Adhyaya 94

Verse 1

घटोत्कचयुद्धम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। स्वसैन्यं निहतं दृष्ट्वा राजा दुर्योधनः स्वयम्। अभ्यधावत्सुसंक्रुद्धो भीमसेनमरिन्दमम् ।।

ghaṭotkacayuddham || 1 || sañjaya uvāca| svasainyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā rājā duryodhanaḥ svayam| abhyadhāvatsusaṃkruddho bhīmasenamarindamam ||

Verse 2

प्रगृह्य सुमहच्चापमिन्द्राशनिसमस्वनम् । महता शरवर्षेण पाण्डवं समवाकिरत् ।।

pragṛhya sumahaccāpamindrāśanisamasvanam | mahatā śaravarṣeṇa pāṇḍavaṃ samavākirat ||

Verse 3

अर्धचन्द्रं च संधाय सुतीक्ष्णं लोमवापिनम् । भीमसेनस्य चिच्छेद चापं क्रोधसमन्वितः ।।

ardhacandraṃ ca saṃdhāya sutīkṣṇaṃ lomavāpinam | bhīmasenasya ciccheda cāpaṃ krodhasamanvitaḥ ||

Verse 4

तदन्तरं च संप्रेक्ष्य त्वरमामो महारथः । प्रसंदधे शितं बाणं गिरीणामपि दारणम् ।।

tadantaraṃ ca saṃprekṣya tvaramāmo mahārathaḥ | prasaṃdadhe śitaṃ bāṇaṃ girīṇāmapi dāraṇam ||

Verse 5

तेनोरसि महाराज भीमसेनमताडयत् । स गाढविद्धो व्यथितः सृक्विणी परिसंलिहन् ।।

tenorasi mahārāja bhīmasenamatāḍayat | sa gāḍhaviddho vyathitaḥ sṛkviṇī parisaṃlihan ||

Verse 6

समाललम्बे तेजस्वी ध्वजं हेमपरिष्कृतम्। तथा विमनसं दृष्ट्वा भीमसेनं घटोत्कचः ।।

samālalambe tejasvī dhvajaṃ hemapariṣkṛtam| tathā vimanasaṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ ghaṭotkacaḥ ||

Verse 7

क्रोधेनाभिप्रजज्वाल दिधक्षन्निव पावकः। अभिमन्युमुखाश्चापि पाण्डवानां महारथाः ।।

krodhenābhiprajajvāla didhakṣanniva pāvakaḥ| abhimanyumukhāścāpi pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ ||

Verse 8

समभ्यधावन्क्रोशन्तो राजानं जातसंभ्रमाः । संप्रेक्ष्य तान्संपततः संक्रुद्धाञ्जातसंभ्रमान् ।।

samabhyadhāvankrośanto rājānaṃ jātasaṃbhramāḥ | saṃprekṣya tānsaṃpatataḥ saṃkruddhāñjātasaṃbhramān ||

Verse 9

भारद्वाजोऽब्रवीद्वाक्यं तावकानां महारथान् । क्षिप्रं गच्छत भद्रं वो राजानं परिरक्षत ।।

bhāradvājo'bravīdvākyaṃ tāvakānāṃ mahārathān | kṣipraṃ gacchata bhadraṃ vo rājānaṃ parirakṣata ||

Verse 10

संशयं परमं प्राप्तं मञ्जन्तं व्यसनार्णवे। एते क्रुद्धा महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः ।।

saṃśayaṃ paramaṃ prāptaṃ mañjantaṃ vyasanārṇave| ete kruddhā maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ ||

Verse 11

भीमसेनं पुरस्कृत्य दुर्योधनमुपाद्रवन्। नानाविधानि शस्त्राणि विसृजन्तो महारथाः ।।

bhīmasenaṃ puraskṛtya duryodhanamupādravan| nānāvidhāni śastrāṇi visṛjanto mahārathāḥ ||

Verse 12

नदन्तो भैरवान्नादांस्त्रासयन्तश्च भूमिपान् । तदाऽऽचार्यवचः श्रुत्वा सौमदत्तिपुरोगमाः ।।

nadanto bhairavānnādāṃstrāsayantaśca bhūmipān | tadā''cāryavacaḥ śrutvā saumadattipurogamāḥ ||

Verse 13

तावकाः समवर्तन्त पाम्डवानामनीकिनीम् । कृपो भूरिश्रवाः शल्यो द्रोणपुत्रो विविंशतिः ।।

tāvakāḥ samavartanta pāmḍavānāmanīkinīm | kṛpo bhūriśravāḥ śalyo droṇaputro viviṃśatiḥ ||

Verse 14

चित्रसेनो विकर्णश्च सैन्धवोऽथ बृहद्बलः । आवन्त्यौ च महेष्वासौ कौरवं पर्यवारयन् ।।

citraseno vikarṇaśca saindhavo'tha bṛhadbalaḥ | āvantyau ca maheṣvāsau kauravaṃ paryavārayan ||

Verse 15

ते विंशतिपदं गत्वा संप्रहारं प्रचक्रिरे । पाण्‍डवा धार्तराष्ट्राश्च परस्परजिघांसवःक ।।

te viṃśatipadaṃ gatvā saṃprahāraṃ pracakrire | pāṇ‍ḍavā dhārtarāṣṭrāśca parasparajighāṃsavaḥka ||

Verse 16

एवमुक्त्वा महाबाहुर्महद्विष्फार्य कार्मुकम् । भारद्वाजस्ततो भीमं षड्विंशत्या समार्पयत् ।।

evamuktvā mahābāhurmahadviṣphārya kārmukam | bhāradvājastato bhīmaṃ ṣaḍviṃśatyā samārpayat ||

Verse 17

भूयश्चैनं महाबाहुः शरैः शीघ्रमवाकिरत् । पर्वतं वारिधाराभिः प्रावृषीव वलाहकः।।

bhūyaścainaṃ mahābāhuḥ śaraiḥ śīghramavākirat | parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva valāhakaḥ||

Verse 18

तं प्रत्यविध्यद्दशभिर्भीमसेनः शिलीमुखैः । त्वरमाणो महेष्वासः सव्ये पार्श्वे महाबलः ।।

taṃ pratyavidhyaddaśabhirbhīmasenaḥ śilīmukhaiḥ | tvaramāṇo maheṣvāsaḥ savye pārśve mahābalaḥ ||

Verse 19

स गाढविद्धो व्यथितो वयोवृद्धश्च भारत। प्रनष्टसंज्ञः सहसा रथोपस्थ उपाविशत्।।

sa gāḍhaviddho vyathito vayovṛddhaśca bhārata| pranaṣṭasaṃjñaḥ sahasā rathopastha upāviśat||

Verse 20

गुरुं प्रव्यथितं दृष्ट्वा राजा दुर्योधनः स्वयम् । द्रौणायनिश्च संक्रुद्धौ भीमसेनमभिद्रुतौ ।।

guruṃ pravyathitaṃ dṛṣṭvā rājā duryodhanaḥ svayam | drauṇāyaniśca saṃkruddhau bhīmasenamabhidrutau ||

Verse 21

तावापतन्तौ संप्रेक्ष्य कालान्तकयमोपमौ । भीमसेनो महाबाहुर्गदामादाय सत्वरम् ।।

tāvāpatantau saṃprekṣya kālāntakayamopamau | bhīmaseno mahābāhurgadāmādāya satvaram ||

Verse 22

अवप्लुत्य रथात्तूर्णं तस्थौ गिरिरिवाचलः। समुद्यम्य गदां गुर्वी यमदण्डोपमां रणे।

avaplutya rathāttūrṇaṃ tasthau giririvācalaḥ| samudyamya gadāṃ gurvī yamadaṇḍopamāṃ raṇe|

Verse 23

तमुद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासमिव शृङ्गिणम्। कौरवो द्रोणपुत्रश्च सहितावभ्यधावताम् ।।

tamudyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsamiva śṛṅgiṇam| kauravo droṇaputraśca sahitāvabhyadhāvatām ||

Verse 24

तावापतन्तौ सहितौ त्वरितौ बलिनां वरौ। अभ्यधावत वेगेन त्वरमाणो वृकोदरः ।।

tāvāpatantau sahitau tvaritau balināṃ varau| abhyadhāvata vegena tvaramāṇo vṛkodaraḥ ||

Verse 25

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य संक्रुद्धं भीमदर्शनम् । समभ्यधावंस्त्वरिताः कौरवाणां महारथाः ।।

tamāpatantaṃ saṃprekṣya saṃkruddhaṃ bhīmadarśanam | samabhyadhāvaṃstvaritāḥ kauravāṇāṃ mahārathāḥ ||

Verse 26

भारद्वाजमुखाः सर्वे भीमसेनजिघांसया । नानाविधानि शस्त्राणि भीमस्योरस्यपातयन् ।।

bhāradvājamukhāḥ sarve bhīmasenajighāṃsayā | nānāvidhāni śastrāṇi bhīmasyorasyapātayan ||

Verse 27

सहिताः पाण्डवं सर्वे पीडयन्तः समन्ततः। तं दृष्ट्वा संशयं प्राप्तं पीड्यमानं महारथम् ।।

sahitāḥ pāṇḍavaṃ sarve pīḍayantaḥ samantataḥ| taṃ dṛṣṭvā saṃśayaṃ prāptaṃ pīḍyamānaṃ mahāratham ||

Verse 28

अभिमन्युप्रभृतयः पाण्‍डवानां महारथाःक । अभ्यदावन्परीप्सन्तः प्राणांस्त्यक्त्वा सुदुस्त्यजान्

abhimanyuprabhṛtayaḥ pāṇ‍ḍavānāṃ mahārathāḥka | abhyadāvanparīpsantaḥ prāṇāṃstyaktvā sudustyajān

Verse 29

अनूपाधिपतिः शूरो भीमस्य दयितः सखा । नीलो नीलाम्बुदप्रख्यः संक्रुद्धो द्रौणिमभ्यात् ।।

anūpādhipatiḥ śūro bhīmasya dayitaḥ sakhā | nīlo nīlāmbudaprakhyaḥ saṃkruddho drauṇimabhyāt ||

Verse 30

स्पर्धते हि महेष्वासो नित्यं द्रोणसुतेन सः। स विष्फार्य महच्चापं द्रौणिं विव्याध पत्रिणा ।।

spardhate hi maheṣvāso nityaṃ droṇasutena saḥ| sa viṣphārya mahaccāpaṃ drauṇiṃ vivyādha patriṇā ||

Verse 31

यथा शक्रो महाराज पुरा विव्याध दानवम् । विप्रचित्तिं दुराधर्षं देवतानां भयंकरम् ।।

yathā śakro mahārāja purā vivyādha dānavam | vipracittiṃ durādharṣaṃ devatānāṃ bhayaṃkaram ||

Verse 32

येन लोकत्रयं क्रोधात्रासितं स्वेन तेजसाक । स रुद्रेण जितः पूर्वं निहतो मातरिश्वना तथा नीलेन निर्भिन्नः सम्यङ्भुक्तेन पत्रिणा ।।

yena lokatrayaṃ krodhātrāsitaṃ svena tejasāka | sa rudreṇa jitaḥ pūrvaṃ nihato mātariśvanā tathā nīlena nirbhinnaḥ samyaṅbhuktena patriṇā ||

Verse 33

संजातरुधिरोत्पीडो द्रौणिः क्रोधसमन्वितः । स विष्फार्य धनुश्चित्रमिन्द्राशनिसमस्वनम् ।।

saṃjātarudhirotpīḍo drauṇiḥ krodhasamanvitaḥ | sa viṣphārya dhanuścitramindrāśanisamasvanam ||

Verse 34

दध्रे नीलविनाशाय मतिं मतिमतां वरः। ततः संधाय विमलान्भल्लान्कर्मारमार्जितान् ।।

dadhre nīlavināśāya matiṃ matimatāṃ varaḥ| tataḥ saṃdhāya vimalānbhallānkarmāramārjitān ||

Verse 35

जघान चतुरो वाहान्पातयामास च ध्वजम्। सूतं चैकेन भल्लेन रथनीडादपाहरत् सप्तमेन च भल्लेन नीलं विव्याध वक्षसि ।।

jaghāna caturo vāhānpātayāmāsa ca dhvajam| sūtaṃ caikena bhallena rathanīḍādapāharat saptamena ca bhallena nīlaṃ vivyādha vakṣasi ||

Verse 36

स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत्। मोहितं वीक्ष्य राजानं नीलमश्मचयोपमम् ।।

sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat| mohitaṃ vīkṣya rājānaṃ nīlamaśmacayopamam ||

Verse 37

घटोत्कचोऽभिसंक्रुद्धो ज्ञातिभिः परिवारितः । अभिदुद्राव वेगेन द्रौणिमाहवशोभिनम् । तथेतरे चाभ्यधावन्राक्षसा युद्धदुर्मदाः ।।

ghaṭotkaco'bhisaṃkruddho jñātibhiḥ parivāritaḥ | abhidudrāva vegena drauṇimāhavaśobhinam | tathetare cābhyadhāvanrākṣasā yuddhadurmadāḥ ||

Verse 38

भीमसेनो महाबाहुर्नीलं नीलाञ्जनप्रभम्। आरोप्य स्वरथं वीरो दुर्योधनमपाद्रवत् ।।

bhīmaseno mahābāhurnīlaṃ nīlāñjanaprabham| āropya svarathaṃ vīro duryodhanamapādravat ||

Verse 39

घटोत्कचं च संप्रेक्ष्य राक्षसं घोरदर्शनम् ।। अभ्यधावत तेजस्वी भारज्वाजात्मजस्त्वरन् ।।

ghaṭotkacaṃ ca saṃprekṣya rākṣasaṃ ghoradarśanam || abhyadhāvata tejasvī bhārajvājātmajastvaran ||

Verse 40

निजघान च संक्रुद्धो राक्षसान्भीमदर्शनान्। योऽभवन्नग्रतः क्रुद्धा राक्षसस्य पुरःसराः । विमुखांश्चैव तान्दृष्ट्वा द्रौणिचापच्युतैः शरैः ।।

nijaghāna ca saṃkruddho rākṣasānbhīmadarśanān| yo'bhavannagrataḥ kruddhā rākṣasasya puraḥsarāḥ | vimukhāṃścaiva tāndṛṣṭvā drauṇicāpacyutaiḥ śaraiḥ ||

Verse 41

अक्रुद्ध्यत महाकायो भैमसेनिर्घटोत्कचः। प्रादुश्चक्रे ततो मायां घोररूपां सुदारुणाम् ।।

akruddhyata mahākāyo bhaimasenirghaṭotkacaḥ| prāduścakre tato māyāṃ ghorarūpāṃ sudāruṇām ||

Verse 42

मोहयन्समरे द्रौणिं मायावी राक्षसाधिपः। ततस्ते तावकाः सर्वे मायया विमुखीकृताःक ।।

mohayansamare drauṇiṃ māyāvī rākṣasādhipaḥ| tataste tāvakāḥ sarve māyayā vimukhīkṛtāḥka ||

Verse 43

अन्योन्यं समपश्यन्त निकृत्ता मेदिनीतले। विचेष्टमानाः कृपणाः शोणितेन परिप्लुताः ।।

anyonyaṃ samapaśyanta nikṛttā medinītale| viceṣṭamānāḥ kṛpaṇāḥ śoṇitena pariplutāḥ ||

Verse 44

द्रोणं दुर्योधनं शल्यमश्वत्थामानमेव च। प्रायशश्च महेष्वासा ये प्रधानाः स्म कौरवाः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि अष्टमदिवसयुद्धे चतुर्नवतितमोऽध्यायः ।।

droṇaṃ duryodhanaṃ śalyamaśvatthāmānameva ca| prāyaśaśca maheṣvāsā ye pradhānāḥ sma kauravāḥ || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi aṣṭamadivasayuddhe caturnavatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 45

विध्वस्ता रथिनः सर्वे गजाश्च विनिपातिताः। हयाश्चैव हयारोहाः सन्निकृत्ताः सहस्रशः ।।

vidhvastā rathinaḥ sarve gajāśca vinipātitāḥ| hayāścaiva hayārohāḥ sannikṛttāḥ sahasraśaḥ ||

Verse 46

तद्दृष्ट्वा तावकं सैन्यं विद्रुतं शिबिरं प्रति। मम प्राक्रोशतो राजंस्तथा देवव्रतस्य च ।।

taddṛṣṭvā tāvakaṃ sainyaṃ vidrutaṃ śibiraṃ prati| mama prākrośato rājaṃstathā devavratasya ca ||

Verse 47

युध्यध्वं मा पलायध्वं मायैषा राक्षसी रणे। घटोत्कचप्रमुक्तेति नातिष्ठन्त विमोहिताः ।।

yudhyadhvaṃ mā palāyadhvaṃ māyaiṣā rākṣasī raṇe| ghaṭotkacapramukteti nātiṣṭhanta vimohitāḥ ||

Verse 48

नैव ते श्रद्दधुर्भीता वदतोरावयोर्वचः । तांश्च प्रद्रवतो दृष्ट्वा जयं प्राप्ताश्च पाण्डवाः ।।

naiva te śraddadhurbhītā vadatorāvayorvacaḥ | tāṃśca pradravato dṛṣṭvā jayaṃ prāptāśca pāṇḍavāḥ ||

Verse 49

घटोत्कचेन सहिताः सिंहनादान्प्रचक्रिरे । शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः समन्तान्नेदिरे भृशम् ।।

ghaṭotkacena sahitāḥ siṃhanādānpracakrire | śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ samantānnedire bhṛśam ||

Verse 50

एवं तव बलं सर्वं हैडिम्बेन महात्मना। सूर्यास्तमनवेलायां प्रभग्नं विद्रुतं दिशः ।।

evaṃ tava balaṃ sarvaṃ haiḍimbena mahātmanā| sūryāstamanavelāyāṃ prabhagnaṃ vidrutaṃ diśaḥ ||