Adhyaya 95

Verse 1

भगदत्तादियुद्धम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। तस्मिन्महति संक्रन्दे राजा दुर्योधनस्तदा। पराजयं राक्षसेन नामृष्यत परंतपः। गाङ्गेयमुपसंगम्य विनयेनाभिवाद्य च ।।

bhagadattādiyuddham || 1 || sañjaya uvāca| tasminmahati saṃkrande rājā duryodhanastadā| parājayaṃ rākṣasena nāmṛṣyata paraṃtapaḥ| gāṅgeyamupasaṃgamya vinayenābhivādya ca ||

Verse 2

तस्य सर्वं यथावृत्तमाख्यातुमुपचक्रमे। घटोत्कचस्य विजयमात्मनश्च पराजयम् ।।

tasya sarvaṃ yathāvṛttamākhyātumupacakrame| ghaṭotkacasya vijayamātmanaśca parājayam ||

Verse 3

कथयामास दुर्धर्षो विनिःश्वस्य पुनःपुनः । अब्रवीच्च तदा राजन्भीष्मं कुरुपितामहम् ।।

kathayāmāsa durdharṣo viniḥśvasya punaḥpunaḥ | abravīcca tadā rājanbhīṣmaṃ kurupitāmaham ||

Verse 4

भवन्तं समुपाश्रित्य द्रोणं चैव पितामह । पाण्डवैर्विग्रहो घोरः समारब्धो मया प्रभो ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि अष्टमदिवसयुद्धे पञ्चनवतितमोऽध्यायः ।।

bhavantaṃ samupāśritya droṇaṃ caiva pitāmaha | pāṇḍavairvigraho ghoraḥ samārabdho mayā prabho || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi aṣṭamadivasayuddhe pañcanavatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 5

एकादश समाख्याता अक्षौहिण्यश्च या मम। निदेशे तव तिष्ठन्ति मया सार्धं परंतप ।।

ekādaśa samākhyātā akṣauhiṇyaśca yā mama| nideśe tava tiṣṭhanti mayā sārdhaṃ paraṃtapa ||

Verse 6

सोऽहं भरतशार्दूल भीमसेनपुरोगमैः । घटोत्कचं समाश्रित्य पाण्डवैर्युधि निर्जितः ।।

so'haṃ bharataśārdūla bhīmasenapurogamaiḥ | ghaṭotkacaṃ samāśritya pāṇḍavairyudhi nirjitaḥ ||

Verse 7

तन्मे दहति गात्राणि शुष्कवृक्षमिवानलः । तदिच्छामि महाभाग त्वत्प्रसादात्परंतप ।।

tanme dahati gātrāṇi śuṣkavṛkṣamivānalaḥ | tadicchāmi mahābhāga tvatprasādātparaṃtapa ||

Verse 8

राक्षसापशदं हन्तुं स्वयमेव पितामह । त्वां समाश्रित्य दुर्धर्षं तन्मे कर्तुं त्वमर्हसि ।।

rākṣasāpaśadaṃ hantuṃ svayameva pitāmaha | tvāṃ samāśritya durdharṣaṃ tanme kartuṃ tvamarhasi ||

Verse 9

सञ्जय उवाच। एतच्छ्रुत्वा तु वचनं राज्ञो भरतसत्तम। दुर्योधनमिदं वाक्यं भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत् ।।

sañjaya uvāca| etacchrutvā tu vacanaṃ rājño bharatasattama| duryodhanamidaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāntanavo'bravīt ||

Verse 10

शृणु राजन्मम वचो यत्त्वां वक्ष्यामि कौरव। यथा त्वया महाराज वर्तितव्यं परंतप ।।

śṛṇu rājanmama vaco yattvāṃ vakṣyāmi kaurava| yathā tvayā mahārāja vartitavyaṃ paraṃtapa ||

Verse 11

आत्मा रक्ष्यस्त्वया तात सर्वावस्थास्वरिन्दम। धर्मराजेन संग्रामस्त्वया कार्यः सदाऽनघ ।।

ātmā rakṣyastvayā tāta sarvāvasthāsvarindama| dharmarājena saṃgrāmastvayā kāryaḥ sadā'nagha ||

Verse 12

अर्जुनेन यमाभ्यां वा भीमसेनेन वा पुनः । अन्यैर्वा पृथिवीपालै राजा राजानमृच्छति ।।

arjunena yamābhyāṃ vā bhīmasenena vā punaḥ | anyairvā pṛthivīpālai rājā rājānamṛcchati ||

Verse 13

न तु कार्यस्त्वया राजन्हैडिम्बेन दुरात्मा। अहं द्रोणः कृपो द्रौणिः कृतवर्मा च सात्वतः। शल्यश्च वृषसेनश्च विकर्णश्च महारथः ।।

na tu kāryastvayā rājanhaiḍimbena durātmā| ahaṃ droṇaḥ kṛpo drauṇiḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ| śalyaśca vṛṣasenaśca vikarṇaśca mahārathaḥ ||

Verse 14

शेषाश्च भ्रातरस्त्वन्ये दुःशासनपुरोगमाः। त्वदर्थे प्रतियोत्स्यामो राक्षसं तं महाबलम् ।।

śeṣāśca bhrātarastvanye duḥśāsanapurogamāḥ| tvadarthe pratiyotsyāmo rākṣasaṃ taṃ mahābalam ||

Verse 15

रौद्रे तस्मिन्राक्षसेन्द्रे यदि ते हृच्छयो महान् । अयमागच्छतु रणं तस्य युद्धाय दुर्मतेः ।। भवन्तं समुपाश्रित्य वासुदेवं यथा परैः इति झo पाठः। ड पाठे अयमर्थश्लोको नास्ति।।

raudre tasminrākṣasendre yadi te hṛcchayo mahān | ayamāgacchatu raṇaṃ tasya yuddhāya durmateḥ || bhavantaṃ samupāśritya vāsudevaṃ yathā paraiḥ iti jhao pāṭhaḥ| ḍa pāṭhe ayamarthaśloko nāsti||

Verse 16

भगदत्तो महीपालः पुरन्दरसमो युधि । एतावदुक्त्वा राजानं भगदत्तमथाब्रवीत् ।।

bhagadatto mahīpālaḥ purandarasamo yudhi | etāvaduktvā rājānaṃ bhagadattamathābravīt ||

Verse 17

समक्षं पार्थिवेन्द्रस्य वाक्यं वाक्यविशारदः। गच्छ शीघ्रं महाराज हैडिम्बं युद्धदुर्मदम् ।।

samakṣaṃ pārthivendrasya vākyaṃ vākyaviśāradaḥ| gaccha śīghraṃ mahārāja haiḍimbaṃ yuddhadurmadam ||

Verse 18

वारयस्व रणे यत्तो मिषतां सर्वधन्विनाम् । राक्षसं क्रूरकर्माणं यथेन्द्रस्तारकं पुरा ।।

vārayasva raṇe yatto miṣatāṃ sarvadhanvinām | rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ yathendrastārakaṃ purā ||

Verse 19

तव दिव्यानि चास्त्राणि विक्रमश्च परंतप । समागमश्च बहुभिः पुराऽभूदमरैः सह ।।

tava divyāni cāstrāṇi vikramaśca paraṃtapa | samāgamaśca bahubhiḥ purā'bhūdamaraiḥ saha ||

Verse 20

त्वं तस्य नृपशार्दूल प्रतियोद्धा महाहवे । स्वबलेनावृतो गच्छ जहि राक्षसपुङ्गवम् ।।

tvaṃ tasya nṛpaśārdūla pratiyoddhā mahāhave | svabalenāvṛto gaccha jahi rākṣasapuṅgavam ||

Verse 21

सञ्जय उवाच। एतच्छ्रुत्वा तु वचनं भीष्मस्य पृतनापतेः। प्रययौ सिंहनादेन परानभिमुखको द्रुतम् ।।

sañjaya uvāca| etacchrutvā tu vacanaṃ bhīṣmasya pṛtanāpateḥ| prayayau siṃhanādena parānabhimukhako drutam ||

Verse 22

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य गर्जन्तमिव तोयदम् । अभ्यवर्तन्त संक्रुद्धाः पाण्डवानां महारथाः ।।

tamāpatantaṃ saṃprekṣya garjantamiva toyadam | abhyavartanta saṃkruddhāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ ||

Verse 23

भीमसेनोऽभिमन्युश्च राक्षसश्च घटोत्कचः । द्रौपदेयाः सत्यधृतिः क्षत्रदेवश्च भारत ।।

bhīmaseno'bhimanyuśca rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ | draupadeyāḥ satyadhṛtiḥ kṣatradevaśca bhārata ||

Verse 24

चेदिपो वसुदानश्च दशार्णाधिपतिस्तथा । सुप्रतीकेन तांश्चापि भगदत्तोऽप्युपाद्रवत् ।।

cedipo vasudānaśca daśārṇādhipatistathā | supratīkena tāṃścāpi bhagadatto'pyupādravat ||

Verse 25

ततः समभवद्युद्धं घोररूपं भयानकम्। पाण्डूनां भगदत्तेन यमराष्ट्रविवर्धनम् ।।

tataḥ samabhavadyuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam| pāṇḍūnāṃ bhagadattena yamarāṣṭravivardhanam ||

Verse 26

प्रयुक्ता रथिभिर्बाणा भीमवेगाः सुतेजनाः । ते निपेतुर्महाराज नागेषु च रथेषु च ।।

prayuktā rathibhirbāṇā bhīmavegāḥ sutejanāḥ | te nipeturmahārāja nāgeṣu ca ratheṣu ca ||

Verse 27

प्रभिन्नाश्च महानागा विनीता हस्तिसादिभिः । परस्परं समासाद्य संनिपेतुरभीतवत् ।।

prabhinnāśca mahānāgā vinītā hastisādibhiḥ | parasparaṃ samāsādya saṃnipeturabhītavat ||

Verse 28

मदान्धा रोषसंरब्धा विषाणाग्रैर्महाहवे । बिभिदुर्दन्तमुसलैः समासाद्य परस्परम् ।।

madāndhā roṣasaṃrabdhā viṣāṇāgrairmahāhave | bibhidurdantamusalaiḥ samāsādya parasparam ||

Verse 29

हयाश्च चामरापीडाः प्रासपाणिभिरास्थिताः । चोदिताः सादिभिः क्षिप्रं निजघ्रुरितरेतरम् ।।

hayāśca cāmarāpīḍāḥ prāsapāṇibhirāsthitāḥ | coditāḥ sādibhiḥ kṣipraṃ nijaghruritaretaram ||

Verse 30

पादाताश्च पदात्योघैस्ताडिताः शक्तितोमरैः। न्यपतन्त तदा भूमौ शतशोऽथ सहस्रशः ।।

pādātāśca padātyoghaistāḍitāḥ śaktitomaraiḥ| nyapatanta tadā bhūmau śataśo'tha sahasraśaḥ ||

Verse 31

रथिनश्च रथाकंश्चित्रान्कर्णिनालीकतोमरैः । निहत्य समरे वीरान्सिंहनादान्विनेदिरे ।।

rathinaśca rathākaṃścitrānkarṇinālīkatomaraiḥ | nihatya samare vīrānsiṃhanādānvinedire ||

Verse 32

तस्मिंस्तथा वर्तमाने संग्रामे रोमहर्षणे । भगतत्तो महेष्वासो भीमसेनमथाद्रवत् ।।

tasmiṃstathā vartamāne saṃgrāme romaharṣaṇe | bhagatatto maheṣvāso bhīmasenamathādravat ||

Verse 33

कुञ्जरेण प्रभिन्नेन सप्तधा स्रवता मदम्। पर्वतेन यथा तोयं स्रवमाणेन सर्वशः ।।

kuñjareṇa prabhinnena saptadhā sravatā madam| parvatena yathā toyaṃ sravamāṇena sarvaśaḥ ||

Verse 34

किरञ्छरसहस्राणि सुप्रतीकशिरोगतः । ऐरावतस्थो मघवान्वारिधारा इवानघ ।।

kirañcharasahasrāṇi supratīkaśirogataḥ | airāvatastho maghavānvāridhārā ivānagha ||

Verse 35

स भीमं शरधाराभिस्ताजयामास पार्थिवः । पर्वतं वारिधाराभिस्तपान्ते जलदो यथा ।।

sa bhīmaṃ śaradhārābhistājayāmāsa pārthivaḥ | parvataṃ vāridhārābhistapānte jalado yathā ||

Verse 36

भीमसेनस्तु संक्रुद्धः पादरक्षान्परःशतान्। निजघान महेष्वासः संरब्धः शरवृष्टिभिः ।।

bhīmasenastu saṃkruddhaḥ pādarakṣānparaḥśatān| nijaghāna maheṣvāsaḥ saṃrabdhaḥ śaravṛṣṭibhiḥ ||

Verse 37

तान्दृष्ट्वा निहतान्क्रुद्धो भगदत्तः प्रतापवान् । चोदयामास नागेन्द्रं भीमसेनरथं प्रति ।।

tāndṛṣṭvā nihatānkruddho bhagadattaḥ pratāpavān | codayāmāsa nāgendraṃ bhīmasenarathaṃ prati ||

Verse 38

स नागः प्रेषितस्तेन बाणो ज्याचोदितो यथा। अभ्यधावत वेगेन भीमसेनपुरोगमाः ।।

sa nāgaḥ preṣitastena bāṇo jyācodito yathā| abhyadhāvata vegena bhīmasenapurogamāḥ ||

Verse 39

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य पाण्डवानां महारथाः। अभ्यवर्तन्त वेगेन भीमसेनपुरोगमाः ।।

tamāpatantaṃ saṃprekṣya pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ| abhyavartanta vegena bhīmasenapurogamāḥ ||

Verse 40

केकयाश्चाभिमन्युश्च द्रौपदेयाश्च सर्वशः। दशार्णाधिपतिः शूरः क्षत्रदेवश्च मारिष ।।

kekayāścābhimanyuśca draupadeyāśca sarvaśaḥ| daśārṇādhipatiḥ śūraḥ kṣatradevaśca māriṣa ||

Verse 41

चेदिपो धृष्टकेतुश्च संरब्धाः सर्व एव ते। उत्तमास्त्राणि दिव्यानि दर्शयन्तो महाबलाः ।।

cedipo dhṛṣṭaketuśca saṃrabdhāḥ sarva eva te| uttamāstrāṇi divyāni darśayanto mahābalāḥ ||

Verse 42

तमेकं कुञ्जरं क्रुद्धाः समन्तात्पर्यवारयन् । स विद्धो बहुभिर्बाणैर्व्यरोचत महाद्विपः ।।

tamekaṃ kuñjaraṃ kruddhāḥ samantātparyavārayan | sa viddho bahubhirbāṇairvyarocata mahādvipaḥ ||

Verse 43

संजातरुधिरोत्पीडो धातुचित्र इवाद्रिराट्। दशार्णाधिपतिश्चाऽपि गजं भूमिधरोपमम् ।।

saṃjātarudhirotpīḍo dhātucitra ivādrirāṭ| daśārṇādhipatiścā'pi gajaṃ bhūmidharopamam ||

Verse 44

समास्थितोऽभिदुद्राव भगदत्तस्य वारणम्। तमापतन्तं समरे जगं जगपतिः स च ।।

samāsthito'bhidudrāva bhagadattasya vāraṇam| tamāpatantaṃ samare jagaṃ jagapatiḥ sa ca ||

Verse 45

दधार सुप्रतीकोऽपि वेलेव मकरालयम् । वारितं प्रेक्ष्य नागेन्द्रं दशार्णस्य महात्मनः ।।

dadhāra supratīko'pi veleva makarālayam | vāritaṃ prekṣya nāgendraṃ daśārṇasya mahātmanaḥ ||

Verse 46

साधुसाध्विति सैन्यानि त्वदीयान्यभ्यपूजयन् । ततः प्राग्ज्योतिषः क्रुद्धस्तोमरान्वै चतुर्दश ।।

sādhusādhviti sainyāni tvadīyānyabhyapūjayan | tataḥ prāgjyotiṣaḥ kruddhastomarānvai caturdaśa ||

Verse 47

प्राहिणोत्तस्य नागस्य प्रमुखे नृपसत्तम। तस्य कुम्भपरित्राणां शातकुम्भपरिष्कृतम् ।।

prāhiṇottasya nāgasya pramukhe nṛpasattama| tasya kumbhaparitrāṇāṃ śātakumbhapariṣkṛtam ||

Verse 48

विदार्य प्राविशन्क्षिप्रं वल्मीकमिव पन्नगाः। स गाढविद्धो व्यथितो नागो भरतसत्तम ।।

vidārya prāviśankṣipraṃ valmīkamiva pannagāḥ| sa gāḍhaviddho vyathito nāgo bharatasattama ||

Verse 49

उपावृत्तमदः क्षिप्रमभ्यवर्तत वेगिनः । स प्रदुद्राव वेगेन प्रणदन्भैरवं रवम् ।।

upāvṛttamadaḥ kṣipramabhyavartata veginaḥ | sa pradudrāva vegena praṇadanbhairavaṃ ravam ||

Verse 50

संमर्दमानः स्वबलं वायुर्वृक्षानिवौजसा । तस्मिन्पराजिते नागे पाण्डवानां महारथाः ।।

saṃmardamānaḥ svabalaṃ vāyurvṛkṣānivaujasā | tasminparājite nāge pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ ||

Verse 51

सिंहनादं विनद्योच्चैर्युद्धायैवावतस्थिरे । ततो भीमं पुरस्कृत्य भगदत्तमुपाद्रवन् ।।

siṃhanādaṃ vinadyoccairyuddhāyaivāvatasthire | tato bhīmaṃ puraskṛtya bhagadattamupādravan ||

Verse 52

किरन्तो विविधान्बाणाञ्शस्त्राणि विविधानि च। तेषामापततां राजन्संक्रुद्धानाममर्षिणाम् ।।

kiranto vividhānbāṇāñśastrāṇi vividhāni ca| teṣāmāpatatāṃ rājansaṃkruddhānāmamarṣiṇām ||

Verse 53

श्रुत्वा स निनदंक घोरममर्षाद्गतसाध्वसः । भगदत्तो महेष्वासः स्वनागं प्रत्यचोदयत् ।।

śrutvā sa ninadaṃka ghoramamarṣādgatasādhvasaḥ | bhagadatto maheṣvāsaḥ svanāgaṃ pratyacodayat ||

Verse 54

अङ्कुशाङ्गुष्ठनुदितः स गजप्रवरो युधि। तस्मिन्क्षणे समभवत्सांवर्तक इवानलः ।।

aṅkuśāṅguṣṭhanuditaḥ sa gajapravaro yudhi| tasminkṣaṇe samabhavatsāṃvartaka ivānalaḥ ||

Verse 55

रथसङ्घांस्तथा नागान्हयांश्च हयसादिनः । पादातांश्च सुसंक्रुद्धः शतशोऽथ सहस्रशःक ।।

rathasaṅghāṃstathā nāgānhayāṃśca hayasādinaḥ | pādātāṃśca susaṃkruddhaḥ śataśo'tha sahasraśaḥka ||

Verse 56

अमृद्गात्समरे नागः संप्रधावंस्ततस्ततः। तेन संलोड्यमानं तु पाण्डवानां बलं महत् ।।

amṛdgātsamare nāgaḥ saṃpradhāvaṃstatastataḥ| tena saṃloḍyamānaṃ tu pāṇḍavānāṃ balaṃ mahat ||

Verse 57

संचुकोच महाराज चर्मेवाग्नौ समाहितम् । भग्नं तु स्वबलं दृष्ट्वा भगदत्तेन धीमता ।।

saṃcukoca mahārāja carmevāgnau samāhitam | bhagnaṃ tu svabalaṃ dṛṣṭvā bhagadattena dhīmatā ||

Verse 58

घटोत्कचोऽथ संक्रुद्धो भगदत्तमुपाद्रवत्। विकटः परुषो राजन्दीप्तास्यो दीप्तलोचनः ।।

ghaṭotkaco'tha saṃkruddho bhagadattamupādravat| vikaṭaḥ paruṣo rājandīptāsyo dīptalocanaḥ ||

Verse 59

रूपं विभीषणं कृत्वा रोषेण प्रज्वलन्निव । जग्राह विमलं शूलं गिरीणामपि दारणम् ।।

rūpaṃ vibhīṣaṇaṃ kṛtvā roṣeṇa prajvalanniva | jagrāha vimalaṃ śūlaṃ girīṇāmapi dāraṇam ||

Verse 60

नागं जिघांसुः सहसा चिक्षेप च महाबलः। स विस्फुलिङ्गमालाभिः समन्तात्परिवेष्टितम् ।।

nāgaṃ jighāṃsuḥ sahasā cikṣepa ca mahābalaḥ| sa visphuliṅgamālābhiḥ samantātpariveṣṭitam ||

Verse 61

तमापतन्तं सहसा दृष्ट्वा प्राग्ज्योतिषो नृपः । चिक्षेप रुचिरं तीक्ष्णमर्धचन्द्रं सुदारुणम् ।।

tamāpatantaṃ sahasā dṛṣṭvā prāgjyotiṣo nṛpaḥ | cikṣepa ruciraṃ tīkṣṇamardhacandraṃ sudāruṇam ||

Verse 62

चिच्छेद तन्महच्छूलं तेन बाणेन वेगवान् । उत्पपात द्विधा च्छिन्नं शूलं हेमपरिष्कृतम् ।।

ciccheda tanmahacchūlaṃ tena bāṇena vegavān | utpapāta dvidhā cchinnaṃ śūlaṃ hemapariṣkṛtam ||

Verse 63

महाशनिर्यथा भ्रष्टा शक्रमुक्ता नभोगता । शूलं निपतितं दृष्ट्वा द्विधा कृत्तं च पार्थिवः ।।

mahāśaniryathā bhraṣṭā śakramuktā nabhogatā | śūlaṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā dvidhā kṛttaṃ ca pārthivaḥ ||

Verse 64

रुक्मदण्डां महाशक्तिं जग्राहाग्निशिखोपमान् । चिक्षेप तां राक्षसस्य तिष्ठितिष्ठेति चाब्रवीत् ।।

rukmadaṇḍāṃ mahāśaktiṃ jagrāhāgniśikhopamān | cikṣepa tāṃ rākṣasasya tiṣṭhitiṣṭheti cābravīt ||

Verse 65

तामापतन्तीं संप्रेक्ष्य वियत्स्थामशनीमिव । उत्पत्य राक्षसस्तूर्णं जग्राह च ननाद च ।।

tāmāpatantīṃ saṃprekṣya viyatsthāmaśanīmiva | utpatya rākṣasastūrṇaṃ jagrāha ca nanāda ca ||

Verse 66

बभञ्ज चैनां त्वरितो जानुन्यारोप्य भारत। पश्यतः पार्थिवेन्द्रस्य तदद्भुतमिवाभवत् ।।

babhañja caināṃ tvarito jānunyāropya bhārata| paśyataḥ pārthivendrasya tadadbhutamivābhavat ||

Verse 67

तदवेक्ष्य कृतं कर्म राक्षसेन बलीयसा। दिवि देवाः सगन्धर्वा मुनयश्चापि विस्मिताः ।।

tadavekṣya kṛtaṃ karma rākṣasena balīyasā| divi devāḥ sagandharvā munayaścāpi vismitāḥ ||

Verse 68

पाण्डवाश्च महाराज भीमसेनपुरोगमाः । साधुसाध्विति नादेन पृथिवीमन्वनादयन् ।।

pāṇḍavāśca mahārāja bhīmasenapurogamāḥ | sādhusādhviti nādena pṛthivīmanvanādayan ||

Verse 69

तं तु श्रुत्वा महानादं प्रहृष्टानां महात्मनाम् । नामृष्यत महेष्वासो भगदत्तः प्रतापवान् ।।

taṃ tu śrutvā mahānādaṃ prahṛṣṭānāṃ mahātmanām | nāmṛṣyata maheṣvāso bhagadattaḥ pratāpavān ||

Verse 70

स विष्फार्य महच्चापमिन्द्राशानिसमप्रभम् । अभिदुद्राव वेगेन पाण्डवानां महारथान् ।।

sa viṣphārya mahaccāpamindrāśānisamaprabham | abhidudrāva vegena pāṇḍavānāṃ mahārathān ||

Verse 71

विसृजन्विमलांस्तीक्ष्णान्नाराचाञ्ज्वलनप्रभान् । भीममेकेन विव्याध राक्षसं नवभिः शरैः ।।

visṛjanvimalāṃstīkṣṇānnārācāñjvalanaprabhān | bhīmamekena vivyādha rākṣasaṃ navabhiḥ śaraiḥ ||

Verse 72

अभिमन्युं त्रिभिश्चैव केकयान्पञ्च पञ्चभिः । पूर्णायतविसृष्टेन शरेणानतपर्वणा ।।

abhimanyuṃ tribhiścaiva kekayānpañca pañcabhiḥ | pūrṇāyatavisṛṣṭena śareṇānataparvaṇā ||

Verse 73

बिभेद दक्षिणं बाहुं क्षत्रेदवस्य चाहवे । पपात सहसा तस्य सशरं धनुरुत्तमम् ।।

bibheda dakṣiṇaṃ bāhuṃ kṣatredavasya cāhave | papāta sahasā tasya saśaraṃ dhanuruttamam ||

Verse 74

द्रौपदेयांस्ततः पञ्च पञ्चभिः समताडयत् । भीमसेनस्य च क्रोधान्निजघान तुरंगमान् ।।

draupadeyāṃstataḥ pañca pañcabhiḥ samatāḍayat | bhīmasenasya ca krodhānnijaghāna turaṃgamān ||

Verse 75

ध्वजं केसरिणं चास्य चिच्छेद विशिखैस्त्रिभिः । निर्बिभेद त्रिभिश्चान्यैः सारथिं चास्य पत्रिभिः ।।

dhvajaṃ kesariṇaṃ cāsya ciccheda viśikhaistribhiḥ | nirbibheda tribhiścānyaiḥ sārathiṃ cāsya patribhiḥ ||

Verse 76

स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् । विशोको भरतश्रेष्ठ भगदत्तेन संयुगे ।।

sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat | viśoko bharataśreṣṭha bhagadattena saṃyuge ||

Verse 77

ततो भीमो महाबाहुर्विरथो रथिनां वरः । गदां प्रगृह्य वेगेन प्रचस्कन्द रथोत्तमात् ।। अनुशय इति पाठे पश्चात्तापः ।।

tato bhīmo mahābāhurviratho rathināṃ varaḥ | gadāṃ pragṛhya vegena pracaskanda rathottamāt || anuśaya iti pāṭhe paścāttāpaḥ ||

Verse 78

तमुद्यतगदं दृष्ट्वा सशृङ्गमिव पर्वतम् । तावकानां भयं घोरं समपद्यत भारत ।।

tamudyatagadaṃ dṛṣṭvā saśṛṅgamiva parvatam | tāvakānāṃ bhayaṃ ghoraṃ samapadyata bhārata ||

Verse 79

एतस्मिन्नेव काले तु पाण्डवः कृष्णसारथिः । आजगाम महाराज निघ्नञ्शत्रून्समन्ततः ।।

etasminneva kāle tu pāṇḍavaḥ kṛṣṇasārathiḥ | ājagāma mahārāja nighnañśatrūnsamantataḥ ||

Verse 80

यत्र तौ पुरुषव्याघ्रौ पितापुत्रौ महाबलौ । प्राग्ज्योतिषेण संयुक्तौ भीमसेनघटोत्कचौ ।।

yatra tau puruṣavyāghrau pitāputrau mahābalau | prāgjyotiṣeṇa saṃyuktau bhīmasenaghaṭotkacau ||

Verse 81

दृष्ट्वा च पाण्डवो भ्रातॄन्युध्यमानान्महारथान् । त्वरितो भरतश्रेष्ठ तत्रायुध्यत्किरञ्छरान् ।।

dṛṣṭvā ca pāṇḍavo bhrātṝnyudhyamānānmahārathān | tvarito bharataśreṣṭha tatrāyudhyatkirañcharān ||

Verse 82

ततो दुर्योधनो राजा त्वरमाणो महारथः । सेनामचोदयत्क्षिप्रं रथनागाश्वसंकुलाम् ।।

tato duryodhano rājā tvaramāṇo mahārathaḥ | senāmacodayatkṣipraṃ rathanāgāśvasaṃkulām ||

Verse 83

तामापतन्तीं सहसा कौरवाणां महाचमूम् । अभिदुद्राव वेगेन पाण्डवः श्वेतवाहनः ।।

tāmāpatantīṃ sahasā kauravāṇāṃ mahācamūm | abhidudrāva vegena pāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ ||

Verse 84

भगदत्तश्च समरे तेन नागेन भारत। विमृद्गन्पाण्डवबलं युधिष्ठिरमुपाद्रवत् ।।

bhagadattaśca samare tena nāgena bhārata| vimṛdganpāṇḍavabalaṃ yudhiṣṭhiramupādravat ||

Verse 85

तदासीत्सुमहद्युद्धं भगदत्तस्य मारिष। पाञ्चालैः पाण्डवेयैश्च केकयैश्चोद्यतायुधैः ।।

tadāsītsumahadyuddhaṃ bhagadattasya māriṣa| pāñcālaiḥ pāṇḍaveyaiśca kekayaiścodyatāyudhaiḥ ||

Verse 86

भीमसेनोऽपि समरे तावुभौ केशवार्जिनौ । अश्रावयद्यथावृत्तमिरावद्वधतुत्तमम् ।।

bhīmaseno'pi samare tāvubhau keśavārjinau | aśrāvayadyathāvṛttamirāvadvadhatuttamam ||