Adhyaya 92

Verse 1

घटोत्कचयुद्धवर्णनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। ततस्तद्बाणवर्षं तु दुःसहं दानवैरपि। दधार युधि राजेन्द्रो यथा वर्षं महाद्विपः ।।

ghaṭotkacayuddhavarṇanam || 1 || sañjaya uvāca| tatastadbāṇavarṣaṃ tu duḥsahaṃ dānavairapi| dadhāra yudhi rājendro yathā varṣaṃ mahādvipaḥ ||

Verse 2

ततः क्रोधसमाविष्टो निःश्वसन्निव पन्नगः । संशयं परमं प्राप्तः पुत्रस्ते भरतर्षभ ।।

tataḥ krodhasamāviṣṭo niḥśvasanniva pannagaḥ | saṃśayaṃ paramaṃ prāptaḥ putraste bharatarṣabha ||

Verse 3

मुमोच निशितांस्तीक्ष्णान्नाराचान्पञ्चविंशतिम्। तेऽपतन्सहसा राजंस्तस्मिन्राक्षसपुङ्गवे ।।

mumoca niśitāṃstīkṣṇānnārācānpañcaviṃśatim| te'patansahasā rājaṃstasminrākṣasapuṅgave ||

Verse 4

आशीविषा इव क्रुद्धाः पर्वते गन्धमादने । स तैर्विद्धः स्रवन्रक्तं प्रभिन्न इव कुञ्जरः ।।

āśīviṣā iva kruddhāḥ parvate gandhamādane | sa tairviddhaḥ sravanraktaṃ prabhinna iva kuñjaraḥ ||

Verse 5

दध्रे मतिं विनाशाय राज्ञः स पिशिताशनः। जग्राह च महाशक्तिं गिरीणामपि दारिणीम् ।।

dadhre matiṃ vināśāya rājñaḥ sa piśitāśanaḥ| jagrāha ca mahāśaktiṃ girīṇāmapi dāriṇīm ||

Verse 6

संप्रदीप्तां महोल्काभामशनिं ज्वलितामिव । तमागच्छन्महाबाहुर्जिघांसुस्तनयं तव।।

saṃpradīptāṃ maholkābhāmaśaniṃ jvalitāmiva | tamāgacchanmahābāhurjighāṃsustanayaṃ tava||

Verse 7

तामुद्यतामभिप्रेक्ष्य वङ्गानामधिपस्त्वरन् । कुञ्जरं गिरिसंकाशं राक्षसं प्रत्यचोदयत् ।।

tāmudyatāmabhiprekṣya vaṅgānāmadhipastvaran | kuñjaraṃ girisaṃkāśaṃ rākṣasaṃ pratyacodayat ||

Verse 8

स नागप्रवरेणाजौ बलिना शीघ्रगामिना । यतो दुर्योधनरथस्तं मार्गं प्रत्यषेधयत् ।।

sa nāgapravareṇājau balinā śīghragāminā | yato duryodhanarathastaṃ mārgaṃ pratyaṣedhayat ||

Verse 9

पन्थानं वारयामास कुञ्जरेण सुतस्य ते। मार्गमावारितं दृष्ट्वा राज्ञा वङ्गेन धीमता ।।

panthānaṃ vārayāmāsa kuñjareṇa sutasya te| mārgamāvāritaṃ dṛṣṭvā rājñā vaṅgena dhīmatā ||

Verse 10

घटोत्कचो महाराज क्रोधसंरक्तलोचनः । उद्यतां तां महाशक्तिकं तस्मिंश्चिक्षेप वारणे ।।

ghaṭotkaco mahārāja krodhasaṃraktalocanaḥ | udyatāṃ tāṃ mahāśaktikaṃ tasmiṃścikṣepa vāraṇe ||

Verse 11

स तयाऽभिहतो राजंस्तेन बाहुप्रमुक्तया। संजातरुधिरोत्पीडः पपात च ममार च ।।

sa tayā'bhihato rājaṃstena bāhupramuktayā| saṃjātarudhirotpīḍaḥ papāta ca mamāra ca ||

Verse 12

पतत्यथ गजे चापि वङ्गानामीश्वरो बली। जवेन समभिद्रुत्य जगाम धरणीतलम् ।।

patatyatha gaje cāpi vaṅgānāmīśvaro balī| javena samabhidrutya jagāma dharaṇītalam ||

Verse 13

दुर्योधोऽपि संप्रेक्ष्य पतितं वरवारणम् । प्रभग्नं च बलं दृष्ट्वा जगाम परमां व्यथाम् ।।

duryodho'pi saṃprekṣya patitaṃ varavāraṇam | prabhagnaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā jagāma paramāṃ vyathām ||

Verse 14

अशक्तः प्रतियोद्धुं वै दृष्ट्वा तस्य पराक्रमम्। क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य आत्मनश्चातिमानिताम्। प्राप्तेऽपक्रनये राजा तस्थौ गिरिरिवाचलः ।।

aśaktaḥ pratiyoddhuṃ vai dṛṣṭvā tasya parākramam| kṣatradharmaṃ puraskṛtya ātmanaścātimānitām| prāpte'pakranaye rājā tasthau giririvācalaḥ ||

Verse 15

राधान च शितं बाणं कालाग्निसमतेजसम्। सुयोच धरमक्रुद्धस्तस्मिन्घोरे निशाचरे ।।

rādhāna ca śitaṃ bāṇaṃ kālāgnisamatejasam| suyoca dharamakruddhastasminghore niśācare ||

Verse 16

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य वणिमिन्द्राशनिप्रभम् । लाघवान्मोचयामास महात्मा वै घटोत्कचः ।।

tamāpatantaṃ saṃprekṣya vaṇimindrāśaniprabham | lāghavānmocayāmāsa mahātmā vai ghaṭotkacaḥ ||

Verse 17

भूयश्च निननादोषं क्रोधसंरक्तलोचनः । त्रासयामास रौन्यानि युगन्ते जलदो यथा ।।

bhūyaśca ninanādoṣaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ | trāsayāmāsa raunyāni yugante jalado yathā ||

Verse 18

तं श्रुत्वा निनिदं घोरं तस्व भीमस्य रक्षसः। आचार्यमुसंगम्य भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत् ।।

taṃ śrutvā ninidaṃ ghoraṃ tasva bhīmasya rakṣasaḥ| ācāryamusaṃgamya bhīṣmaḥ śāntanavo'bravīt ||

Verse 19

यथैव निनन्दो घोरः श्रूयते राक्षसेरितः । हैडिम्बो युध्यते नूनं राज्ञा दुर्योधनेन च ।।

yathaiva ninando ghoraḥ śrūyate rākṣaseritaḥ | haiḍimbo yudhyate nūnaṃ rājñā duryodhanena ca ||

Verse 20

नैष शक्यो हि संग्रामे जेतुं भूतेन केनचित् । तत्र गच्छत भद्रं वो राजानं परिरक्षितुम् ।।

naiṣa śakyo hi saṃgrāme jetuṃ bhūtena kenacit | tatra gacchata bhadraṃ vo rājānaṃ parirakṣitum ||

Verse 21

अभिद्रुत्य महाबाहुं राक्षसेन प्रपीडितम्। एतद्धि परमं कृत्यं सर्वेषां नः परंतपाः ।।

abhidrutya mahābāhuṃ rākṣasena prapīḍitam| etaddhi paramaṃ kṛtyaṃ sarveṣāṃ naḥ paraṃtapāḥ ||

Verse 22

पितामहवचः श्रुत्वा त्वरमाणा महारथाः । उत्तमं जवमास्थाय प्रययुर्यत्र कौरवः ।।

pitāmahavacaḥ śrutvā tvaramāṇā mahārathāḥ | uttamaṃ javamāsthāya prayayuryatra kauravaḥ ||

Verse 23

द्रोणश्च सोमदत्तश्च बाह्लीकोऽथ जयद्रथः । कृपो भिरिश्रवाः शल्य आवन्त्यः स बृहद्बलः ।।

droṇaśca somadattaśca bāhlīko'tha jayadrathaḥ | kṛpo bhiriśravāḥ śalya āvantyaḥ sa bṛhadbalaḥ ||

Verse 24

अश्वत्थामा विकर्णश्च चित्रसेनो विविंशतिः। रथाश्चानेकसाहस्रा ये तेषामनुयायिनः ।।

aśvatthāmā vikarṇaśca citraseno viviṃśatiḥ| rathāścānekasāhasrā ye teṣāmanuyāyinaḥ ||

Verse 25

अभिद्रुतं परीप्सन्तः पुत्रं दुर्योधनं तव। तदनीकमनाधृष्यं पालितं तु महारथैः ।।

abhidrutaṃ parīpsantaḥ putraṃ duryodhanaṃ tava| tadanīkamanādhṛṣyaṃ pālitaṃ tu mahārathaiḥ ||

Verse 26

पाततायिनमायान्तं प्रेक्ष्य राक्षससत्तमः । ...कम्पत महाबाहुर्मैनाक इव पर्वतःक ।।

pātatāyinamāyāntaṃ prekṣya rākṣasasattamaḥ | ...kampata mahābāhurmaināka iva parvataḥka ||

Verse 27

प्रगृह्य विपुलं चापं ज्ञातिभिः परिवारितः । शूलमुद्गरहस्तैश्च नानाप्रहरणैरपि ।।

pragṛhya vipulaṃ cāpaṃ jñātibhiḥ parivāritaḥ | śūlamudgarahastaiśca nānāpraharaṇairapi ||

Verse 28

ततः समभवद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् । राक्षसानां च मुख्यस्य दुर्योधनबलस्य च ।।

tataḥ samabhavadyuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam | rākṣasānāṃ ca mukhyasya duryodhanabalasya ca ||

Verse 29

धनुषां कूजतां शब्दः सर्वतस्तुमुलो रणे । अश्रूयत महाराज वंशानां दह्यतामिव ।।

dhanuṣāṃ kūjatāṃ śabdaḥ sarvatastumulo raṇe | aśrūyata mahārāja vaṃśānāṃ dahyatāmiva ||

Verse 30

शस्त्राणां पात्यमानानां कवचेषु शरीरिणाम्। शब्दः समभवद्राजन्गिरीणामिव भिद्यताम् ।।

śastrāṇāṃ pātyamānānāṃ kavaceṣu śarīriṇām| śabdaḥ samabhavadrājangirīṇāmiva bhidyatām ||

Verse 31

वीरबाहुविसृष्टानां तोमराणां विशांपते । रूपमासीद्वियत्स्थानां सर्पाणामिव सर्पताम् ।।

vīrabāhuvisṛṣṭānāṃ tomarāṇāṃ viśāṃpate | rūpamāsīdviyatsthānāṃ sarpāṇāmiva sarpatām ||

Verse 32

ततः परमसंक्रुद्धो विष्फार्य सुमहद्धनुः । राक्षसन्द्रो महाबाहुर्विनदन्भैरव रवम् ।।

tataḥ paramasaṃkruddho viṣphārya sumahaddhanuḥ | rākṣasandro mahābāhurvinadanbhairava ravam ||

Verse 33

आचार्यस्यार्धचन्द्रेण क्रुद्धश्चिच्छेद कार्मुकम् । सोमदत्तस्य भल्लेन ध्वजं चोन्मथ्य चानदत् ।।

ācāryasyārdhacandreṇa kruddhaściccheda kārmukam | somadattasya bhallena dhvajaṃ conmathya cānadat ||

Verse 34

बाह्लीकं च त्रिभिर्बाणैः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे। कृपमेकेन विव्याध चित्रसेनं त्रिभिः शरैः ।।

bāhlīkaṃ ca tribhirbāṇaiḥ pratyavidhyatstanāntare| kṛpamekena vivyādha citrasenaṃ tribhiḥ śaraiḥ ||

Verse 35

पूर्णायतविसृष्टेन सम्यक्प्रणिहितेन च। जत्रुदेशे समासाद्य विकर्णं समताडयत् ।।

pūrṇāyatavisṛṣṭena samyakpraṇihitena ca| jatrudeśe samāsādya vikarṇaṃ samatāḍayat ||

Verse 36

न्यषीदत्स्वरथोपस्थे शोणितेन परिप्लुतः । ततः पुनरमेयात्मा नाराचान्दश पञ्च च ।।

nyaṣīdatsvarathopasthe śoṇitena pariplutaḥ | tataḥ punarameyātmā nārācāndaśa pañca ca ||

Verse 37

भूरिश्रवसि संक्रुद्धः प्राहिणोद्भरतर्षभ । ते वर्म भित्त्वा तस्याशु विविशुर्धरणीतलम् ।।

bhūriśravasi saṃkruddhaḥ prāhiṇodbharatarṣabha | te varma bhittvā tasyāśu viviśurdharaṇītalam ||

Verse 38

विविंशतेश्च द्रौणेश्च यन्तारौ समताडयत्। तौ पेततू रथोपस्थे रश्मीनुत्सृज्य वाजिनाम् ।।

viviṃśateśca drauṇeśca yantārau samatāḍayat| tau petatū rathopasthe raśmīnutsṛjya vājinām ||

Verse 39

सिन्धुराज्ञोऽर्धचन्द्रेण वाराहं स्वर्णभूषितम् । उन्ममाथ महाराज द्वितीयेनाच्छिनद्धनुः ।।

sindhurājño'rdhacandreṇa vārāhaṃ svarṇabhūṣitam | unmamātha mahārāja dvitīyenācchinaddhanuḥ ||

Verse 40

चतुर्भिरथ नाराचैरावन्त्यस्य महात्मनः । जघान चतुरो वाहान्क्रोधसंरक्तलोचनः ।।

caturbhiratha nārācairāvantyasya mahātmanaḥ | jaghāna caturo vāhānkrodhasaṃraktalocanaḥ ||

Verse 41

पूर्णायतविसृष्टेन पीतेन निशितेन च । निर्बिभेद महाराज राजपुत्रं बृहद्बलम् ।।

pūrṇāyatavisṛṣṭena pītena niśitena ca | nirbibheda mahārāja rājaputraṃ bṛhadbalam ||

Verse 42

स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत्। भृशं क्रोधेन चाविष्टो रथस्थो राक्षसाधिपः ।।

sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat| bhṛśaṃ krodhena cāviṣṭo rathastho rākṣasādhipaḥ ||

Verse 43

चिक्षेप निशितांस्तीक्ष्णाञ्छरानाशीविषोपमान्। बिभिदुस्ते महाराज शल्यं युद्धविशारदम् ।।

cikṣepa niśitāṃstīkṣṇāñcharānāśīviṣopamān| bibhiduste mahārāja śalyaṃ yuddhaviśāradam ||