Adhyaya 96

Verse 1

भीमेन दुर्योधनानुजानां कतिपयानां हननम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। पुत्रं विनिहतं श्रुत्वा इरावन्तं धन?ञ्जयः। दुःखेन महताऽऽविष्टो निःश्वसन्पन्नगो यथा ।।

bhīmena duryodhanānujānāṃ katipayānāṃ hananam || 1 || sañjaya uvāca| putraṃ vinihataṃ śrutvā irāvantaṃ dhana?ñjayaḥ| duḥkhena mahatā''viṣṭo niḥśvasanpannago yathā ||

Verse 2

अब्रवीत्समरे राजन्वासुदेवमिदं वचः। इदं नूनं महाप्राज्ञो विदुरो दृष्टवान्पुरा ।।

abravītsamare rājanvāsudevamidaṃ vacaḥ| idaṃ nūnaṃ mahāprājño viduro dṛṣṭavānpurā ||

Verse 3

कुरूणां पाण्डवानां च क्षयं घोरं महामतिःक । स ततो निवारितवान्धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ।।

kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca kṣayaṃ ghoraṃ mahāmatiḥka | sa tato nivāritavāndhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram ||

Verse 4

अन्ये च बहवो वीराः संग्रामे मधुसूदन। निहताः कौरवैः सङ्ख्ये तथाऽस्माभिश्च कौरवाः ।।

anye ca bahavo vīrāḥ saṃgrāme madhusūdana| nihatāḥ kauravaiḥ saṅkhye tathā'smābhiśca kauravāḥ ||

Verse 5

अर्थहेतोर्नरश्रेष्ठ क्रियते कर्म कुत्सितम्। धिगर्थान्यत्कृते ह्येवं क्रियते ज्ञातिसंक्षयः ।।

arthahetornaraśreṣṭha kriyate karma kutsitam| dhigarthānyatkṛte hyevaṃ kriyate jñātisaṃkṣayaḥ ||

Verse 6

अधनस्य मृतं श्रेयो न च ज्ञातिवधाद्वनम् । किं नु प्राप्स्यामहे कृष्ण हत्वा ज्ञातीन्समागतान् ।।

adhanasya mṛtaṃ śreyo na ca jñātivadhādvanam | kiṃ nu prāpsyāmahe kṛṣṇa hatvā jñātīnsamāgatān ||

Verse 7

दुर्योधनापराधेन शकुनेः सौबलस्य च। क्षत्रिया निधनं यान्ति कर्णदुर्मन्त्रितेन च ।।

duryodhanāparādhena śakuneḥ saubalasya ca| kṣatriyā nidhanaṃ yānti karṇadurmantritena ca ||

Verse 8

इदानीं च विजानामि सुकृतं मधुसूदन। कृतं राज्ञा महाबाहो याचता त सुयोधनम् ।।

idānīṃ ca vijānāmi sukṛtaṃ madhusūdana| kṛtaṃ rājñā mahābāho yācatā ta suyodhanam ||

Verse 9

राज्यार्धं पञ्च वा ग्रामान्नाकार्षीत्स च दुर्मतिःक । दृष्ट्वा हि क्षत्रियाञ्शूराञ्शयानान्धरणीतले ।।

rājyārdhaṃ pañca vā grāmānnākārṣītsa ca durmatiḥka | dṛṣṭvā hi kṣatriyāñśūrāñśayānāndharaṇītale ||

Verse 10

निन्दामि भृशमात्मानं धिगस्तु क्षत्रिजीविकाम् । अशक्तमिति मामेते ज्ञास्यन्ते क्षत्रिया रणे ।।

nindāmi bhṛśamātmānaṃ dhigastu kṣatrijīvikām | aśaktamiti māmete jñāsyante kṣatriyā raṇe ||

Verse 11

एतदर्थं मया युद्धं रोचितं मधुसूदन। संचोदय हयाञ्शीघ्रं धार्तराष्ट्रचमूं प्रति ।।

etadarthaṃ mayā yuddhaṃ rocitaṃ madhusūdana| saṃcodaya hayāñśīghraṃ dhārtarāṣṭracamūṃ prati ||

Verse 12

प्रतरिष्ये महापारं भुजाभ्यां समरोदधिम् । नायं क्लीबायितुं कालो विद्यते माधव क्वचित् ।।

pratariṣye mahāpāraṃ bhujābhyāṃ samarodadhim | nāyaṃ klībāyituṃ kālo vidyate mādhava kvacit ||

Verse 13

सञ्जय उवाच। एवमुक्तस्तु पार्थेन केशवः परवीरहा। चोदयामास तानश्वान्पाण्डुरान्वातरंहसः ।।

sañjaya uvāca| evamuktastu pārthena keśavaḥ paravīrahā| codayāmāsa tānaśvānpāṇḍurānvātaraṃhasaḥ ||

Verse 14

अथ शब्दो महानासीत्तव सैन्यस्य भारत। मारुतोद्धूतवेगस्य सागरस्येव पर्वणि ।।

atha śabdo mahānāsīttava sainyasya bhārata| mārutoddhūtavegasya sāgarasyeva parvaṇi ||

Verse 15

अपराह्णे महाराज संग्रामः समपद्यत । पर्जन्यसमनिर्घोषो भीष्मस्य सह पाण्डवैः ।।

aparāhṇe mahārāja saṃgrāmaḥ samapadyata | parjanyasamanirghoṣo bhīṣmasya saha pāṇḍavaiḥ ||

Verse 16

ततो राजंस्तव सुता भीमसेनमुपाद्रवन् । परिवार्य रणे द्रोणं वसवो वासवं यथा ।।

tato rājaṃstava sutā bhīmasenamupādravan | parivārya raṇe droṇaṃ vasavo vāsavaṃ yathā ||

Verse 17

ततः शान्तनवो भीष्मः कृपश्च रथिनां वरः। भगदत्तः सुशर्मा च धनंजयमुपाद्रवन् ।।

tataḥ śāntanavo bhīṣmaḥ kṛpaśca rathināṃ varaḥ| bhagadattaḥ suśarmā ca dhanaṃjayamupādravan ||

Verse 18

हार्दिक्यो बाह्लिकश्चैव सात्यकिं समभिद्रुतौ । अम्बष्ठकस्तु नृपतिरभिमन्युमवस्थितः ।।

hārdikyo bāhlikaścaiva sātyakiṃ samabhidrutau | ambaṣṭhakastu nṛpatirabhimanyumavasthitaḥ ||

Verse 19

शेषास्त्वन्ये महाराज शेषानेव महारथान् । ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयावहम् ।।

śeṣāstvanye mahārāja śeṣāneva mahārathān | tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham ||

Verse 20

भीमसेनस्तु संप्रेक्ष्य पुत्रांस्तव विशांपते। प्रजज्वाल रणे क्रुद्धो हविषा हव्यवाडिव ।।

bhīmasenastu saṃprekṣya putrāṃstava viśāṃpate| prajajvāla raṇe kruddho haviṣā havyavāḍiva ||

Verse 21

पुत्रास्तु तव कौन्तेयं छादयांचक्रिरे शरैः। प्रावृषीव महाराज जलदा इव पर्वतम् ।।

putrāstu tava kaunteyaṃ chādayāṃcakrire śaraiḥ| prāvṛṣīva mahārāja jaladā iva parvatam ||

Verse 22

स च्छाद्यमानो बहुधा पुत्रैस्तव विशांपते । सृक्विणी संलिहन्वीरः शार्दूल इव दर्पितः ।।

sa cchādyamāno bahudhā putraistava viśāṃpate | sṛkviṇī saṃlihanvīraḥ śārdūla iva darpitaḥ ||

Verse 23

व्यूढोरस्कस्ततो भीमः पोथयामास पार्थिवम् । क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन सुमुक्तेन महारणे ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि अष्टमदिवसयुद्धे षण्णवतितमोऽध्यायः ।।

vyūḍhoraskastato bhīmaḥ pothayāmāsa pārthivam | kṣurapreṇa sutīkṣṇena sumuktena mahāraṇe || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi aṣṭamadivasayuddhe ṣaṇṇavatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 24

ताडयामास संक्रुद्धः सोऽभवद्व्यथितेन्द्रियः । अपरेण तु भल्लेन पीतेन निशितेन तु। अपातयत्कुण्डलितं सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ।।

tāḍayāmāsa saṃkruddhaḥ so'bhavadvyathitendriyaḥ | apareṇa tu bhallena pītena niśitena tu| apātayatkuṇḍalitaṃ siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā ||

Verse 25

ततः सुनिशितान्बाणान्भीमसेनः शिलाशितान् । स सप्त संदधे हन्तुं पुत्रास्ते भरतर्षभ ।।

tataḥ suniśitānbāṇānbhīmasenaḥ śilāśitān | sa sapta saṃdadhe hantuṃ putrāste bharatarṣabha ||

Verse 26

प्रेषिता भिमसेनेन शरास्ते दृढधन्वना । अपातयन्त पुत्रांस्ते रथेभ्यः सुमहारथान् ।।

preṣitā bhimasenena śarāste dṛḍhadhanvanā | apātayanta putrāṃste rathebhyaḥ sumahārathān ||

Verse 27

अनाधृष्टिं कुण्डभेदिं विराजं दीप्तलोचनम् । दीर्घबाहुं सुबाहुं च तथैव मकरध्वजम् ।।

anādhṛṣṭiṃ kuṇḍabhediṃ virājaṃ dīptalocanam | dīrghabāhuṃ subāhuṃ ca tathaiva makaradhvajam ||

Verse 28

प्रपतन्तिस्म वीरास्ते विरेजुर्भरतर्षभ। वसन्ते पुष्पशबलाः किंशुकाः पतिता इव ।।

prapatantisma vīrāste virejurbharatarṣabha| vasante puṣpaśabalāḥ kiṃśukāḥ patitā iva ||

Verse 29

ततः प्रदुद्रुवुः शेषास्तव पुत्रा महाहवे । तं कालमिव मन्यन्तो भीमसेनं महाबलम् ।।

tataḥ pradudruvuḥ śeṣāstava putrā mahāhave | taṃ kālamiva manyanto bhīmasenaṃ mahābalam ||

Verse 30

द्रोणस्तु समरे वीरं निर्दहनक्तं सुतांस्तव । यथाद्रिं वारिधाराभिः समन्ताद्व्यकिरच्छरैः ।।

droṇastu samare vīraṃ nirdahanaktaṃ sutāṃstava | yathādriṃ vāridhārābhiḥ samantādvyakiraccharaiḥ ||

Verse 31

तत्राद्भुतमपश्याम कुन्तीपुत्रस्य पौरुषम् । द्रोणेन वार्यमाणोऽपि निजघ्ने यत्सुतांस्तव ।।

tatrādbhutamapaśyāma kuntīputrasya pauruṣam | droṇena vāryamāṇo'pi nijaghne yatsutāṃstava ||

Verse 32

यथा गोवृषभो वर्षं संधारयति स्वात्पतत् । भीमस्तथा द्रोणमुक्तं शरवर्षमदीधरत् ।।

yathā govṛṣabho varṣaṃ saṃdhārayati svātpatat | bhīmastathā droṇamuktaṃ śaravarṣamadīdharat ||

Verse 33

अद्भुतं च महाराज तत्र चक्रे वृकोदरः । यत्पुत्रांस्तेऽवधीत्सङ्ख्ये द्रोणं चैव न्यवारयत् ।।

adbhutaṃ ca mahārāja tatra cakre vṛkodaraḥ | yatputrāṃste'vadhītsaṅkhye droṇaṃ caiva nyavārayat ||

Verse 34

पुत्रेषु तव वीरेषु चिक्रीडार्जुनपूर्वजः । मृगेष्विव महाराज चरन्व्याघ्रो महाबलः ।।

putreṣu tava vīreṣu cikrīḍārjunapūrvajaḥ | mṛgeṣviva mahārāja caranvyāghro mahābalaḥ ||

Verse 35

यथा हि पशुमध्यस्थो द्रावयेत पशून्वृकः । वृकोदरस्तव सुतांस्तथा व्यद्रावयद्रणे ।।

yathā hi paśumadhyastho drāvayeta paśūnvṛkaḥ | vṛkodarastava sutāṃstathā vyadrāvayadraṇe ||

Verse 36

गाङ्गेयो भगदत्तश्च गोतमश्च महारथाः । पाण्डवं रभसं युद्धे वारयामासुरर्जुनम् ।।

gāṅgeyo bhagadattaśca gotamaśca mahārathāḥ | pāṇḍavaṃ rabhasaṃ yuddhe vārayāmāsurarjunam ||

Verse 37

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य तेषां सोऽतिरथो रणे प्रवीरांस्तव सैन्येषु प्रेषयामास मृत्यवे ।।

astrairastrāṇi saṃvārya teṣāṃ so'tiratho raṇe pravīrāṃstava sainyeṣu preṣayāmāsa mṛtyave ||

Verse 38

अभिमन्युस्तु राजानमम्बष्ठं लोकविश्रुतम् । विरथं रथिनां श्रेष्ठं कारयामास सायकैः ।।

abhimanyustu rājānamambaṣṭhaṃ lokaviśrutam | virathaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ kārayāmāsa sāyakaiḥ ||

Verse 39

विरथो वध्यमानस्तु सौभद्रेण यशस्विना । अवप्लुत्य रथात्तूर्णमम्बष्ठो वसुधाधिपः ।।

viratho vadhyamānastu saubhadreṇa yaśasvinā | avaplutya rathāttūrṇamambaṣṭho vasudhādhipaḥ ||

Verse 40

असिं चिक्षेप समरे सौभद्रस्य महात्मनः । आरुरोह रथं चैव हार्दिक्यस्य महाबलः ।।

asiṃ cikṣepa samare saubhadrasya mahātmanaḥ | āruroha rathaṃ caiva hārdikyasya mahābalaḥ ||

Verse 41

आपतन्तं तु निस्त्रिंशं युद्धमार्गविशारदः । लाघवाद्व्यंसयामास सौभद्रः परवीरहा ।।

āpatantaṃ tu nistriṃśaṃ yuddhamārgaviśāradaḥ | lāghavādvyaṃsayāmāsa saubhadraḥ paravīrahā ||

Verse 42

व्यंसितं वीक्ष्य निस्त्रिंशं सौभद्रेण रणे तदा। साधुसाध्विति सैन्यानां प्रणादोऽभूद्विशांपते ।।

vyaṃsitaṃ vīkṣya nistriṃśaṃ saubhadreṇa raṇe tadā| sādhusādhviti sainyānāṃ praṇādo'bhūdviśāṃpate ||

Verse 43

धृष्टद्युम्नमुखास्त्वन्ये तव सैन्यमयोधयन्। तथैव तावकाः सर्वे पाण्डुसैन्यमयोधयन् ।।

dhṛṣṭadyumnamukhāstvanye tava sainyamayodhayan| tathaiva tāvakāḥ sarve pāṇḍusainyamayodhayan ||

Verse 44

तत्राक्रन्दो महानासीत्तव तेषां च भारत। निघ्नतां दृढमन्योन्यं कुर्वतां कर्म दुष्करम् ।।

tatrākrando mahānāsīttava teṣāṃ ca bhārata| nighnatāṃ dṛḍhamanyonyaṃ kurvatāṃ karma duṣkaram ||

Verse 45

अन्योन्यं हि रणे शूराः केशेष्वाक्षिष्य मानिनः। नखदन्तैरयुध्यन्त मुष्टिभिर्जानुभिस्तथा ।।

anyonyaṃ hi raṇe śūrāḥ keśeṣvākṣiṣya māninaḥ| nakhadantairayudhyanta muṣṭibhirjānubhistathā ||

Verse 46

तलैश्चैवाथ निस्त्रिंशैर्बाहुभिश्च सुसंस्थितैः। विवरं प्राप्य चान्योन्यमनयन्यमसादनम् ।।

talaiścaivātha nistriṃśairbāhubhiśca susaṃsthitaiḥ| vivaraṃ prāpya cānyonyamanayanyamasādanam ||

Verse 47

न्यहनच्च पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा। व्याकुलीकृतसंकल्पा युयुधुस्तत्र मानवाः ।।

nyahanacca pitā putraṃ putraśca pitaraṃ tathā| vyākulīkṛtasaṃkalpā yuyudhustatra mānavāḥ ||

Verse 48

रणे चारूणि चापानि हेमपृष्ठानि मारिष । हतानामपविद्धानि कलापाश्च महाधनाः ।। व्यूढोरस्कं इति झo पाठः ।।

raṇe cārūṇi cāpāni hemapṛṣṭhāni māriṣa | hatānāmapaviddhāni kalāpāśca mahādhanāḥ || vyūḍhoraskaṃ iti jhao pāṭhaḥ ||

Verse 49

जातरूपमयैः पुङ्खै राजतैर्निशिताः शराः। तैलधौता व्यराजन्त निर्मुक्तभुजगोपमाः ।।

jātarūpamayaiḥ puṅkhai rājatairniśitāḥ śarāḥ| tailadhautā vyarājanta nirmuktabhujagopamāḥ ||

Verse 50

खङ्गाश्च दान्तत्सरवो जातरूपपरिष्कृताः । चर्माणि चापविद्धानि रुक्मचित्राणि धन्विनां ।।

khaṅgāśca dāntatsaravo jātarūpapariṣkṛtāḥ | carmāṇi cāpaviddhāni rukmacitrāṇi dhanvināṃ ||

Verse 51

सुवर्णाविकृताः प्रासाः प्रभग्ना हेमभूषिताः। जातरूपमया यष्ट्यः शक्त्यश्च कनकोज्ज्वलाः ।।

suvarṇāvikṛtāḥ prāsāḥ prabhagnā hemabhūṣitāḥ| jātarūpamayā yaṣṭyaḥ śaktyaśca kanakojjvalāḥ ||

Verse 52

अवस्कन्दाश्च पतिता मुसलानि गुरूणि च । परिघाः पट्टसाश्चैव भिण्डिपालाश्च मारिष ।।

avaskandāśca patitā musalāni gurūṇi ca | parighāḥ paṭṭasāścaiva bhiṇḍipālāśca māriṣa ||

Verse 53

पतिता विविधाश्चापाश्चित्रा हेमपरिष्कृताः । कुथा बहुविधाकाराश्चामरा व्यजनानि च ।।

patitā vividhāścāpāścitrā hemapariṣkṛtāḥ | kuthā bahuvidhākārāścāmarā vyajanāni ca ||

Verse 54

नानाविधानि शस्त्राणि प्रगृह्य पतिता नराः। जीवन्त इव दृश्यनते गतसत्त्वा महारथाः ।।

nānāvidhāni śastrāṇi pragṛhya patitā narāḥ| jīvanta iva dṛśyanate gatasattvā mahārathāḥ ||

Verse 55

गजाविमथितैर्गात्रैर्मुसलैर्भिन्नमस्तकाः। गजावाजिरथक्षुण्णाः शेरते स्म नराः क्षितौ ।।

gajāvimathitairgātrairmusalairbhinnamastakāḥ| gajāvājirathakṣuṇṇāḥ śerate sma narāḥ kṣitau ||

Verse 56

तथैवाश्वनृनागानां शरीरैर्विबभौ तदा। संछन्ना वसुधा राजन्पर्वतैरिव शातितैः ।।

tathaivāśvanṛnāgānāṃ śarīrairvibabhau tadā| saṃchannā vasudhā rājanparvatairiva śātitaiḥ ||

Verse 57

समरे पतितैश्चैव शक्त्यृष्टिशरतोमरैः। निस्त्रिंशैः पट्टसैः प्रासैरवस्कन्दैः परश्वथैः ।।

samare patitaiścaiva śaktyṛṣṭiśaratomaraiḥ| nistriṃśaiḥ paṭṭasaiḥ prāsairavaskandaiḥ paraśvathaiḥ ||

Verse 58

परिघैर्भिण्डिपालैश्च शतघ्नीभिश्च मारिष। शरीरैः शस्त्रनिर्भिन्नैः समास्तीर्यत मेदिनी ।।

parighairbhiṇḍipālaiśca śataghnībhiśca māriṣa| śarīraiḥ śastranirbhinnaiḥ samāstīryata medinī ||

Verse 59

विशब्दैरल्पशब्दैश्च शोणितौगपरिप्लुतैः। गतासुभिरमित्रघ्न विबभौ निचिता मही ।।

viśabdairalpaśabdaiśca śoṇitaugapariplutaiḥ| gatāsubhiramitraghna vibabhau nicitā mahī ||

Verse 60

सतलत्रैः सकेयूरैर्बाहुभिश्चन्दनोक्षितैः । हस्तिहस्तोपमैश्छिन्नैरूरुभिश्च तरस्विनाम् ।।

satalatraiḥ sakeyūrairbāhubhiścandanokṣitaiḥ | hastihastopamaiśchinnairūrubhiśca tarasvinām ||

Verse 61

बद्धचूजामणिवरैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः । पातितै ऋषभाक्षाणां बभौ भारत मेदिनी ।।

baddhacūjāmaṇivaraiḥ śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ | pātitai ṛṣabhākṣāṇāṃ babhau bhārata medinī ||

Verse 62

कवचैः शोणितादिग्धैर्विप्रकीर्णैश्च काञ्चनैः । रराज सुभृशं भूमिः शान्तार्चिर्भिरिवानलैः ।।

kavacaiḥ śoṇitādigdhairviprakīrṇaiśca kāñcanaiḥ | rarāja subhṛśaṃ bhūmiḥ śāntārcirbhirivānalaiḥ ||

Verse 63

विप्रविद्धैः कलापैश्च पतितैश्च शरासनैः । विप्रकीर्णैः शरैश्चैव रुक्मपुङ्खैः समन्ततः ।।

vipraviddhaiḥ kalāpaiśca patitaiśca śarāsanaiḥ | viprakīrṇaiḥ śaraiścaiva rukmapuṅkhaiḥ samantataḥ ||

Verse 64

रथैश्च सर्वतो भग्नैः किङ्किणीजालभूषितैः । वाजिभिश्च हतैर्बाणैः स्रस्तजिह्वैः सशोणितैः ।।

rathaiśca sarvato bhagnaiḥ kiṅkiṇījālabhūṣitaiḥ | vājibhiśca hatairbāṇaiḥ srastajihvaiḥ saśoṇitaiḥ ||

Verse 65

अनुकर्षैः पताकाभिरुपासङ्गैर्ध्वजैरपि । प्रवीराणां महाशङ्खैर्विप्रकीर्णैश्च पाण्डुरैः ।।

anukarṣaiḥ patākābhirupāsaṅgairdhvajairapi | pravīrāṇāṃ mahāśaṅkhairviprakīrṇaiśca pāṇḍuraiḥ ||

Verse 66

स्रस्तहस्तैश्च मातङ्गैः शयानैर्विबभौ मही । नानारूपेरलंकारैः प्रमदेवाभ्यलङ्कृता।।

srastahastaiśca mātaṅgaiḥ śayānairvibabhau mahī | nānārūperalaṃkāraiḥ pramadevābhyalaṅkṛtā||

Verse 67

दन्तिभिश्चापरैस्तत्र सप्राणैर्गाढवेदनैः । करैः शब्दं विमुञ्चद्भिः शीकरं च मुहुर्मुहुः ।।

dantibhiścāparaistatra saprāṇairgāḍhavedanaiḥ | karaiḥ śabdaṃ vimuñcadbhiḥ śīkaraṃ ca muhurmuhuḥ ||

Verse 68

विबभौ तद्रणस्थानं स्यन्दमानैरिवाचलैः। नानारागैः कम्बलैश्च परिस्तोमेश्च दन्तिनाम् ।।

vibabhau tadraṇasthānaṃ syandamānairivācalaiḥ| nānārāgaiḥ kambalaiśca paristomeśca dantinām ||

Verse 69

वैदूर्यमणिदण्डैश्च पतितैरङ्कुशैः शुभैः। घण्टाभिश्च गजेन्द्राणां पतिताभिः समन्ततः ।।

vaidūryamaṇidaṇḍaiśca patitairaṅkuśaiḥ śubhaiḥ| ghaṇṭābhiśca gajendrāṇāṃ patitābhiḥ samantataḥ ||

Verse 70

विपाटितविचित्राभिः कुथाभिरङ्कुशैस्तथा। ग्रैवेयैश्चित्ररूपैश्च रुक्मकक्ष्याभिरेव च ।।

vipāṭitavicitrābhiḥ kuthābhiraṅkuśaistathā| graiveyaiścitrarūpaiśca rukmakakṣyābhireva ca ||

Verse 71

यन्त्रैश्च बहुधा च्छिन्नैस्तोमरैश्चापि काञ्चनैः। रराज सुभृशं भूमिस्तत्रतत्र विशांपते अश्वानां रेणुकपिलै रुक्मच्छन्नैरुरश्छदैः।।

yantraiśca bahudhā cchinnaistomaraiścāpi kāñcanaiḥ| rarāja subhṛśaṃ bhūmistatratatra viśāṃpate aśvānāṃ reṇukapilai rukmacchannairuraśchadaiḥ||

Verse 72

सादिनां च भुजैश्छिन्नैः पतितैः साङ्गदैस्तथा। प्रासैश्च विमलैस्तीक्ष्णैर्विमलाभिस्तथर्ष्टिभिः।।

sādināṃ ca bhujaiśchinnaiḥ patitaiḥ sāṅgadaistathā| prāsaiśca vimalaistīkṣṇairvimalābhistatharṣṭibhiḥ||

Verse 73

उष्णीषैश्च तथा चित्रैर्विप्रविद्धैस्ततस्ततः। विचित्रैर्बाणवर्षैश्च जातरूपपरिष्कृतैः ।।

uṣṇīṣaiśca tathā citrairvipraviddhaistatastataḥ| vicitrairbāṇavarṣaiśca jātarūpapariṣkṛtaiḥ ||

Verse 74

अश्वास्तरपरिस्तोमै राङ्कवैर्मृदितैस्तथा। नरेन्द्रचूडामणिभिर्विचित्रैश्च महाधनैः ।।

aśvāstaraparistomai rāṅkavairmṛditaistathā| narendracūḍāmaṇibhirvicitraiśca mahādhanaiḥ ||

Verse 75

छत्रैस्तथापविद्धैश्च चामरैर्व्यजनैरपि । पद्मेन्दुद्युतिभिश्चैव वदनैश्चारुकुण्डलैः ।।

chatraistathāpaviddhaiśca cāmarairvyajanairapi | padmendudyutibhiścaiva vadanaiścārukuṇḍalaiḥ ||

Verse 76

क्लृप्तश्मश्रुभिरत्यर्थं वीराणां समलङ्कृतैः । अपविद्धैर्महाराज सुवर्णाज्ज्वलकुण्डलैः ।।

klṛptaśmaśrubhiratyarthaṃ vīrāṇāṃ samalaṅkṛtaiḥ | apaviddhairmahārāja suvarṇājjvalakuṇḍalaiḥ ||

Verse 77

ग्रहनक्षत्रशबला द्यौरिवासीद्वसुंधरा। एवमेते महासेने मृदिते तत्र भारत ।।

grahanakṣatraśabalā dyaurivāsīdvasuṃdharā| evamete mahāsene mṛdite tatra bhārata ||

Verse 78

परस्परं समासाद्य तव तेषां च संयुगे । तेषु श्रान्तेषु भग्नेषु मृदितेषु च भारत ।।

parasparaṃ samāsādya tava teṣāṃ ca saṃyuge | teṣu śrānteṣu bhagneṣu mṛditeṣu ca bhārata ||

Verse 79

रात्रिः समभवत्तत्र नापश्याम ततोऽनुगान् । ततोऽवहारं सैकन्यानां प्रचुक्रुः कुरुपाण्डवाः ।।

rātriḥ samabhavattatra nāpaśyāma tato'nugān | tato'vahāraṃ saikanyānāṃ pracukruḥ kurupāṇḍavāḥ ||

Verse 80

घोरे निशामुखे रौद्रे वर्तमाने महाभये। अवहारं ततः कृत्वा सहिताः कुरुपाणड्वाः । न्यविशन्त निशाकाले गत्वा स्वशिबिरं तदा ।।

ghore niśāmukhe raudre vartamāne mahābhaye| avahāraṃ tataḥ kṛtvā sahitāḥ kurupāṇaḍvāḥ | nyaviśanta niśākāle gatvā svaśibiraṃ tadā ||