Adhyaya 90

Verse 1

अर्जुनात्मजेन इरावता शकुनेरनुजानां वधः ।। 1 ।। आर्श्चशृङ्गिनाम्ना राक्षसेन इरावतो वधः ।। 2 ।। सञ्जय उवाच। वर्तमाने तथा रौद्रे राजन्वीरवरक्षये। शकुनिः सौबलः श्रीमान्पाण्डवान्समुपाद्रवत् ।।

arjunātmajena irāvatā śakuneranujānāṃ vadhaḥ || 1 || ārścaśṛṅgināmnā rākṣasena irāvato vadhaḥ || 2 || sañjaya uvāca| vartamāne tathā raudre rājanvīravarakṣaye| śakuniḥ saubalaḥ śrīmānpāṇḍavānsamupādravat ||

Verse 2

तथैव सात्वतो राजन्हार्दिक्यः परवीरहा। अभ्यद्रवत संग्रामे पाण्डवानां वरूथिनीम् ।।

tathaiva sātvato rājanhārdikyaḥ paravīrahā| abhyadravata saṃgrāme pāṇḍavānāṃ varūthinīm ||

Verse 3

ततः काम्भोजमुख्यानां नदीजानां च वाजिनाम् । आरट्टानां महीजानां सिन्धुजानां च सर्वशः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि अष्टमदिवसयुद्धे नवतितमोऽध्यायः ।।

tataḥ kāmbhojamukhyānāṃ nadījānāṃ ca vājinām | āraṭṭānāṃ mahījānāṃ sindhujānāṃ ca sarvaśaḥ || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi aṣṭamadivasayuddhe navatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 4

वनायुजानां शुभ्राणां तथा पर्वतवासिनाम् । वाजिनां बहुभिः सङ्ख्ये समन्तात्परिवारयन् ।।

vanāyujānāṃ śubhrāṇāṃ tathā parvatavāsinām | vājināṃ bahubhiḥ saṅkhye samantātparivārayan ||

Verse 5

ये चापरे तित्तिरिजा जवना वातरंहसः । सुवर्णालङ्कृतैरेतैर्वर्मवद्भिः सुकल्पितैः ।।

ye cāpare tittirijā javanā vātaraṃhasaḥ | suvarṇālaṅkṛtairetairvarmavadbhiḥ sukalpitaiḥ ||

Verse 6

हयैर्वातजवैर्मुख्यैः पाण्डवस्य सुतो बली । अभ्यवर्तत तत्सैन्यं हृष्टरूपः परंतपाः ।। वाजिनां वेगवतां वाजिनामश्वानां बहुभिर्गणैः परिवारयन्निति गणशब्दाध्याहारेण द्वयोः संबन्धः ।।

hayairvātajavairmukhyaiḥ pāṇḍavasya suto balī | abhyavartata tatsainyaṃ hṛṣṭarūpaḥ paraṃtapāḥ || vājināṃ vegavatāṃ vājināmaśvānāṃ bahubhirgaṇaiḥ parivārayanniti gaṇaśabdādhyāhāreṇa dvayoḥ saṃbandhaḥ ||

Verse 7

अर्जुनस्य सुतः श्रीमानिरावान्नाम वीर्यवान् । सुतायां नागराजस्य जातः पार्थेन धीमता ।। पाण्डवस्यार्जुनस्य सुत इरावान् ।।

arjunasya sutaḥ śrīmānirāvānnāma vīryavān | sutāyāṃ nāgarājasya jātaḥ pārthena dhīmatā || pāṇḍavasyārjunasya suta irāvān ||

Verse 8

ऐरावतेन सा दत्ता अनपत्या महात्मना । पत्यौ हते सुपर्णेन कृपणा दीनचेतना ।।

airāvatena sā dattā anapatyā mahātmanā | patyau hate suparṇena kṛpaṇā dīnacetanā ||

Verse 9

कार्यार्थं तां च जग्राह पार्थः कामवशानुगाम् । एवमेष समुत्पन्नः परक्षेत्रेऽर्जुनात्मजः ।।

kāryārthaṃ tāṃ ca jagrāha pārthaḥ kāmavaśānugām | evameṣa samutpannaḥ parakṣetre'rjunātmajaḥ ||

Verse 10

स नागलोके संवृद्धो मात्रा च परिरक्षितः । पितृव्येण परित्यक्तः पार्थद्वेषाद्दुरात्मना ।। नागराजस्य ऐरावतस्य ।।

sa nāgaloke saṃvṛddho mātrā ca parirakṣitaḥ | pitṛvyeṇa parityaktaḥ pārthadveṣāddurātmanā || nāgarājasya airāvatasya ||

Verse 11

खमुत्पत्य महाराज नागराट् सत्यविक्रमः । इन्द्रलोकं जगामाशु श्रुत्वा तत्रार्जुनं गतम् ।।

khamutpatya mahārāja nāgarāṭ satyavikramaḥ | indralokaṃ jagāmāśu śrutvā tatrārjunaṃ gatam ||

Verse 12

सोऽभिगम्य महाबाहुः पितरं सत्यविक्रमः । अभ्यवादयदव्यग्रो विनयेन कृताञ्जलिः ।।

so'bhigamya mahābāhuḥ pitaraṃ satyavikramaḥ | abhyavādayadavyagro vinayena kṛtāñjaliḥ ||

Verse 13

न्यवेदयत चात्मानमर्जुनस्य महात्मनः । इरावानस्मि भद्रं ते पुत्रश्चाहं तव प्रभो ।।

nyavedayata cātmānamarjunasya mahātmanaḥ | irāvānasmi bhadraṃ te putraścāhaṃ tava prabho ||

Verse 14

मातुः समागमो यश्च तत्सर्वं प्रत्यवेदयत् । तच्च सर्वं यथावृत्तमनुसस्मार पाण्डवः ।।

mātuḥ samāgamo yaśca tatsarvaṃ pratyavedayat | tacca sarvaṃ yathāvṛttamanusasmāra pāṇḍavaḥ ||

Verse 15

परिष्वज्य सुतं चापि आत्मनः सदृशं गुणैः । प्रीतिमाननयत्पार्थो देवराजनिवेशनम् ।।

pariṣvajya sutaṃ cāpi ātmanaḥ sadṛśaṃ guṇaiḥ | prītimānanayatpārtho devarājaniveśanam ||

Verse 16

सोऽर्जुनेन समाज्ञप्तो देवलोके तदा नृप । प्रीतिपूर्वं महाबाहुः स्वकार्यं प्रति भारत ।।

so'rjunena samājñapto devaloke tadā nṛpa | prītipūrvaṃ mahābāhuḥ svakāryaṃ prati bhārata ||

Verse 17

स चापि नरशार्दूलः शार्दूलसमविक्रमः। अब्रवीच्च तदा पार्थमयमस्मि तवानघ ।।

sa cāpi naraśārdūlaḥ śārdūlasamavikramaḥ| abravīcca tadā pārthamayamasmi tavānagha ||

Verse 18

स्थितः प्रेष्यश्च पुत्रश्च सर्वथा त्वं प्रशाधि माम् । कं करोमि च ते कामं कं च कामं त्वमिच्छसि ।।

sthitaḥ preṣyaśca putraśca sarvathā tvaṃ praśādhi mām | kaṃ karomi ca te kāmaṃ kaṃ ca kāmaṃ tvamicchasi ||

Verse 19

परिष्वज्य सुतं प्रेम्णा वासविः प्रत्युवाच तम्। प्रीतिपूर्वं च कार्यं च कार्या प्रीतिश्च मानदः ।।

pariṣvajya sutaṃ premṇā vāsaviḥ pratyuvāca tam| prītipūrvaṃ ca kāryaṃ ca kāryā prītiśca mānadaḥ ||

Verse 20

युद्धकाले तु साहाय्यं दातव्यं नो भवेदिति । बाढमित्येवमुक्त्वा तु युद्धकाल इहागतः ।।

yuddhakāle tu sāhāyyaṃ dātavyaṃ no bhavediti | bāḍhamityevamuktvā tu yuddhakāla ihāgataḥ ||

Verse 21

कामवर्णजवैरश्वैः सर्वतः शुशुभे वृतः । ते हयाः काञ्चनापीडा नानावर्णा मनोजवाः ।।

kāmavarṇajavairaśvaiḥ sarvataḥ śuśubhe vṛtaḥ | te hayāḥ kāñcanāpīḍā nānāvarṇā manojavāḥ ||

Verse 22

उत्पेतुः सहसा राजन्हंसा इव महोदधौ । ते त्वदीयान्समासाद्य हयसंघान्मनोजवान् ।।

utpetuḥ sahasā rājanhaṃsā iva mahodadhau | te tvadīyānsamāsādya hayasaṃghānmanojavān ||

Verse 23

क्रोडैः क्रोडानभिघ्नन्तो घोणाभिश्च परस्परम् । निपेतुः सहसा राजन्सुवेगाभिहता भुवि ।।

kroḍaiḥ kroḍānabhighnanto ghoṇābhiśca parasparam | nipetuḥ sahasā rājansuvegābhihatā bhuvi ||

Verse 24

निपतद्भिस्तथा तैश्च हयसङ्घैः परस्परम् । शुश्रुवे दारुणः शब्दः सुपर्णपतने यथा ।।

nipatadbhistathā taiśca hayasaṅghaiḥ parasparam | śuśruve dāruṇaḥ śabdaḥ suparṇapatane yathā ||

Verse 25

तथैव तावका राजन्समेत्यान्योन्यमाहवे । परस्परवधं घोरं चक्रुस्ते हयसादिनः ।।

tathaiva tāvakā rājansametyānyonyamāhave | parasparavadhaṃ ghoraṃ cakruste hayasādinaḥ ||

Verse 26

तस्मिंस्तथा वर्तमाने संकुले तुमुले भृशम् । उभयोरपि संशान्ता हयसङ्घाः समन्ततः ।।

tasmiṃstathā vartamāne saṃkule tumule bhṛśam | ubhayorapi saṃśāntā hayasaṅghāḥ samantataḥ ||

Verse 27

प्रक्षीणसायकाः शूरा निहताश्वाः श्रमातुराः । विलयं समनुप्राप्तास्तक्षमाणाः परस्परम् ।।

prakṣīṇasāyakāḥ śūrā nihatāśvāḥ śramāturāḥ | vilayaṃ samanuprāptāstakṣamāṇāḥ parasparam ||

Verse 28

ततः क्षीणे हयानिके किंचिच्छेषे च भारत । सौबलस्यानुजाः शूरा निर्गता रणमूर्धनि ।।

tataḥ kṣīṇe hayānike kiṃciccheṣe ca bhārata | saubalasyānujāḥ śūrā nirgatā raṇamūrdhani ||

Verse 29

वायुवेगसमस्पर्शाञ्जवे वायुसमांश्च ते। आरुह्य बलसंपन्नान्वयःस्थांस्तुरगोत्तमान् ।।

vāyuvegasamasparśāñjave vāyusamāṃśca te| āruhya balasaṃpannānvayaḥsthāṃsturagottamān ||

Verse 30

गजो गवाक्षो वृषकश्चर्मवानार्जयः शुकः। षडेते बलसंपन्ना निर्ययुर्महतो बलात् ।।

gajo gavākṣo vṛṣakaścarmavānārjayaḥ śukaḥ| ṣaḍete balasaṃpannā niryayurmahato balāt ||

Verse 31

वार्यमाणाः शकुनिना स्वैश्च योधैर्महाबलैः । सन्नद्धा युद्धकुशला रौद्ररूपा महाबलाः ।।

vāryamāṇāḥ śakuninā svaiśca yodhairmahābalaiḥ | sannaddhā yuddhakuśalā raudrarūpā mahābalāḥ ||

Verse 32

तदनीकं महाबहो भित्त्वा परमदुर्जयम् । बलेन महता युक्ताः स्वर्गाय विजयैषिणः ।।

tadanīkaṃ mahābaho bhittvā paramadurjayam | balena mahatā yuktāḥ svargāya vijayaiṣiṇaḥ ||

Verse 33

विविशुस्ते तदा हृष्टा गान्धारा युद्धदुर्मदाः । तान्प्रविष्टांस्तदा दृष्ट्वा इरावानपि वीर्यवान् ।।

viviśuste tadā hṛṣṭā gāndhārā yuddhadurmadāḥ | tānpraviṣṭāṃstadā dṛṣṭvā irāvānapi vīryavān ||

Verse 34

अब्रवीत्समरे योधान्स्वान्विचित्रहयस्थितान् । यथैते धार्तराष्ट्रस्य योधाः सानुगवाहनाः ।।

abravītsamare yodhānsvānvicitrahayasthitān | yathaite dhārtarāṣṭrasya yodhāḥ sānugavāhanāḥ ||

Verse 35

हन्यन्ते समरे सर्वे तथा नीतिर्विधीयताम् । बाढमित्येवमुक्त्वा ते सर्वे योधा इरावतः ।।

hanyante samare sarve tathā nītirvidhīyatām | bāḍhamityevamuktvā te sarve yodhā irāvataḥ ||

Verse 36

जघ्नुस्तेषां बलानीकं दुर्जयं समरे परैः । तदनीकमनीकेन समरे वीक्ष्य पातितम् ।।

jaghnusteṣāṃ balānīkaṃ durjayaṃ samare paraiḥ | tadanīkamanīkena samare vīkṣya pātitam ||

Verse 37

अमृष्यमाणास्ते सर्वे सुबलस्यात्मजा रणे । इरावन्तमभिद्रुत्य सर्वतः पर्यवारयन् ।।

amṛṣyamāṇāste sarve subalasyātmajā raṇe | irāvantamabhidrutya sarvataḥ paryavārayan ||

Verse 38

ताडयन्तः शितैः प्रासैश्चोदयन्तः परस्परम्। ते शूराः पर्यधावन्त कुर्वन्तो महदाकुलम् ।।

tāḍayantaḥ śitaiḥ prāsaiścodayantaḥ parasparam| te śūrāḥ paryadhāvanta kurvanto mahadākulam ||

Verse 39

इरावानथ निर्भिन्नः प्रासैस्तीक्ष्णैर्महात्मभिः । स्रवता रुधिरेणाक्तस्तोत्रैर्विद्ध इव द्विपः ।।

irāvānatha nirbhinnaḥ prāsaistīkṣṇairmahātmabhiḥ | sravatā rudhireṇāktastotrairviddha iva dvipaḥ ||

Verse 40

उरस्यपि च पृष्ठे च पार्श्वयोश्च भृशाहतः । एको बहुभिरत्यर्थं धैर्याद्राजन्न विव्यथे ।।

urasyapi ca pṛṣṭhe ca pārśvayośca bhṛśāhataḥ | eko bahubhiratyarthaṃ dhairyādrājanna vivyathe ||

Verse 41

इरावानपि संक्रुद्धः सर्वास्तान्निशितैः शरैः । मोहयामास समरे विद्ध्वा परपुरंजयः ।।

irāvānapi saṃkruddhaḥ sarvāstānniśitaiḥ śaraiḥ | mohayāmāsa samare viddhvā parapuraṃjayaḥ ||

Verse 42

प्रासानुत्कृष्य तरसा स्वशरीरादरिन्दमः । तैरेव ताडयामास सुबलस्यात्मजान्रणे ।।

prāsānutkṛṣya tarasā svaśarīrādarindamaḥ | taireva tāḍayāmāsa subalasyātmajānraṇe ||

Verse 43

विकृष्य च शितं खङ्गं गृहीत्वा च शरावरम् । पदातिर्द्रुतमागच्छज्जिघांसुः सौबलान्युधि ।।

vikṛṣya ca śitaṃ khaṅgaṃ gṛhītvā ca śarāvaram | padātirdrutamāgacchajjighāṃsuḥ saubalānyudhi ||

Verse 44

ततः प्रत्यागतप्राणाः सर्वे ते सुबलात्मजाः । भूयः क्रोधसमाविष्टा इरावन्तमभिद्रुताः ।।

tataḥ pratyāgataprāṇāḥ sarve te subalātmajāḥ | bhūyaḥ krodhasamāviṣṭā irāvantamabhidrutāḥ ||

Verse 45

इरावानपि खङ्गेन दर्शयन्पाणिलाघवम् । अभ्यवर्तत देवांश्च मानुषांश्चैव संयुगे ।।

irāvānapi khaṅgena darśayanpāṇilāghavam | abhyavartata devāṃśca mānuṣāṃścaiva saṃyuge ||

Verse 46

लाघवेनाथ चरतः सर्वे ते सुबलात्मजाः । अन्तरं नाभ्यगच्छन्त चरन्तः शीघ्रगैर्हयैः ।।

lāghavenātha carataḥ sarve te subalātmajāḥ | antaraṃ nābhyagacchanta carantaḥ śīghragairhayaiḥ ||

Verse 47

भूमिष्ठमथ तं सह्ख्ये ह्यन्तरिक्षादवप्लुतम् । परिवार्य भृशं सर्वे ग्रहीतुमुपचक्रमुः ।।

bhūmiṣṭhamatha taṃ sahkhye hyantarikṣādavaplutam | parivārya bhṛśaṃ sarve grahītumupacakramuḥ ||

Verse 48

अथाभ्याशगतानां तेषां गात्राण्यकृन्तत । असिहस्तोऽस्त्रहस्तानां तेषां गात्राण्यकृन्तत ।।

athābhyāśagatānāṃ teṣāṃ gātrāṇyakṛntata | asihasto'strahastānāṃ teṣāṃ gātrāṇyakṛntata ||

Verse 49

आयुधानि च सर्वेषां बाहूनपि विभूषितान्। अपतन्त निकृत्ताङ्गा मृता भूमौ गतासवः ।।

āyudhāni ca sarveṣāṃ bāhūnapi vibhūṣitān| apatanta nikṛttāṅgā mṛtā bhūmau gatāsavaḥ ||

Verse 50

वृषकस्तु महाराज बहुधा विपरिक्षतः। अमुच्यत महारौद्रात्तस्माद्वीरावकर्तनात् ।।

vṛṣakastu mahārāja bahudhā viparikṣataḥ| amucyata mahāraudrāttasmādvīrāvakartanāt ||

Verse 51

तान्सर्वान्पतितान्दृष्ट्वा भीतो दुर्योधनस्ततः। अभ्यधावत संक्रुद्धो राक्षसं घोरदर्शनम् ।।

tānsarvānpatitāndṛṣṭvā bhīto duryodhanastataḥ| abhyadhāvata saṃkruddho rākṣasaṃ ghoradarśanam ||

Verse 52

आर्श्यशृङ्गिं महेष्वासं मायाविनमरिन्दमम्। वैरिणं भीमसेनस्य पूर्वं बकवधेन वै ।।

ārśyaśṛṅgiṃ maheṣvāsaṃ māyāvinamarindamam| vairiṇaṃ bhīmasenasya pūrvaṃ bakavadhena vai ||

Verse 53

पश्य वीर यथा ह्येष फल्गुनस्य सुतो बली। मायावी विप्रियं कर्तुमकार्षीन्मे बलक्षयम् ।।

paśya vīra yathā hyeṣa phalgunasya suto balī| māyāvī vipriyaṃ kartumakārṣīnme balakṣayam ||

Verse 54

त्वं च कामगमस्तात मायास्त्रे च विशारदः । कृतवैरश्च पार्थेन तस्मादेनं रणे जहि ।।

tvaṃ ca kāmagamastāta māyāstre ca viśāradaḥ | kṛtavairaśca pārthena tasmādenaṃ raṇe jahi ||

Verse 55

बाढमित्येवमुक्त्वा तु राक्षसो घोरदर्शनः । प्रययौ सिंहनादेन यत्रार्जुनसुतो युवा ।।

bāḍhamityevamuktvā tu rākṣaso ghoradarśanaḥ | prayayau siṃhanādena yatrārjunasuto yuvā ||

Verse 56

स योधैर्युद्धकुशलैर्विमलप्रासयोधिभिः । वीरैः प्रहारिभिर्युक्तैः स्वैरनीकैः समावृतः ।।

sa yodhairyuddhakuśalairvimalaprāsayodhibhiḥ | vīraiḥ prahāribhiryuktaiḥ svairanīkaiḥ samāvṛtaḥ ||

Verse 57

[हतशेषैर्महाराज द्विसाहस्त्रैर्हयोत्तमैः] निहन्तुकामः समरे इरावन्तं महाबलम् ।। पितृव्येण अश्वसेनेन ।।

[hataśeṣairmahārāja dvisāhastrairhayottamaiḥ] nihantukāmaḥ samare irāvantaṃ mahābalam || pitṛvyeṇa aśvasenena ||

Verse 58

इरावानपि संक्रुद्धस्त्वरमाणः पराक्रमी हन्तुकाममयित्रघ्नो राक्षसं प्रत्यवारयत् ।।

irāvānapi saṃkruddhastvaramāṇaḥ parākramī hantukāmamayitraghno rākṣasaṃ pratyavārayat ||

Verse 59

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य राक्षसः सुमहाबलः। त्वरमाणस्ततो मायां प्रयोक्तुमुपचक्रमे ।।

tamāpatantaṃ saṃprekṣya rākṣasaḥ sumahābalaḥ| tvaramāṇastato māyāṃ prayoktumupacakrame ||

Verse 60

तेन मायामयाः सृष्टा हयास्तावन्त एव हि। स्वारूढा राक्षसैर्घोरैः शूलपट्टसधारिभिः ।।

tena māyāmayāḥ sṛṣṭā hayāstāvanta eva hi| svārūḍhā rākṣasairghoraiḥ śūlapaṭṭasadhāribhiḥ ||

Verse 61

ते संरब्धाः समागम्य द्विसाहस्राः प्रहारिणः। अचिराद्गमयामासुः प्रेतलोकं परस्परम् ।।

te saṃrabdhāḥ samāgamya dvisāhasrāḥ prahāriṇaḥ| acirādgamayāmāsuḥ pretalokaṃ parasparam ||

Verse 62

तस्मिंस्तु निहते सैन्ये तावुभौ युद्धदुर्मदौ। संग्रामे समतिष्ठेतां यथा वै वृत्रवासवौ ।।

tasmiṃstu nihate sainye tāvubhau yuddhadurmadau| saṃgrāme samatiṣṭhetāṃ yathā vai vṛtravāsavau ||

Verse 63

आद्रवन्तमभिप्रेक्ष्य राक्षसं युद्धदुर्मदम् । इरावाथ संरब्धः प्रत्यधावन्महाबलः ।।

ādravantamabhiprekṣya rākṣasaṃ yuddhadurmadam | irāvātha saṃrabdhaḥ pratyadhāvanmahābalaḥ ||

Verse 64

समभ्याशगतस्याजौ तस्य खङ्गेन दुर्मदः । चिच्छेद कार्मुकं दीप्तं शरवापं च कञ्चुकम् ।।

samabhyāśagatasyājau tasya khaṅgena durmadaḥ | ciccheda kārmukaṃ dīptaṃ śaravāpaṃ ca kañcukam ||

Verse 65

स निकृत्तं धनुर्दृष्ट्वा खं जवेन समाविशत्। इरावन्तमभिक्रुद्धं मोहयन्निव मायया ।।

sa nikṛttaṃ dhanurdṛṣṭvā khaṃ javena samāviśat| irāvantamabhikruddhaṃ mohayanniva māyayā ||

Verse 66

ततोऽन्तरिक्षमुत्पत्य इरावानपि राक्षसम्। विमोहयित्वा मायाभिसत्स्य गात्रामि सायकैः ।।

tato'ntarikṣamutpatya irāvānapi rākṣasam| vimohayitvā māyābhisatsya gātrāmi sāyakaiḥ ||

Verse 67

चिच्छेद सर्वमर्मज्ञः कामरूपो दुरासदः । तथा स राक्षसश्रेष्ठः शरैः कृत्तः पुनः पुनः ।।

ciccheda sarvamarmajñaḥ kāmarūpo durāsadaḥ | tathā sa rākṣasaśreṣṭhaḥ śaraiḥ kṛttaḥ punaḥ punaḥ ||

Verse 68

संबभूव महाराज समवाप च यौवनम् । माया हि सहराज समवाप च यौवनम् ।।

saṃbabhūva mahārāja samavāpa ca yauvanam | māyā hi saharāja samavāpa ca yauvanam ||

Verse 69

एवं तद्राक्षसस्याङ्गं छिन्नंछिन्नं व्यरोहत । इरावानपि संक्रुद्धो राक्षसं त महाबलम् ।।

evaṃ tadrākṣasasyāṅgaṃ chinnaṃchinnaṃ vyarohata | irāvānapi saṃkruddho rākṣasaṃ ta mahābalam ||

Verse 70

परश्वथेन तीक्ष्णेन चिच्छेद च पुनः पुनः । स तेन बलिना वीरश्छिद्यमान इव द्रुमः ।।

paraśvathena tīkṣṇena ciccheda ca punaḥ punaḥ | sa tena balinā vīraśchidyamāna iva drumaḥ ||

Verse 71

राक्षसो व्यनदद्धोरं स शब्दस्तुमुलोऽभवत्। परश्वथक्षतं रक्षः सुस्राव बहुशोणितम् ।।

rākṣaso vyanadaddhoraṃ sa śabdastumulo'bhavat| paraśvathakṣataṃ rakṣaḥ susrāva bahuśoṇitam ||

Verse 72

ततश्रुक्रोध बलवांश्चक्रे वेगं च संयुगे। आर्श्यशृङ्गिस्ततो दृष्ट्वा समरे शत्रुमूर्चितम् ।।

tataśrukrodha balavāṃścakre vegaṃ ca saṃyuge| ārśyaśṛṅgistato dṛṣṭvā samare śatrumūrcitam ||

Verse 73

कृत्वा घोरं महद्रूपं ग्रहीतुमुपचक्रमे । अर्जुनस्य सुतं वीरमिरावन्तं यशस्विनम् ।।

kṛtvā ghoraṃ mahadrūpaṃ grahītumupacakrame | arjunasya sutaṃ vīramirāvantaṃ yaśasvinam ||

Verse 74

संग्रामशिरसो मध्ये सर्वेषां तत्र पश्यताम्। तां दृष्ट्वा तादृशीं मायां राक्षसस्य दुरात्मनः ।।

saṃgrāmaśiraso madhye sarveṣāṃ tatra paśyatām| tāṃ dṛṣṭvā tādṛśīṃ māyāṃ rākṣasasya durātmanaḥ ||

Verse 75

इरावानपि संक्रुद्धो मायां स्रष्टुं प्रचक्रमे। तस्य क्रोधाभिभूतस्य समरेष्वनिवर्तिनः ।।

irāvānapi saṃkruddho māyāṃ sraṣṭuṃ pracakrame| tasya krodhābhibhūtasya samareṣvanivartinaḥ ||

Verse 76

योऽन्वयो मातृकस्तस्य स एनमभिपेदिवान्। स नागैर्बहुभी राजन्निरावान्संवृतो रणे ।।

yo'nvayo mātṛkastasya sa enamabhipedivān| sa nāgairbahubhī rājannirāvānsaṃvṛto raṇe ||

Verse 77

दधार सुमहद्रूपमनन्त इव भोगवान्। ततो बहुविधैर्नागैश्छादयामास राक्षसम् ।।

dadhāra sumahadrūpamananta iva bhogavān| tato bahuvidhairnāgaiśchādayāmāsa rākṣasam ||

Verse 78

छाद्यमानस्तु नागैः स ध्यात्वा राक्षसपुङ्गवः। सौपर्णं रूपमास्थाय भक्षयामास पन्नगम् ।।

chādyamānastu nāgaiḥ sa dhyātvā rākṣasapuṅgavaḥ| sauparṇaṃ rūpamāsthāya bhakṣayāmāsa pannagam ||

Verse 79

मायया भक्षिते तस्मिन्नन्वये तस्य मातृके । विमोहितमिरावन्तं न्यहनद्राक्षसोऽसिना ।।

māyayā bhakṣite tasminnanvaye tasya mātṛke | vimohitamirāvantaṃ nyahanadrākṣaso'sinā ||

Verse 80

सकुण्डलं समुकुटं पद्मेन्दुसदृशप्रभम् । इरावतः शिरो रक्षः पातयामास भूतले ।।

sakuṇḍalaṃ samukuṭaṃ padmendusadṛśaprabham | irāvataḥ śiro rakṣaḥ pātayāmāsa bhūtale ||

Verse 81

तस्मिंस्तु निहते वीरे राक्षसेनार्जुनात्मजे। विशोकाः समपद्यन्त धार्तराष्ट्राः सराजकाः ।।

tasmiṃstu nihate vīre rākṣasenārjunātmaje| viśokāḥ samapadyanta dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ ||

Verse 82

तस्मिन्महति संग्रामे तादृशे भैरवे पुनः। महान्व्यतिकरो घोरः सेनयोः समपद्यत ।।

tasminmahati saṃgrāme tādṛśe bhairave punaḥ| mahānvyatikaro ghoraḥ senayoḥ samapadyata ||

Verse 83

गजा हयाः पदाताश्च विमिश्रा दन्तिभिर्हताः । रथाश्वा दन्तिनश्चैव पत्तिभिस्तत्र सूदिताः ।।

gajā hayāḥ padātāśca vimiśrā dantibhirhatāḥ | rathāśvā dantinaścaiva pattibhistatra sūditāḥ ||

Verse 84

तथा पत्तिरथौघाश्च हयाश्च बहवो रणे। रथिभिर्निहता राजंस्तव तेषां च संकुले ।।

tathā pattirathaughāśca hayāśca bahavo raṇe| rathibhirnihatā rājaṃstava teṣāṃ ca saṃkule ||

Verse 85

अजानन्नर्जुनश्चापि निहतं पुत्रमौरसम्। जघान समरे शूरान्राज्ञस्तान्भीष्मरक्षिणः ।।

ajānannarjunaścāpi nihataṃ putramaurasam| jaghāna samare śūrānrājñastānbhīṣmarakṣiṇaḥ ||

Verse 86

तथैव तावका राजन्सृञ्जयाश्च सहस्रशः। जुह्वतः समरे प्राणान्निजघ्रुरितरेतरम् ।।

tathaiva tāvakā rājansṛñjayāśca sahasraśaḥ| juhvataḥ samare prāṇānnijaghruritaretaram ||

Verse 87

मुक्तकेशा विकवचा विरथाश्छिन्नकार्मुकाः । बाहुभिः समयुध्यन्त समवेताः परस्परम् ।।

muktakeśā vikavacā virathāśchinnakārmukāḥ | bāhubhiḥ samayudhyanta samavetāḥ parasparam ||

Verse 88

तथा मर्मातिगैर्भीष्मो निजघान महारथान्। कम्पयन्समरे सेनां पाण्डवानां परंतपः ।।

tathā marmātigairbhīṣmo nijaghāna mahārathān| kampayansamare senāṃ pāṇḍavānāṃ paraṃtapaḥ ||

Verse 89

तेन यौधिष्ठिरे सैन्ये बहवो मानवा हताः। दन्तिनः सादिनश्चैव रथिनोऽथ हयास्तथा ।।

tena yaudhiṣṭhire sainye bahavo mānavā hatāḥ| dantinaḥ sādinaścaiva rathino'tha hayāstathā ||

Verse 90

तत्र भारत भीष्मस्य रणे दृष्ट्वा पराक्रमम् । अत्यद्भुतमपश्याम शक्रस्येव पराक्रमम् ।।

tatra bhārata bhīṣmasya raṇe dṛṣṭvā parākramam | atyadbhutamapaśyāma śakrasyeva parākramam ||

Verse 91

तथैव भीमसेनस्य पार्षतस्य च भारत। रौद्रमासीद्रणे युद्धं सात्यकस्य च धन्विनः ।।

tathaiva bhīmasenasya pārṣatasya ca bhārata| raudramāsīdraṇe yuddhaṃ sātyakasya ca dhanvinaḥ ||

Verse 92

दृष्ट्वा द्रोणस्य विक्रान्तं पाण्डवान्भयमाविशत् । एक एव रणे शक्तो निहन्तुं सर्वसैनिकान् ।।

dṛṣṭvā droṇasya vikrāntaṃ pāṇḍavānbhayamāviśat | eka eva raṇe śakto nihantuṃ sarvasainikān ||

Verse 93

किं पुनः पृथिवीशूरैर्योधव्रातैः समावृतः। इत्यब्रुवन्महाराज रणे द्रोणेन पीडिताः।।

kiṃ punaḥ pṛthivīśūrairyodhavrātaiḥ samāvṛtaḥ| ityabruvanmahārāja raṇe droṇena pīḍitāḥ||

Verse 94

वर्तमाने तथा रौद्रे संग्रामे भरतर्षभ । उभयोः सेनयोः शूरा नामृष्यन्त परस्परम् ।।

vartamāne tathā raudre saṃgrāme bharatarṣabha | ubhayoḥ senayoḥ śūrā nāmṛṣyanta parasparam ||

Verse 95

आविष्टा इव युध्यन्ते रक्षोभूतैर्महाबलैः । तावकाः पाण्डवेयाश्च संरब्धास्तात धन्विनः ।। अयमर्धः श्लोको दाक्षिणात्यकोशेषु नास्ति खo झo पुस्तकयोरस्ति ।।

āviṣṭā iva yudhyante rakṣobhūtairmahābalaiḥ | tāvakāḥ pāṇḍaveyāśca saṃrabdhāstāta dhanvinaḥ || ayamardhaḥ śloko dākṣiṇātyakośeṣu nāsti khao jhao pustakayorasti ||

Verse 96

न स्म पश्यामहे कंचित्प्राणान्यः परिरक्षति। दैवासुराभे समरे तस्मिन्योधा नराधिप ।।

na sma paśyāmahe kaṃcitprāṇānyaḥ parirakṣati| daivāsurābhe samare tasminyodhā narādhipa ||