Adhyaya 89

Verse 1

धृतराष्ट्रेण पुत्रवधश्रवणात् शोचनम् ।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। दृष्ट्वा मे निहतान्पुत्रान्बहूनेकेन सञ्जय । भीष्मो द्रोणः कृपश्चैव किमकुर्वत संयुगे।।

dhṛtarāṣṭreṇa putravadhaśravaṇāt śocanam || 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| dṛṣṭvā me nihatānputrānbahūnekena sañjaya | bhīṣmo droṇaḥ kṛpaścaiva kimakurvata saṃyuge||

Verse 2

अहन्यहनि मे पुत्राः क्षयं गच्छन्ति सञ्जय । मन्येऽहं सर्वथा पुत्रान्दैवेनोपहतान्भृशम् ।।

ahanyahani me putrāḥ kṣayaṃ gacchanti sañjaya | manye'haṃ sarvathā putrāndaivenopahatānbhṛśam ||

Verse 3

यत्र मे तनयाः सर्वे जीयन्ते न जयन्त्युत । यत्र भीष्मस्य द्रोणस्य कृपस्य च महात्मनः ।।

yatra me tanayāḥ sarve jīyante na jayantyuta | yatra bhīṣmasya droṇasya kṛpasya ca mahātmanaḥ ||

Verse 4

सौमदत्तेश्च वीरस्य भगदत्तस्य चोभयोः । अश्वत्थाम्नस्तथा तात शूराणामनिवर्तिनाम् ।।

saumadatteśca vīrasya bhagadattasya cobhayoḥ | aśvatthāmnastathā tāta śūrāṇāmanivartinām ||

Verse 5

अन्येषां चैव शूराणां मध्यगास्तनया मम । यदहन्यन्त संग्रामे किमन्यद्भागधेयतः ।।

anyeṣāṃ caiva śūrāṇāṃ madhyagāstanayā mama | yadahanyanta saṃgrāme kimanyadbhāgadheyataḥ ||

Verse 6

न हि दुर्योधनो मन्दः पुरा प्रोक्तमबुध्यत । वार्यमाणो मया तात भीष्मेण विदुरेण च ।।

na hi duryodhano mandaḥ purā proktamabudhyata | vāryamāṇo mayā tāta bhīṣmeṇa vidureṇa ca ||

Verse 7

गन्धार्या चैव दुर्मेधाः सततं हितकाम्यया । नाबुध्यत पुरा मोहात्तस्य प्राप्तमिदं फलम् ।।

gandhāryā caiva durmedhāḥ satataṃ hitakāmyayā | nābudhyata purā mohāttasya prāptamidaṃ phalam ||

Verse 8

यद्भीमसेनः समरे पुत्रान्मम विचेतसः । अहन्यहनि संक्रुद्धो नयते यमसादनम् ।।

yadbhīmasenaḥ samare putrānmama vicetasaḥ | ahanyahani saṃkruddho nayate yamasādanam ||

Verse 9

इदं तत्समनुप्राप्तं क्षत्तुर्वचनमुत्तमम् । न बुद्धवानस्मि विभो प्रोच्यमानमिदं तदा ।।

idaṃ tatsamanuprāptaṃ kṣatturvacanamuttamam | na buddhavānasmi vibho procyamānamidaṃ tadā ||

Verse 10

निवारय सुतं द्यूतात्पाण्डवान्मा द्रुहेति च । सुहृदां हितकामानां ब्रुवतां तत्तदेव च ।।

nivāraya sutaṃ dyūtātpāṇḍavānmā druheti ca | suhṛdāṃ hitakāmānāṃ bruvatāṃ tattadeva ca ||

Verse 11

न शृणोमि पुरा वाक्यं मर्त्यः पथ्यमिवौषधम् । तदिदं समनुप्राप्तं वचनं साधु भाषितम् ।।

na śṛṇomi purā vākyaṃ martyaḥ pathyamivauṣadham | tadidaṃ samanuprāptaṃ vacanaṃ sādhu bhāṣitam ||

Verse 12

विदुरद्रोणभीष्माणां तथाऽन्येषां हितैषिणाम् । अकृत्वा वचनं पथ्यं क्षयं गच्छन्ति कौरवाः ।।

viduradroṇabhīṣmāṇāṃ tathā'nyeṣāṃ hitaiṣiṇām | akṛtvā vacanaṃ pathyaṃ kṣayaṃ gacchanti kauravāḥ ||

Verse 13

तदेतत्समतिक्रान्तं पूर्वमेव हि सञ्जय। तस्मान्मे वद तत्त्वेन यथा युद्धमवर्तत ।।

tadetatsamatikrāntaṃ pūrvameva hi sañjaya| tasmānme vada tattvena yathā yuddhamavartata ||

Verse 14

सञ्जय उवाच। मध्याह्ने मुमहारौद्रः संग्रामः समुपद्यत। लकक्षयकरो राजंस्तन्मे निगदतः शृणु ।।

sañjaya uvāca| madhyāhne mumahāraudraḥ saṃgrāmaḥ samupadyata| lakakṣayakaro rājaṃstanme nigadataḥ śṛṇu ||

Verse 15

ततः सर्वाणि सैन्यानि धर्मपुत्रस्य शासनात्। संरब्धान्यभ्यवर्तन्त भीष्ममेव जिघांसया ।।

tataḥ sarvāṇi sainyāni dharmaputrasya śāsanāt| saṃrabdhānyabhyavartanta bhīṣmameva jighāṃsayā ||

Verse 16

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सात्यकिश्च महारथः । युक्तानीका महाराज भीष्ममेव समभ्ययुः ।।

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sātyakiśca mahārathaḥ | yuktānīkā mahārāja bhīṣmameva samabhyayuḥ ||

Verse 17

विराटो द्रुपदश्चैव सहिताः सर्वसोमकैः । अभ्यद्रवन्त संग्रामे भीष्ममेव महारथम् ।।

virāṭo drupadaścaiva sahitāḥ sarvasomakaiḥ | abhyadravanta saṃgrāme bhīṣmameva mahāratham ||

Verse 18

केकया धृष्टकेतुश्च कुन्तिभोजश्च दंशितः । शुक्तानीका महाराज भीष्ममेव समभ्ययुः ।।

kekayā dhṛṣṭaketuśca kuntibhojaśca daṃśitaḥ | śuktānīkā mahārāja bhīṣmameva samabhyayuḥ ||

Verse 19

अर्जुनो द्रौपदश्चैव कुन्तिभोजश्च दंशितः । दुर्योधनसमादिष्टान्राज्ञः सर्वान्समभ्ययुः ।।

arjuno draupadaścaiva kuntibhojaśca daṃśitaḥ | duryodhanasamādiṣṭānrājñaḥ sarvānsamabhyayuḥ ||

Verse 20

अभिमन्युस्तथा शूरो हैडिम्बश्च महारथः । भीमसेनश्च संक्रुद्धस्तेऽभ्यधावन्त कौरवान् ।।

abhimanyustathā śūro haiḍimbaśca mahārathaḥ | bhīmasenaśca saṃkruddhaste'bhyadhāvanta kauravān ||

Verse 21

त्रिधाभूतैरवध्यन्त पाण्डवैः कौरवा युधि। तथैव कौरवै राजन्नवध्यन्त परे रणे ।।

tridhābhūtairavadhyanta pāṇḍavaiḥ kauravā yudhi| tathaiva kauravai rājannavadhyanta pare raṇe ||

Verse 22

द्रोणस्तु रथिनां श्रेष्ठः सोमकान्सृञ्जयैः सह । अभ्यधावत संक्रुद्धः प्रेषयिष्यन्यमक्षयम् ।।

droṇastu rathināṃ śreṣṭhaḥ somakānsṛñjayaiḥ saha | abhyadhāvata saṃkruddhaḥ preṣayiṣyanyamakṣayam ||

Verse 23

तत्राक्रन्दो महानासीत्सृञ्जयानां महात्मानाम् । वध्यतां समरे राजन्भारद्वाजेन धन्विना ।।

tatrākrando mahānāsītsṛñjayānāṃ mahātmānām | vadhyatāṃ samare rājanbhāradvājena dhanvinā ||

Verse 24

द्रोणेन निहतास्तत्र क्षत्रिया बहवो रणे। विचेष्टन्तो हृदृश्यन्त व्याधिक्लिष्टा वरा इव ।।

droṇena nihatāstatra kṣatriyā bahavo raṇe| viceṣṭanto hṛdṛśyanta vyādhikliṣṭā varā iva ||

Verse 25

कूजतां क्रन्दतां चैव स्तनतां चैव भारत। अनिशं शुश्रुवे शब्दः क्षुत्क्लिष्टानां नृणामिव ।। ।। इति श्रीमन्महाभरते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि अष्टमदिवसयुद्धे एकोननवतितमोऽध्यायः ।।

kūjatāṃ krandatāṃ caiva stanatāṃ caiva bhārata| aniśaṃ śuśruve śabdaḥ kṣutkliṣṭānāṃ nṛṇāmiva || || iti śrīmanmahābharate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi aṣṭamadivasayuddhe ekonanavatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 26

तथैव कौरवेयाणां भीमसेनो महाबलः । चकार कदनं घोरं क्रुद्धः काल इवापरः ।।

tathaiva kauraveyāṇāṃ bhīmaseno mahābalaḥ | cakāra kadanaṃ ghoraṃ kruddhaḥ kāla ivāparaḥ ||

Verse 27

वध्यतां तत्र सैन्यानामन्योन्येन महारणे । प्रावर्तत नदी घोरा रुधिरौघपरवाहिनी ।।

vadhyatāṃ tatra sainyānāmanyonyena mahāraṇe | prāvartata nadī ghorā rudhiraughaparavāhinī ||

Verse 28

स संग्रामो महाराज घोररूपोऽभवन्महान् । कुरूणां पाणडवानां च यमराष्ट्रविवर्धनः ।।

sa saṃgrāmo mahārāja ghorarūpo'bhavanmahān | kurūṇāṃ pāṇaḍavānāṃ ca yamarāṣṭravivardhanaḥ ||

Verse 29

ततो भीमो रणे क्रुद्धो रभसश्च विशेषतः। गजानीकं समासाद्य प्रेषयामास मृत्यवे ।।

tato bhīmo raṇe kruddho rabhasaśca viśeṣataḥ| gajānīkaṃ samāsādya preṣayāmāsa mṛtyave ||

Verse 30

तत्र भारत भीमेन नाराचाभिहता गजाः । पेतुर्नेदुश्च सेदुश्च दिशश्च परिबभ्रमुः ।।

tatra bhārata bhīmena nārācābhihatā gajāḥ | peturneduśca seduśca diśaśca paribabhramuḥ ||

Verse 31

छिन्नहस्ता महानागाश्छिन्नगात्राश्च मारिष । क्रौञ्चवद्व्यनदन्भीताः पृथिवीमधिशेरते ।।

chinnahastā mahānāgāśchinnagātrāśca māriṣa | krauñcavadvyanadanbhītāḥ pṛthivīmadhiśerate ||

Verse 32

नकुलः सहदेवश्च हयानीकमभिद्रुतौ। ते हयाः काञ्चनापीडा रुक्मभाण्डपरिच्छदाः ।।

nakulaḥ sahadevaśca hayānīkamabhidrutau| te hayāḥ kāñcanāpīḍā rukmabhāṇḍaparicchadāḥ ||

Verse 33

वध्यमाना व्यदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः। पतिद्भिस्तुरगै राजन्समास्तीर्यत मेदिनी ।।

vadhyamānā vyadṛśyanta śataśo'tha sahasraśaḥ| patidbhisturagai rājansamāstīryata medinī ||

Verse 34

निर्जिह्वैश्च श्वसद्भिश्च कूजद्भिश्च गतासुभिः । हयैर्बभौ नरश्रेष्ठ नानारूपधरैर्धरा ।।

nirjihvaiśca śvasadbhiśca kūjadbhiśca gatāsubhiḥ | hayairbabhau naraśreṣṭha nānārūpadharairdharā ||

Verse 35

अर्जुनेन हतैः सङ्ख्ये तथा भारत राजभिः । प्रबभौ वसुधा घोरा तत्रतत्र विशांपते ।।

arjunena hataiḥ saṅkhye tathā bhārata rājabhiḥ | prababhau vasudhā ghorā tatratatra viśāṃpate ||

Verse 36

रथैर्भग्नैर्ध्वजैश्छिन्नैर्निकृत्तैश्च महायुधैः । चामरैर्व्यजनैश्चैव च्छत्रैश्च सुमहाप्रभैः ।।

rathairbhagnairdhvajaiśchinnairnikṛttaiśca mahāyudhaiḥ | cāmarairvyajanaiścaiva cchatraiśca sumahāprabhaiḥ ||

Verse 37

हरैर्निष्कैः सकेयूरैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः । उष्णीषैरपविद्धैश्च पताकाभिश्च सर्वशः ।। कूजतां अव्यक्तं ध्वनताम्। स्तनतां उच्चैः शब्दायमानानाम् ।।

harairniṣkaiḥ sakeyūraiḥ śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ | uṣṇīṣairapaviddhaiśca patākābhiśca sarvaśaḥ || kūjatāṃ avyaktaṃ dhvanatām| stanatāṃ uccaiḥ śabdāyamānānām ||

Verse 38

अनुकर्षैः शुभै राजन्योक्रैश्चैव सरश्मिभिः । संकीर्णा वसुधा भाति वसन्ते कुसुमैरिव ।। निष्कैरुरोभूषणैः ।।

anukarṣaiḥ śubhai rājanyokraiścaiva saraśmibhiḥ | saṃkīrṇā vasudhā bhāti vasante kusumairiva || niṣkairurobhūṣaṇaiḥ ||

Verse 39

एवमेष क्षयो वृत्तः पाण्डूनामपि भारत। क्रुद्धे शान्तनवे भीष्मे द्रोणे च रथसत्तमे ।।

evameṣa kṣayo vṛttaḥ pāṇḍūnāmapi bhārata| kruddhe śāntanave bhīṣme droṇe ca rathasattame ||

Verse 40

अश्वत्थाम्नि कृपे चैव तथैव कृतवर्मणि। तथेतरेषु क्रुद्धेषु तावकानामपि क्षयः ।।

aśvatthāmni kṛpe caiva tathaiva kṛtavarmaṇi| tathetareṣu kruddheṣu tāvakānāmapi kṣayaḥ ||