।।

tvadvacaḥ satyamevāstu jahi pārthānsamāgatān | somakāṃśca maheṣvāsānsatyavāgbhava bhārata ||

Verse 41

दयया यदि वा राजन्द्वेष्यभावान्मम प्रभो । मन्दभाग्यतया वापि मम रक्षसि पाण्डवान् ।।

dayayā yadi vā rājandveṣyabhāvānmama prabho | mandabhāgyatayā vāpi mama rakṣasi pāṇḍavān ||

Verse 42

अनुजानीहि समरे कर्णमाहवशोभिनम् । स जेष्यति रणे पार्थान्ससुहृद्गणबान्धवान् ।।

anujānīhi samare karṇamāhavaśobhinam | sa jeṣyati raṇe pārthānsasuhṛdgaṇabāndhavān ||

Verse 43

सञ्जय उवाच। स एवमुक्त्वा नृपतिः पुत्रो दुर्योधनस्तव। नोवाच वचनं किंचिद्भीष्मं सत्यपराक्रमम् ।।

sañjaya uvāca| sa evamuktvā nṛpatiḥ putro duryodhanastava| novāca vacanaṃ kiṃcidbhīṣmaṃ satyaparākramam ||