Adhyaya 9

Verse 1

भारतवर्षस्थनदीपर्वतदेशानां विस्तरेण कथनम् ।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। यदिदं भारतं वर्षं यत्रेदं मूर्च्छितं बलम्। यत्रातिमात्रलुब्धोऽयं पुत्रो दुर्योधनो मम ।।

bhāratavarṣasthanadīparvatadeśānāṃ vistareṇa kathanam || 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| yadidaṃ bhārataṃ varṣaṃ yatredaṃ mūrcchitaṃ balam| yatrātimātralubdho'yaṃ putro duryodhano mama ||

Verse 2

यत्र गृद्धा पाण्डुपुत्रा यत्र मे सञ्जते मनः। एतन्मे तत्त्वमाचक्ष्व त्वं हि मे बुद्धिमान्मतः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि जम्बूखण्डविनिर्माणपर्वणि नवमोऽध्यायः ।।

yatra gṛddhā pāṇḍuputrā yatra me sañjate manaḥ| etanme tattvamācakṣva tvaṃ hi me buddhimānmataḥ || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi jambūkhaṇḍavinirmāṇaparvaṇi navamo'dhyāyaḥ ||

Verse 3

संजय उवाच। न तत्र पाण्डवा गृद्धाः शृणु राजन्वचो मम। गृद्धो दुर्योधनस्तत्र शकुनिश्चापि सौबलः ।।

saṃjaya uvāca| na tatra pāṇḍavā gṛddhāḥ śṛṇu rājanvaco mama| gṛddho duryodhanastatra śakuniścāpi saubalaḥ ||

Verse 4

अपरे क्षत्रियाश्चैव नानाजनपदेश्वराः । ये गृद्धा भारते वर्षे न मृष्यन्ति परस्परम् ।।

apare kṣatriyāścaiva nānājanapadeśvarāḥ | ye gṛddhā bhārate varṣe na mṛṣyanti parasparam ||

Verse 5

अत्र ते कीर्तयिष्यामि वर्षं भारत भारतम् । प्रियमिन्द्रस्य देवस्य मनोर्वैवस्वतस्य च ।। गृद्धाः लोभयुक्ताः । एतत् एतस्य । मे मह्यम् । तत्त्वं याथार्थ्यम् ।।

atra te kīrtayiṣyāmi varṣaṃ bhārata bhāratam | priyamindrasya devasya manorvaivasvatasya ca || gṛddhāḥ lobhayuktāḥ | etat etasya | me mahyam | tattvaṃ yāthārthyam ||

Verse 6

पृथोस्तु राजन्वैन्यस्य तथेक्ष्वाकोर्महात्मनः । ययातेरम्बरीषस्य मान्धातुर्नहुषस्य च ।।

pṛthostu rājanvainyasya tathekṣvākormahātmanaḥ | yayāterambarīṣasya māndhāturnahuṣasya ca ||

Verse 7

तथैव मुचुकुन्दस्य शिबेरौशीनरस्य च। ऋषभस्य तथैलस्य नृगस्य नृपतेस्तथा ।।

tathaiva mucukundasya śiberauśīnarasya ca| ṛṣabhasya tathailasya nṛgasya nṛpatestathā ||

Verse 8

कुशिकस्य च दुर्धर्ष गाधेश्चैव महात्मनः । सोमकस्य च दुर्धर्ष दिलीपस्य तथैव च ।।

kuśikasya ca durdharṣa gādheścaiva mahātmanaḥ | somakasya ca durdharṣa dilīpasya tathaiva ca ||

Verse 9

अन्येषां च महाराज क्षत्रियाणां बलीयसाम् । सर्वेषामेव राजेन्द्र प्रियं भारत भारतम् ।।

anyeṣāṃ ca mahārāja kṣatriyāṇāṃ balīyasām | sarveṣāmeva rājendra priyaṃ bhārata bhāratam ||

Verse 10

तत्ते वर्षं प्रवक्ष्यामि यथायथमरिन्दम । श्रृणु मे गदतो राजन्यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।।

tatte varṣaṃ pravakṣyāmi yathāyathamarindama | śrṛṇu me gadato rājanyanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi ||

Verse 11

महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि । विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः ।।

mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣavānapi | vindhyaśca pāriyātraśca saptaite kulaparvatāḥ ||

Verse 12

तेषां सहस्रशो राजन्पर्वतास्ते समीपतः। अविज्ञाताः सारवन्तो विपुलाश्चित्रसानवः ।।

teṣāṃ sahasraśo rājanparvatāste samīpataḥ| avijñātāḥ sāravanto vipulāścitrasānavaḥ ||

Verse 13

अन्ये ततोऽपरिज्ञाता ह्रस्वा ह्रस्वोपजीविनः। आर्या म्लेच्छाश्च कौरव्य तैर्मिश्राः पुरुषा विभो ।।

anye tato'parijñātā hrasvā hrasvopajīvinaḥ| āryā mlecchāśca kauravya tairmiśrāḥ puruṣā vibho ||

Verse 14

नदीं पिबन्ति विपुलां गङ्गां सिन्धुं सरस्वतीम् । गोदावरीं नर्मदां च बाहुदां च महानदीम् ।।

nadīṃ pibanti vipulāṃ gaṅgāṃ sindhuṃ sarasvatīm | godāvarīṃ narmadāṃ ca bāhudāṃ ca mahānadīm ||

Verse 15

शतद्रूं चन्द्रभागां च यमुनां च महानदीम् । दृषद्वतीं विपाशां च विपापां स्थूलवालुकाम् ।।

śatadrūṃ candrabhāgāṃ ca yamunāṃ ca mahānadīm | dṛṣadvatīṃ vipāśāṃ ca vipāpāṃ sthūlavālukām ||

Verse 16

नदीं वेत्रवतीं चैव कृष्णवेणीं च निम्नगाम्। इरावतीं वितस्तां च पयोष्णीं देविकामपि ।।

nadīṃ vetravatīṃ caiva kṛṣṇaveṇīṃ ca nimnagām| irāvatīṃ vitastāṃ ca payoṣṇīṃ devikāmapi ||

Verse 17

वेदस्मृतां वेदवतीं त्रिदिवामिक्षुलां कृमिम्। करीषिणीं चित्रवाहां चित्रसेनां च निम्नगाम् ।।

vedasmṛtāṃ vedavatīṃ tridivāmikṣulāṃ kṛmim| karīṣiṇīṃ citravāhāṃ citrasenāṃ ca nimnagām ||

Verse 18

गोमतीं धूतपापां च वन्दनां च महानदीम् । कौशिकीं त्रिविदां कृत्यां निचितां लोहितारणीं ।।

gomatīṃ dhūtapāpāṃ ca vandanāṃ ca mahānadīm | kauśikīṃ trividāṃ kṛtyāṃ nicitāṃ lohitāraṇīṃ ||

Verse 19

रहस्यां शतकुम्भां च सरयूं च तथैव च। चर्मण्वतीं वेत्रवतीं हस्तिसोमां दिशं तथा ।।

rahasyāṃ śatakumbhāṃ ca sarayūṃ ca tathaiva ca| carmaṇvatīṃ vetravatīṃ hastisomāṃ diśaṃ tathā ||

Verse 20

शरावतीं पयोष्णीं च वेणां भीमरथीमपि । कावेरीं चुलुकां चापि वाणीं शतबलामपि ।।

śarāvatīṃ payoṣṇīṃ ca veṇāṃ bhīmarathīmapi | kāverīṃ culukāṃ cāpi vāṇīṃ śatabalāmapi ||

Verse 21

नीवारामहितां चापि सुप्रयोगां जनाधिप । पवित्रां कुण्डलीं सिन्धुं राजनीं पुरमालिनीम् ।।

nīvārāmahitāṃ cāpi suprayogāṃ janādhipa | pavitrāṃ kuṇḍalīṃ sindhuṃ rājanīṃ puramālinīm ||

Verse 22

पूर्वाभिरामां वीरां च भीमामोघवतीं तथा। पाशाशिनीं पापहरां महेन्द्रां पाटलावतीम् ।।

pūrvābhirāmāṃ vīrāṃ ca bhīmāmoghavatīṃ tathā| pāśāśinīṃ pāpaharāṃ mahendrāṃ pāṭalāvatīm ||

Verse 23

करीषिणीमसिक्नीं च कुशचीरां महानदीम् । मकरीं प्रवरां मेनां हेमां घृतवतीं तथा ।।

karīṣiṇīmasiknīṃ ca kuśacīrāṃ mahānadīm | makarīṃ pravarāṃ menāṃ hemāṃ ghṛtavatīṃ tathā ||

Verse 24

पुरावतीमनुष्णां च शैब्यां कापीं च भारत । सदानीरामधृष्यां च कुशधारां महानदीम् ।।

purāvatīmanuṣṇāṃ ca śaibyāṃ kāpīṃ ca bhārata | sadānīrāmadhṛṣyāṃ ca kuśadhārāṃ mahānadīm ||

Verse 25

सदाकान्तां शिवां चैव तथा वीरवतीमपि। वस्त्रां सुवस्त्रां गौरीं च कम्पनां सहिरण्वतीम् ।।

sadākāntāṃ śivāṃ caiva tathā vīravatīmapi| vastrāṃ suvastrāṃ gaurīṃ ca kampanāṃ sahiraṇvatīm ||

Verse 26

वरां वीरकरां चापि पञ्चमीं च महानदीम् । रथचित्रां ज्योतिरथां विश्वामित्रां कपिञ्जलाम् ।।

varāṃ vīrakarāṃ cāpi pañcamīṃ ca mahānadīm | rathacitrāṃ jyotirathāṃ viśvāmitrāṃ kapiñjalām ||

Verse 27

उपेन्द्रां बहुलां चैव कुवीरामम्बुवाहिनीम् । विनदीं पिञ्जलां वेणां तुङ्गवेणां महानदीम् ।।

upendrāṃ bahulāṃ caiva kuvīrāmambuvāhinīm | vinadīṃ piñjalāṃ veṇāṃ tuṅgaveṇāṃ mahānadīm ||

Verse 28

विदिशां कृष्णवेणां च ताम्रां च कपिलामपि। खलुं सुवामां वेदाश्वां हरिश्रावां महापगाम् ।।

vidiśāṃ kṛṣṇaveṇāṃ ca tāmrāṃ ca kapilāmapi| khaluṃ suvāmāṃ vedāśvāṃ hariśrāvāṃ mahāpagām ||

Verse 29

शीघ्रां च पिच्छिलां चैव भारद्वाजीं च निम्नगाम्। कौशिकीं निम्नगां शोणा बाहुदामथ चन्द्रमाम् ।।

śīghrāṃ ca picchilāṃ caiva bhāradvājīṃ ca nimnagām| kauśikīṃ nimnagāṃ śoṇā bāhudāmatha candramām ||

Verse 30

दुर्गां चित्रशिलां चैव ब्रह्मवेध्यां बृहद्वतीम् । यवक्षामथ रोहीं च तथा जाम्बूनदीमपि ।।

durgāṃ citraśilāṃ caiva brahmavedhyāṃ bṛhadvatīm | yavakṣāmatha rohīṃ ca tathā jāmbūnadīmapi ||

Verse 31

सुनसां तमसां दासीं वसामन्यां वराणसीम् । नीलां धृतवतीं चैव पर्णाशां च महानदीम् ।।

sunasāṃ tamasāṃ dāsīṃ vasāmanyāṃ varāṇasīm | nīlāṃ dhṛtavatīṃ caiva parṇāśāṃ ca mahānadīm ||

Verse 32

मानवीं वृषभां चैव ब्रह्ममेध्यां बृहद्ध्वनीम्। एताश्चान्याश्च बहुधा महानद्यो जनाधिप ।।

mānavīṃ vṛṣabhāṃ caiva brahmamedhyāṃ bṛhaddhvanīm| etāścānyāśca bahudhā mahānadyo janādhipa ||

Verse 33

सदानिरामयां कृष्णां मन्दगां मन्दवाहिनीम् । ब्राह्मणीं च महागौरीं दुर्गामपि च भारत ।।

sadānirāmayāṃ kṛṣṇāṃ mandagāṃ mandavāhinīm | brāhmaṇīṃ ca mahāgaurīṃ durgāmapi ca bhārata ||

Verse 34

चित्रोपलां चित्ररथां मञ्चुलां वाहिनीं तथा । मन्दाकिनीं वैतरणीं कोषां चापि महानदीम् ।।

citropalāṃ citrarathāṃ mañculāṃ vāhinīṃ tathā | mandākinīṃ vaitaraṇīṃ koṣāṃ cāpi mahānadīm ||

Verse 35

शुक्तिमतीमनङ्गां च तथैव वृषसाह्वयाम् । लोहित्यां करतोयां च तथैव वृषकाह्वयाम् ।।

śuktimatīmanaṅgāṃ ca tathaiva vṛṣasāhvayām | lohityāṃ karatoyāṃ ca tathaiva vṛṣakāhvayām ||

Verse 36

कुमारीमृषिकुल्यां च मारिषां च सरस्वतीम्। मन्दाकिनीं सुपुण्यां च सर्वां गङ्गां च भारत ।।

kumārīmṛṣikulyāṃ ca māriṣāṃ ca sarasvatīm| mandākinīṃ supuṇyāṃ ca sarvāṃ gaṅgāṃ ca bhārata ||

Verse 37

विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वाश्चैव महाफलाः। तथा नद्यस्त्वप्रकाशाः शतशोऽथ सहस्रशः।।

viśvasya mātaraḥ sarvāḥ sarvāścaiva mahāphalāḥ| tathā nadyastvaprakāśāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ||

Verse 38

इत्येताः सरितो राजन्समाख्याता यथास्मृति। अत ऊर्ध्वं जनपदान्निबोध गदतो मम ।।

ityetāḥ sarito rājansamākhyātā yathāsmṛti| ata ūrdhvaṃ janapadānnibodha gadato mama ||

Verse 39

तत्रेमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वा माद्रेयजाङ्गलाः । शूरसेनाः पुलिन्दाश्च बोधा मालास्तथैव च ।।

tatreme kurupāñcālāḥ śālvā mādreyajāṅgalāḥ | śūrasenāḥ pulindāśca bodhā mālāstathaiva ca ||

Verse 40

मत्स्याः कुशल्याः सौशल्याः कुंतयः कांतिकोसलाः । चेदिमत्स्यकरूशाश्च भोजाः सिन्धुपुलिन्दकाः ।।

matsyāḥ kuśalyāḥ sauśalyāḥ kuṃtayaḥ kāṃtikosalāḥ | cedimatsyakarūśāśca bhojāḥ sindhupulindakāḥ ||

Verse 41

उत्तमाश्च दशार्णाश्च मेकलाश्चोत्कलैः सह । पञ्चालाः कोसलाश्चैव नैकपृष्ठा धुरन्धराः ।।

uttamāśca daśārṇāśca mekalāścotkalaiḥ saha | pañcālāḥ kosalāścaiva naikapṛṣṭhā dhurandharāḥ ||

Verse 42

गोधा मद्रकलिङ्गाश्छ काशयोऽपरकाशयः । जठराः कुकुराश्चैव सदशार्णाश्च भारत ।।

godhā madrakaliṅgāścha kāśayo'parakāśayaḥ | jaṭharāḥ kukurāścaiva sadaśārṇāśca bhārata ||

Verse 43

कुन्तयोऽवन्तयश्चैव तथैवापरकुन्तयः । गोमन्ता मन्दकाः सण्डा विदर्भा रूपवाहिकाः ।।

kuntayo'vantayaścaiva tathaivāparakuntayaḥ | gomantā mandakāḥ saṇḍā vidarbhā rūpavāhikāḥ ||

Verse 44

अश्मकाः पाण्डुराष्ट्राश्च गोपराष्ट्राः करीतयः। अधिराज्यकुशाद्यश्च मल्लराष्ट्रं च केवलम् ।।

aśmakāḥ pāṇḍurāṣṭrāśca goparāṣṭrāḥ karītayaḥ| adhirājyakuśādyaśca mallarāṣṭraṃ ca kevalam ||

Verse 45

वारवास्यायवाहाश्च चक्राश्चक्रातयः शकाः। विदेहा मगधाः स्वक्षा मलजा विजयास्तथा ।।

vāravāsyāyavāhāśca cakrāścakrātayaḥ śakāḥ| videhā magadhāḥ svakṣā malajā vijayāstathā ||

Verse 46

अङ्गा वङ्गाः कलिङ्गाश्च यकृल्लोमान एव च। मल्लाः सुदेष्णाः प्रह्लादा माहिकाः शशिकास्तथा ।।

aṅgā vaṅgāḥ kaliṅgāśca yakṛllomāna eva ca| mallāḥ sudeṣṇāḥ prahlādā māhikāḥ śaśikāstathā ||

Verse 47

बाह्लीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः। अपरान्ताः परान्ताश्च पञ्चालाश्चर्ममण्डलाः ।।

bāhlīkā vāṭadhānāśca ābhīrāḥ kālatoyakāḥ| aparāntāḥ parāntāśca pañcālāścarmamaṇḍalāḥ ||

Verse 48

अटवीशिखराश्चैव मेरुभूताश्च मारिष । उपावृत्तानुपावृत्ताः स्वराष्ट्राः केकयास्तथा ।।

aṭavīśikharāścaiva merubhūtāśca māriṣa | upāvṛttānupāvṛttāḥ svarāṣṭrāḥ kekayāstathā ||

Verse 49

कुन्दापरान्ता माहेयाः कक्षाः सामुद्रनिष्कुटाः । अन्ध्राश्च बहवो राजन्नन्तर्गिर्यास्तथैव च ।।

kundāparāntā māheyāḥ kakṣāḥ sāmudraniṣkuṭāḥ | andhrāśca bahavo rājannantargiryāstathaiva ca ||

Verse 50

बहिर्गिर्याङ्गमलजा मगधा मानवर्जकाः । समन्तराः प्रावृषेया भार्गवाश्च जनाधिप ।।

bahirgiryāṅgamalajā magadhā mānavarjakāḥ | samantarāḥ prāvṛṣeyā bhārgavāśca janādhipa ||

Verse 51

पुण्ड्रा भर्गाः किराताश्च सुदृष्टा यामुनास्तथा। शका निषादा निषधास्तथैवानर्तनैर्ऋताः ।।

puṇḍrā bhargāḥ kirātāśca sudṛṣṭā yāmunāstathā| śakā niṣādā niṣadhāstathaivānartanairṛtāḥ ||

Verse 52

दुर्गालाः प्रतिमत्स्याश्च कुन्तलाः कोसलास्तथा। तीरग्रहाः शूरसेना ईजिकाः कन्यका गुणाः ।।

durgālāḥ pratimatsyāśca kuntalāḥ kosalāstathā| tīragrahāḥ śūrasenā ījikāḥ kanyakā guṇāḥ ||

Verse 53

तिलभारा मसीराश्च मधुमन्तः सकुन्दकाः। काश्मीराः सिन्धुसौवीरा गान्धारा दर्शकास्तथा ।।

tilabhārā masīrāśca madhumantaḥ sakundakāḥ| kāśmīrāḥ sindhusauvīrā gāndhārā darśakāstathā ||

Verse 54

अभीसारा उलूताश्च शैवला बाह्लिकास्तथा । दार्वी च वानवा दर्वा वातजामरथोरगाः ।।

abhīsārā ulūtāśca śaivalā bāhlikāstathā | dārvī ca vānavā darvā vātajāmarathoragāḥ ||

Verse 55

बहुवाद्याश्च कौरव्य सुदामानः सुमल्लिकाः। वध्राः करीषकाश्चापि कुलिन्दोपत्यकास्तथा ।।

bahuvādyāśca kauravya sudāmānaḥ sumallikāḥ| vadhrāḥ karīṣakāścāpi kulindopatyakāstathā ||

Verse 56

वनायवो दशापार्श्वरोमाणः कुशबिन्दवः। कच्छा गोपालकक्षाश्च जाङ्गलाः कुरुवर्णकाः ।।

vanāyavo daśāpārśvaromāṇaḥ kuśabindavaḥ| kacchā gopālakakṣāśca jāṅgalāḥ kuruvarṇakāḥ ||

Verse 57

किराता बर्बराः सिद्धा वैदेहास्ताम्रलिप्तकाः। ओण्ड्रा म्लेच्छाः सैसिरिध्राः पार्वतीयाश्च मारिष ।।

kirātā barbarāḥ siddhā vaidehāstāmraliptakāḥ| oṇḍrā mlecchāḥ saisiridhrāḥ pārvatīyāśca māriṣa ||

Verse 58

अथापरे जनपदा दक्षिणा भरतर्षभ । द्रविडाः केरलाः प्राच्या भूषिका वनवासिकाः ।।

athāpare janapadā dakṣiṇā bharatarṣabha | draviḍāḥ keralāḥ prācyā bhūṣikā vanavāsikāḥ ||

Verse 59

कर्णाटका महिषका विकल्पा मूषकास्तथा । झिल्लिकाः कुन्तलाश्चैव सौहृदानभकाननाः ।।

karṇāṭakā mahiṣakā vikalpā mūṣakāstathā | jhillikāḥ kuntalāścaiva sauhṛdānabhakānanāḥ ||

Verse 60

कौकुट्टकास्तथा चोलाः कोङ्कणा मालवा नराः । समङ्गाः करकाश्चैव कुकुराङ्गारमारिषाः ।।

kaukuṭṭakāstathā colāḥ koṅkaṇā mālavā narāḥ | samaṅgāḥ karakāścaiva kukurāṅgāramāriṣāḥ ||

Verse 61

ध्वजिन्युत्सवसंकेतास्त्रिगर्ताः शाल्वसेनयः। व्यूकाः कोकबकाः प्रोष्ठाः समवेगवशास्तथा ।।

dhvajinyutsavasaṃketāstrigartāḥ śālvasenayaḥ| vyūkāḥ kokabakāḥ proṣṭhāḥ samavegavaśāstathā ||

Verse 62

तथैव विन्ध्यचुलिकाः पुलिन्दा वल्कलैः सह। मालवा बल्लवाश्चैव तथैवापरबल्लवाः ।।

tathaiva vindhyaculikāḥ pulindā valkalaiḥ saha| mālavā ballavāścaiva tathaivāparaballavāḥ ||

Verse 63

कुलिन्दाः कालदाश्चैव कुण्डलाः करटास्तथा । मूषकास्तनबालाश्च सनीपा घटसृञ्जयाः।।

kulindāḥ kāladāścaiva kuṇḍalāḥ karaṭāstathā | mūṣakāstanabālāśca sanīpā ghaṭasṛñjayāḥ||

Verse 64

अठिदाः पाशिवाटाश्च तनयाः सुनयास्तथा । ऋषिका विदभाः काकास्तङ्गणाः परतङ्गणाः ।।

aṭhidāḥ pāśivāṭāśca tanayāḥ sunayāstathā | ṛṣikā vidabhāḥ kākāstaṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ ||

Verse 65

उत्तराश्चापरे म्लेच्छाः क्रूरा भरतसत्तम। यवनाश्चीनकाम्बोजा दारुणा म्लेच्छजातयः ।।

uttarāścāpare mlecchāḥ krūrā bharatasattama| yavanāścīnakāmbojā dāruṇā mlecchajātayaḥ ||

Verse 66

सकृद्ग्रहाः कुलत्थाश्च हूणाः पारसिकैः सह। तथैव रमणाश्चीनास्तथैव दशमालिकाः ।।

sakṛdgrahāḥ kulatthāśca hūṇāḥ pārasikaiḥ saha| tathaiva ramaṇāścīnāstathaiva daśamālikāḥ ||

Verse 67

क्षत्रिकयोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च। शूद्राभीराश्च दरदाः काश्मीराः पशुभिः सह ।।

kṣatrikayopaniveśāśca vaiśyaśūdrakulāni ca| śūdrābhīrāśca daradāḥ kāśmīrāḥ paśubhiḥ saha ||

Verse 68

खाशीराश्चान्तचाराश्च पह्लवा गिरिगह्वराः। आत्रेयाः सभरद्वाजास्तथैव स्तनपोषिकाः ।।

khāśīrāścāntacārāśca pahlavā girigahvarāḥ| ātreyāḥ sabharadvājāstathaiva stanapoṣikāḥ ||

Verse 69

प्रोषकाश्च कलिङ्गाश्च किरातानां च जातयः। तोमरा हन्यमानाश्च तथैव करभञ्जकाः ।।

proṣakāśca kaliṅgāśca kirātānāṃ ca jātayaḥ| tomarā hanyamānāśca tathaiva karabhañjakāḥ ||

Verse 70

एते चान्ये जनपदाः प्राच्योदीच्यास्तथैव च। उद्देशमात्रेण मया देशाः संकीर्तिता विभो ।।

ete cānye janapadāḥ prācyodīcyāstathaiva ca| uddeśamātreṇa mayā deśāḥ saṃkīrtitā vibho ||

Verse 71

यथागुणबलं चापि त्रिवर्गस्य महाफलम् । दुह्याद्धेनुः कामधुक्क भूमिः सम्यगनुष्ठिता ।। प्रियमिति। कर्मभूमित्वादिन्द्रादीनामिदं प्रियंक ।।

yathāguṇabalaṃ cāpi trivargasya mahāphalam | duhyāddhenuḥ kāmadhukka bhūmiḥ samyaganuṣṭhitā || priyamiti| karmabhūmitvādindrādīnāmidaṃ priyaṃka ||

Verse 72

तस्यां गृद्ध्यन्ति राजानः शूरा धर्मार्थक्रोविदाः । ते त्यजन्त्याहवे प्राणान्वसुगृद्धास्तरस्विनः ।।

tasyāṃ gṛddhyanti rājānaḥ śūrā dharmārthakrovidāḥ | te tyajantyāhave prāṇānvasugṛddhāstarasvinaḥ ||

Verse 73

देवमानुषकायानां कामं भूमिः परायणम् । अन्योन्यस्यावलुम्पन्ति सारमेया यथाऽऽमिषम् ।। ययागुणबलमिति। यथागुणं सत्त्वादिगुणान् अनतिक्रम्य। तद्वत् यथाबलं शौर्यं चानतिक्रम्य। त्रिवर्गस्य धर्मार्थकामात्मकस्य महाफलं उत्कृष्टफलं हैरण्यगर्भपदप्राप्त्यन्तं सम्यगनुष्ठिता सम्यक् पालिता भूमिर्दुह्यात् पूरयेत् । धेनुरिव कामान् अन्यांश्च दुग्धे इति कामधुक् ।।

devamānuṣakāyānāṃ kāmaṃ bhūmiḥ parāyaṇam | anyonyasyāvalumpanti sārameyā yathā''miṣam || yayāguṇabalamiti| yathāguṇaṃ sattvādiguṇān anatikramya| tadvat yathābalaṃ śauryaṃ cānatikramya| trivargasya dharmārthakāmātmakasya mahāphalaṃ utkṛṣṭaphalaṃ hairaṇyagarbhapadaprāptyantaṃ samyaganuṣṭhitā samyak pālitā bhūmirduhyāt pūrayet | dhenuriva kāmān anyāṃśca dugdhe iti kāmadhuk ||

Verse 74

राजानो भरतश्रेष्ठ भोक्तुकामा वसुन्धराम्। न चापि तृप्तिः कामानां विद्यतेऽद्यापि कस्यचित् ।।

rājāno bharataśreṣṭha bhoktukāmā vasundharām| na cāpi tṛptiḥ kāmānāṃ vidyate'dyāpi kasyacit ||

Verse 75

तस्मात्परिग्रहे भूमेर्यतन्ते कुरुपाण्डवाः । साम्ना भेदेन दानेन दण्डेनैव च भारत ।।

tasmātparigrahe bhūmeryatante kurupāṇḍavāḥ | sāmnā bhedena dānena daṇḍenaiva ca bhārata ||

Verse 76

पिता भ्राता च पुत्राश्च खं द्यौश्च नरपुङ्गव । भूमिर्भवति भूतानां सम्यगच्छिद्रदर्शना ।। देवकायानां यज्ञेन मानुषकायानामन्नप्रसवेन भूमिः परायणं शरणम् ।।

pitā bhrātā ca putrāśca khaṃ dyauśca narapuṅgava | bhūmirbhavati bhūtānāṃ samyagacchidradarśanā || devakāyānāṃ yajñena mānuṣakāyānāmannaprasavena bhūmiḥ parāyaṇaṃ śaraṇam ||