Adhyaya 91

Verse 1

दुर्योधनघटोत्कचयोर्युद्धम् ।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। इरावन्तं तु निहतं दृष्ट्वा पार्था महारथाः । संग्रामे किमकुर्वन्त तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ।।

duryodhanaghaṭotkacayoryuddham || 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| irāvantaṃ tu nihataṃ dṛṣṭvā pārthā mahārathāḥ | saṃgrāme kimakurvanta tanmamācakṣva sañjaya ||

Verse 2

सञ्जय उवाच। इरावन्तं तु निहतं संग्रामे वीक्ष्य राक्षसः। व्यनदत्सुमहानादं भैमसेनिर्घटोत्कचः ।।

sañjaya uvāca| irāvantaṃ tu nihataṃ saṃgrāme vīkṣya rākṣasaḥ| vyanadatsumahānādaṃ bhaimasenirghaṭotkacaḥ ||

Verse 3

नदतस्तस्य शब्देन पृथिवी सागराम्बरा । सपर्वतवना राजंश्चचाल सुभृशं तदा ।।

nadatastasya śabdena pṛthivī sāgarāmbarā | saparvatavanā rājaṃścacāla subhṛśaṃ tadā ||

Verse 4

अन्तरिक्षं दिशश्चैव सर्वाश्च प्रदिशस्तथा । चेलुश्च सहसा तत्र तेन नादेन नादिताः

antarikṣaṃ diśaścaiva sarvāśca pradiśastathā | celuśca sahasā tatra tena nādena nāditāḥ

Verse 5

तं श्रुत्वा सुमहानादं तव सैन्यस्य भारत ।। ऊरुस्तम्भः समभवद्वेपथुः स्वेद एव च।

taṃ śrutvā sumahānādaṃ tava sainyasya bhārata || ūrustambhaḥ samabhavadvepathuḥ sveda eva ca|

Verse 6

सर्व एव महाराज तावका दीनचेतसः ।। सर्वतः समचेष्टन्त सिंहभीता गजा इव ।

sarva eva mahārāja tāvakā dīnacetasaḥ || sarvataḥ samaceṣṭanta siṃhabhītā gajā iva |

Verse 7

नर्दित्वा सुमहानादं निर्घातमिव राक्षसः ।। ज्वलितं शूलमुद्यम्य रूपं कृत्वा विभीषणम् ।

narditvā sumahānādaṃ nirghātamiva rākṣasaḥ || jvalitaṃ śūlamudyamya rūpaṃ kṛtvā vibhīṣaṇam |

Verse 8

नानारूपप्रहरणैर्वृतो राक्षसपुङ्गवैः ।। आजघान सुसंक्रुद्धः कालान्तकयमोपभः ।

nānārūpapraharaṇairvṛto rākṣasapuṅgavaiḥ || ājaghāna susaṃkruddhaḥ kālāntakayamopabhaḥ |

Verse 9

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य संक्रुद्धं भीमदर्शनम् ।। स्वबलं च भयात्तस्य प्रायशो विमुखीकृतम् ।

tamāpatantaṃ saṃprekṣya saṃkruddhaṃ bhīmadarśanam || svabalaṃ ca bhayāttasya prāyaśo vimukhīkṛtam |

Verse 10

ततो दुर्योधनो राजा घटोत्कचमुपाद्रवत् ।। प्रगृह्य विपुलं चापं सिंहवद्विनदन्मुहुः ।

tato duryodhano rājā ghaṭotkacamupādravat || pragṛhya vipulaṃ cāpaṃ siṃhavadvinadanmuhuḥ |

Verse 11

पृष्ठतोऽनुययौ चैनं स्रवद्भिः पर्वतोपमैः ।। कुञ्जरैर्दशसाहस्रैर्वङ्गानामधिपः स्वयम् ।।

pṛṣṭhato'nuyayau cainaṃ sravadbhiḥ parvatopamaiḥ || kuñjarairdaśasāhasrairvaṅgānāmadhipaḥ svayam ||

Verse 12

पुत्रं तव महाराज चुकोप स निशाचरः । ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।।

putraṃ tava mahārāja cukopa sa niśācaraḥ | tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam ||

Verse 13

राक्षसानां च राजेन्द्र दुर्योधनबलस्य च। गजानीकं च संप्रेक्ष्य मेघबृन्दमिवोदितम् ।।

rākṣasānāṃ ca rājendra duryodhanabalasya ca| gajānīkaṃ ca saṃprekṣya meghabṛndamivoditam ||

Verse 14

अभ्यधावन्त संक्रुद्धा राक्षसाः शस्त्रपाणयः । नदन्तो विविधान्नादान्मेघा इव सविद्युतः ।।

abhyadhāvanta saṃkruddhā rākṣasāḥ śastrapāṇayaḥ | nadanto vividhānnādānmeghā iva savidyutaḥ ||

Verse 15

शरशक्त्यृष्टिनाराचैर्निघ्नन्तो गजयोधिनः । भिण्डिपालैस्तथा शूलैर्मुद्गरैः सपरश्वथैः ।।

śaraśaktyṛṣṭinārācairnighnanto gajayodhinaḥ | bhiṇḍipālaistathā śūlairmudgaraiḥ saparaśvathaiḥ ||

Verse 16

पर्वताग्रैश्च वृक्षैश्च निजघ्नुस्ते महागजान् । भिन्नकुम्भान्विरुधिरान्भिन्नगात्रांश्च वारणान् ।।

parvatāgraiśca vṛkṣaiśca nijaghnuste mahāgajān | bhinnakumbhānvirudhirānbhinnagātrāṃśca vāraṇān ||

Verse 17

अपश्याम महाराज वध्यमानान्निशाचरैः । तेषु प्रक्षीयमाणेषु भग्नेषु गजयोधिषु ।।

apaśyāma mahārāja vadhyamānānniśācaraiḥ | teṣu prakṣīyamāṇeṣu bhagneṣu gajayodhiṣu ||

Verse 18

दुर्योधनो महाराज राक्षसान्समुपाद्रवत्। अमर्षवशमापन्नस्त्यक्त्वा जीवितात्मनः ।।

duryodhano mahārāja rākṣasānsamupādravat| amarṣavaśamāpannastyaktvā jīvitātmanaḥ ||

Verse 19

मुमोच निशितान्बाणान्राक्षसेषु परंतप । जघान च महेष्वासः प्रधानांस्तत्र राक्षसान् ।।

mumoca niśitānbāṇānrākṣaseṣu paraṃtapa | jaghāna ca maheṣvāsaḥ pradhānāṃstatra rākṣasān ||

Verse 20

संक्रुद्धो भरतश्रेष्ठ पुत्रो दुर्योधनस्तव । वेगवन्तं महारौद्रं विद्युज्जिह्वं प्रमाथिनम् ।।

saṃkruddho bharataśreṣṭha putro duryodhanastava | vegavantaṃ mahāraudraṃ vidyujjihvaṃ pramāthinam ||

Verse 21

शरैश्चतुर्भिश्चतुरो निजघान महाबलः । ततः पुनरमेयात्मा शरवर्षं दुरासदम् ।।

śaraiścaturbhiścaturo nijaghāna mahābalaḥ | tataḥ punarameyātmā śaravarṣaṃ durāsadam ||

Verse 22

मुमोच भरतश्रेष्ठो निशाचरबलं प्रति। तत्तु दृष्ट्वा महत्कर्म पुत्रस्य तव मारिष ।।

mumoca bharataśreṣṭho niśācarabalaṃ prati| tattu dṛṣṭvā mahatkarma putrasya tava māriṣa ||

Verse 23

क्रोधेनाभिप्रजज्वाल भैमसेनिर्महाबलः । स विष्फार्य महच्चापमिन्द्राशनिसमप्रभम् ।।

krodhenābhiprajajvāla bhaimasenirmahābalaḥ | sa viṣphārya mahaccāpamindrāśanisamaprabham ||

Verse 24

अभिदुद्राव वेगेन दुर्योधनमरिन्दमम् । तमापतन्तमुद्वीक्ष्य कालसृष्टमिवान्तकम् ।।

abhidudrāva vegena duryodhanamarindamam | tamāpatantamudvīkṣya kālasṛṣṭamivāntakam ||

Verse 25

न विव्यथे महाराज पुत्रो दुर्योधनस्तव। अथैनमब्रवीत्क्रुद्धः क्रूरः संरक्तलोचनः ।।

na vivyathe mahārāja putro duryodhanastava| athainamabravītkruddhaḥ krūraḥ saṃraktalocanaḥ ||

Verse 26

घटोत्कच उवाच। अद्यानृण्यं गमिष्यामि पितॄणां मातुरेव च। ये त्वया सुनृशंसेन दीर्घकालं प्रवासिताः ।।

ghaṭotkaca uvāca| adyānṛṇyaṃ gamiṣyāmi pitṝṇāṃ mātureva ca| ye tvayā sunṛśaṃsena dīrghakālaṃ pravāsitāḥ ||

Verse 27

यच्च ते पाण्डवा राजंश्छलद्यूते पराजिताः । यच्चैव द्रौपदी कृष्णा एववस्त्रा रजस्वला ।।

yacca te pāṇḍavā rājaṃśchaladyūte parājitāḥ | yaccaiva draupadī kṛṣṇā evavastrā rajasvalā ||

Verse 28

सभामानीय दुर्बुद्धे बहुधा क्लेशिता त्वया। तव च प्रियकामेन आश्रमस्था दुरात्मना ।।

sabhāmānīya durbuddhe bahudhā kleśitā tvayā| tava ca priyakāmena āśramasthā durātmanā ||

Verse 29

सैन्धवेन परामृष्टा परिभूय पितॄन्मम । एतेषामपमानानामन्येषां च कुलाधम ।।

saindhavena parāmṛṣṭā paribhūya pitṝnmama | eteṣāmapamānānāmanyeṣāṃ ca kulādhama ||

Verse 30

अन्तमद्य गमिष्यामि यदि नोत्सृजसे रणम्। एवमुक्त्वा तु हैडिम्बो महद्विष्फार्य कार्मुकम् ।।

antamadya gamiṣyāmi yadi notsṛjase raṇam| evamuktvā tu haiḍimbo mahadviṣphārya kārmukam ||

Verse 31

संदश्य दशनैरोष्ठं सृकिणी परिसंलिहन्। शरवर्षेण महता दुर्योधनमवाकिरत्। पर्वतं वारिधाराभिः प्रावृषीव बलाहकः ।।

saṃdaśya daśanairoṣṭhaṃ sṛkiṇī parisaṃlihan| śaravarṣeṇa mahatā duryodhanamavākirat| parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ ||