Adhyaya 10

Verse 1

चतुर्युगवर्णनम् ।। धृतराष्ट्र उवाच। भारतस्यास्य वर्षस्य तथा हैमवतस्य च। प्रमाणमायुषः सूत बलं चापि शुभाशुभम् ।।

caturyugavarṇanam || dhṛtarāṣṭra uvāca| bhāratasyāsya varṣasya tathā haimavatasya ca| pramāṇamāyuṣaḥ sūta balaṃ cāpi śubhāśubham ||

Verse 2

अनागतमतिक्रान्तं वर्तमानं च संजय । आचक्ष्व मे विस्तरेण हरिवर्षं तथैव च ।।

anāgatamatikrāntaṃ vartamānaṃ ca saṃjaya | ācakṣva me vistareṇa harivarṣaṃ tathaiva ca ||

Verse 3

संजय उवाच। चत्वारि भारते वर्षे युगानि भरतर्षभ। कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं च कुरुवर्धन ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि जम्बूखण्डविनिर्माणपर्वणि दशमोऽध्यायः।।

saṃjaya uvāca| catvāri bhārate varṣe yugāni bharatarṣabha| kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca tiṣyaṃ ca kuruvardhana || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi jambūkhaṇḍavinirmāṇaparvaṇi daśamo'dhyāyaḥ||

Verse 4

पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्रेतायुगं प्रभो । संक्षेपाद्द्वापरस्याथ ततस्तिष्यं प्रवर्तते ।।

pūrvaṃ kṛtayugaṃ nāma tatasretāyugaṃ prabho | saṃkṣepāddvāparasyātha tatastiṣyaṃ pravartate ||

Verse 5

चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां कुरुसत्तम। आयुःसंख्या कृतयुगे संख्याता राजसत्तम ।।

catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ kurusattama| āyuḥsaṃkhyā kṛtayuge saṃkhyātā rājasattama ||

Verse 6

तथा त्रीणि सहस्राणि त्रेतायां मनुजाधिप । द्वे सहस्रे द्वापरे तु भुवि तिष्ठन्ति सांप्रतम् ।।

tathā trīṇi sahasrāṇi tretāyāṃ manujādhipa | dve sahasre dvāpare tu bhuvi tiṣṭhanti sāṃpratam ||

Verse 7

न प्रमाणस्थितिर्ह्यस्ति तिष्येऽस्मिन्भरतर्षभ । गर्भस्थाश्च म्रियन्तेऽत्र तथा जाता म्रियन्ति च ।।

na pramāṇasthitirhyasti tiṣye'sminbharatarṣabha | garbhasthāśca mriyante'tra tathā jātā mriyanti ca ||

Verse 8

महाबला महासत्वाः प्रज्ञागुणसमन्विताः। प्रजायन्ते च जाताश्च शतशोऽथ सहस्रशः ।। तिष्यं कलियुगम् ।।

mahābalā mahāsatvāḥ prajñāguṇasamanvitāḥ| prajāyante ca jātāśca śataśo'tha sahasraśaḥ || tiṣyaṃ kaliyugam ||

Verse 9

जाताः कृतयुगे राजन्धनिनः प्रयदर्शनाः । प्रजायन्ते च जाताश्च मुनयो वै तपोधनाः ।।

jātāḥ kṛtayuge rājandhaninaḥ prayadarśanāḥ | prajāyante ca jātāśca munayo vai tapodhanāḥ ||

Verse 10

महोत्साहा महात्मानो धार्मिकाः सत्यवादिनः। प्रियदर्शना वपुष्मन्तो महावीर्या धनुर्धराः ।। प्रजायन्ते प्रजां जनयन्ति ।।

mahotsāhā mahātmāno dhārmikāḥ satyavādinaḥ| priyadarśanā vapuṣmanto mahāvīryā dhanurdharāḥ || prajāyante prajāṃ janayanti ||

Verse 11

वरार्हा युधि जायन्ते क्षत्रियाः शूरसत्तमाः। त्रेतायां क्षत्रिया राजन्सर्वे वै चक्रवर्तिनः ।।

varārhā yudhi jāyante kṣatriyāḥ śūrasattamāḥ| tretāyāṃ kṣatriyā rājansarve vai cakravartinaḥ ||

Verse 12

सर्ववर्णाश्च जायन्ते सदा चैव च द्वापरे । महोत्साहा वीर्यवन्तः परस्परजयैषिणः ।। वपुष्मन्तः प्रशस्तदेहाः ।।

sarvavarṇāśca jāyante sadā caiva ca dvāpare | mahotsāhā vīryavantaḥ parasparajayaiṣiṇaḥ || vapuṣmantaḥ praśastadehāḥ ||

Verse 13

तेजसाल्पेन संयुक्ताः क्रोधनाः पुरुषा नृप। लुब्धा अनृतकाश्चैव तिष्ये जायन्ति भारत ।।

tejasālpena saṃyuktāḥ krodhanāḥ puruṣā nṛpa| lubdhā anṛtakāścaiva tiṣye jāyanti bhārata ||

Verse 14

ईर्ष्या मानस्तथा क्रोधो मायाऽसूया तथैव च। तिष्ये भवति भूतानां रागो लोभश्च भारत ।। सर्वे वर्णाः परस्परजयैषिणो जायन्त इति संबन्धः ।।

īrṣyā mānastathā krodho māyā'sūyā tathaiva ca| tiṣye bhavati bhūtānāṃ rāgo lobhaśca bhārata || sarve varṇāḥ parasparajayaiṣiṇo jāyanta iti saṃbandhaḥ ||

Verse 15

संक्षेपो वर्तते राजन्द्वापरेऽस्मिन्नराधिप । गुणोत्तरं हैमवतं हरिवर्षं ततः परम् ।। ईर्ष्या परोत्कर्षासहिष्णुत्वम् । मानः स्वस्मिन्पूज्यताबुद्धिः । क्रोधोऽभिज्वलनम् । माया कपटम्। असूया परगुणेषु दोषाविष्करणम्। रागो विषयेषु प्रीतिः। लोभस्तल्लिप्सा ।।

saṃkṣepo vartate rājandvāpare'sminnarādhipa | guṇottaraṃ haimavataṃ harivarṣaṃ tataḥ param || īrṣyā parotkarṣāsahiṣṇutvam | mānaḥ svasminpūjyatābuddhiḥ | krodho'bhijvalanam | māyā kapaṭam| asūyā paraguṇeṣu doṣāviṣkaraṇam| rāgo viṣayeṣu prītiḥ| lobhastallipsā ||