Adhyaya 88

Verse 1

भीमेन सुनाभादिदुर्योधनानुजाष्टकहननम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। भीष्मं तु समरे क्रुद्धं प्रतपन्तं समन्ततः। न शेकुः पाण्डवा द्रष्टुं तपन्तमिव भास्करम् ।।

bhīmena sunābhādiduryodhanānujāṣṭakahananam || 1 || sañjaya uvāca| bhīṣmaṃ tu samare kruddhaṃ pratapantaṃ samantataḥ| na śekuḥ pāṇḍavā draṣṭuṃ tapantamiva bhāskaram ||

Verse 2

ततः सर्वाणि सैन्यानि धर्मपुत्रस्य शासनात्। अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं मर्दयन्तं शितैः शरैः ।।

tataḥ sarvāṇi sainyāni dharmaputrasya śāsanāt| abhyadravanta gāṅgeyaṃ mardayantaṃ śitaiḥ śaraiḥ ||

Verse 3

स तु भीष्मो रणश्लाघी तोमकान्सहसृज्जयान् । पाञ्चालांश्च महेष्वासान्पातयामास सायकैः ।।

sa tu bhīṣmo raṇaślāghī tomakānsahasṛjjayān | pāñcālāṃśca maheṣvāsānpātayāmāsa sāyakaiḥ ||

Verse 4

ते वध्यमाना भीष्मेण पाञ्चालाः पाण्डवैः सह। भीष्ममेवाभ्ययुस्तूर्णं त्यक्त्वा मृत्युकृतं भयम् ।।

te vadhyamānā bhīṣmeṇa pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha| bhīṣmamevābhyayustūrṇaṃ tyaktvā mṛtyukṛtaṃ bhayam ||

Verse 5

स तेषां रथिनां वीरो भीष्मः शान्तनवो युधि । चिच्छेद सहसा राजन्बाहूनथ शिरांसि च ।।

sa teṣāṃ rathināṃ vīro bhīṣmaḥ śāntanavo yudhi | ciccheda sahasā rājanbāhūnatha śirāṃsi ca ||

Verse 6

विरथान्रथिनश्चक्रे पिता देवव्रतस्तव। पतितान्युत्तमाङ्गानि हयेभ्यो हयसादिनाम् ।।

virathānrathinaścakre pitā devavratastava| patitānyuttamāṅgāni hayebhyo hayasādinām ||

Verse 7

निर्मनुष्यांश्च मातङ्गाञ्शयानान्पर्वतोपमान् । अपश्याम महाराज भीष्मास्त्रेण प्रमाथितान् ।।

nirmanuṣyāṃśca mātaṅgāñśayānānparvatopamān | apaśyāma mahārāja bhīṣmāstreṇa pramāthitān ||

Verse 8

न तत्रासीत्पुमान्कश्चित्पाण्डवानां विशांपते। अन्यत्र रथिनां श्रेष्ठद्भीमसेनान्महाबलात् ।।

na tatrāsītpumānkaścitpāṇḍavānāṃ viśāṃpate| anyatra rathināṃ śreṣṭhadbhīmasenānmahābalāt ||

Verse 9

स हि भीष्मं समासाद्य छादयामास सायकैः । ततो निष्टानको घोरो भीष्मभीमसमागमे ।।

sa hi bhīṣmaṃ samāsādya chādayāmāsa sāyakaiḥ | tato niṣṭānako ghoro bhīṣmabhīmasamāgame ||

Verse 10

बभूव सर्वसैन्यानां घोररूपो भयानकः । तथैव पाण्डवा हृष्टाः सिंहनादमथानदन् ।।

babhūva sarvasainyānāṃ ghorarūpo bhayānakaḥ | tathaiva pāṇḍavā hṛṣṭāḥ siṃhanādamathānadan ||

Verse 11

ततो दुर्योधनो राजा सोदर्यैः परिवारितः। भीष्मं जुगोप समरे वर्तमाने जनक्षये ।।

tato duryodhano rājā sodaryaiḥ parivāritaḥ| bhīṣmaṃ jugopa samare vartamāne janakṣaye ||

Verse 12

भीमस्तु सारथिं हत्वा भीष्मस्य रथिनां वरः। प्रद्रुताश्वे रथे तस्मिन्द्रवमाणे समन्ततः ।।

bhīmastu sārathiṃ hatvā bhīṣmasya rathināṃ varaḥ| pradrutāśve rathe tasmindravamāṇe samantataḥ ||

Verse 13

सुनाभस्य शरेणाशु शिरश्चिच्छेद भारत । क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन स हतो न्यपतद्भुवि ।।

sunābhasya śareṇāśu śiraściccheda bhārata | kṣurapreṇa sutīkṣṇena sa hato nyapatadbhuvi ||

Verse 14

हते तस्मिन्महाराज तव पुत्रे महारथे । नामृष्यन्त रणे शूराः सोदराः सप्त संयुगे ।।

hate tasminmahārāja tava putre mahārathe | nāmṛṣyanta raṇe śūrāḥ sodarāḥ sapta saṃyuge ||

Verse 15

आदित्यकेतुर्बह्वाशी कुण्डधारो महोदरः । अपराजितः पण्डितको विशालाक्षः सुदुर्जयः ।।

ādityaketurbahvāśī kuṇḍadhāro mahodaraḥ | aparājitaḥ paṇḍitako viśālākṣaḥ sudurjayaḥ ||

Verse 16

पाण्डवं चित्रसन्नाहा विचित्रकवचध्वजाः । अभ्यद्रवन्त संग्रामे योद्धुकामारिमर्दनाः ।।

pāṇḍavaṃ citrasannāhā vicitrakavacadhvajāḥ | abhyadravanta saṃgrāme yoddhukāmārimardanāḥ ||

Verse 17

महोदरस्तु समरे भीमं विव्याध पत्रिभिः । नवभिर्वद्रसंकाशैर्नमुचिं वृत्रहा यथा ।।

mahodarastu samare bhīmaṃ vivyādha patribhiḥ | navabhirvadrasaṃkāśairnamuciṃ vṛtrahā yathā ||

Verse 18

आदित्यकेतुः सप्तत्या बह्वाशी चापि पञ्चभिः । नवत्या कुण्डधारश्च विशालाक्षश्च पञ्चभिः ।।

ādityaketuḥ saptatyā bahvāśī cāpi pañcabhiḥ | navatyā kuṇḍadhāraśca viśālākṣaśca pañcabhiḥ ||

Verse 19

अपराजितो महाराज पराजिष्णुर्महारथम् । शरैर्बहुभिरानर्च्छद्भीमसेनं महाबलम् ।।

aparājito mahārāja parājiṣṇurmahāratham | śarairbahubhirānarcchadbhīmasenaṃ mahābalam ||

Verse 20

रणे पण्डितकश्चैनं त्रिभिर्बाणैः समार्पयत्। स तं न ममृषे भीमः शत्रुभिर्वधमाहवे।।

raṇe paṇḍitakaścainaṃ tribhirbāṇaiḥ samārpayat| sa taṃ na mamṛṣe bhīmaḥ śatrubhirvadhamāhave||

Verse 21

धनुः प्रपीड्य वामेन करेणामित्रकर्सनः । शिरश्चिच्छेद समरे शरेणानतपर्वणा ।।

dhanuḥ prapīḍya vāmena kareṇāmitrakarsanaḥ | śiraściccheda samare śareṇānataparvaṇā ||

Verse 22

अपराजितस्य सुनसं तव पुत्रस्य संयुगे । पराजितस्य भीमेन कृत्तं गामपतच्छिरः ।।

aparājitasya sunasaṃ tava putrasya saṃyuge | parājitasya bhīmena kṛttaṃ gāmapatacchiraḥ ||

Verse 23

अथापरेण भल्लेन कुण्डधारं महारथम् । प्राहिणोन्मृत्युलोकाय सर्वलोकस्य पश्यतः ।।

athāpareṇa bhallena kuṇḍadhāraṃ mahāratham | prāhiṇonmṛtyulokāya sarvalokasya paśyataḥ ||

Verse 24

ततः पुनरमेयात्मा प्रसंधाय शिलीमुखम् । प्रेषयामास समरे पण्डितं प्रति भारत।।

tataḥ punarameyātmā prasaṃdhāya śilīmukham | preṣayāmāsa samare paṇḍitaṃ prati bhārata||

Verse 25

स शरः पण्डितं हत्वा विवेश धरणीतलम् । यथा नरं निहत्याशु भुजगः कालचोदितः ।।

sa śaraḥ paṇḍitaṃ hatvā viveśa dharaṇītalam | yathā naraṃ nihatyāśu bhujagaḥ kālacoditaḥ ||

Verse 26

विशालाक्षशिरश्छित्त्वा पातयामास भूतले। त्रिभिः शरैरदीनात्मा स्मरन्क्लेशं पुरातनम् ।।

viśālākṣaśiraśchittvā pātayāmāsa bhūtale| tribhiḥ śarairadīnātmā smarankleśaṃ purātanam ||

Verse 27

महोदरं महेष्वासं नाराचेन स्तनान्तरे । विव्याध समरे राजन्स हतो न्यपतद्भुवि ।।

mahodaraṃ maheṣvāsaṃ nārācena stanāntare | vivyādha samare rājansa hato nyapatadbhuvi ||

Verse 28

आदित्यकेतोः केतुं च च्छित्त्वा बाणेन संयुगे । भल्लेन भृशतीक्ष्णेन शिरश्चिच्छेद भारत ।।

ādityaketoḥ ketuṃ ca cchittvā bāṇena saṃyuge | bhallena bhṛśatīkṣṇena śiraściccheda bhārata ||

Verse 29

बह्वाशिनं तत भीमः शरेणानतर्वणा । प्रेषयामास संक्रुद्धो यमस्य सदनं प्रति ।।

bahvāśinaṃ tata bhīmaḥ śareṇānatarvaṇā | preṣayāmāsa saṃkruddho yamasya sadanaṃ prati ||

Verse 30

प्रदुद्रुवुस्ततस्तेऽन्ये पुत्रास्तव विशांपते । मन्यमाना हि तत्सत्यं सभायां तस्य भाषितम् ।।

pradudruvustataste'nye putrāstava viśāṃpate | manyamānā hi tatsatyaṃ sabhāyāṃ tasya bhāṣitam ||

Verse 31

ततो दुर्योधनो राजा भ्रातृव्यसनकर्शितः। अब्रवीत्तावकान्योधान्भीमोऽयं वध्यतामिति ।।

tato duryodhano rājā bhrātṛvyasanakarśitaḥ| abravīttāvakānyodhānbhīmo'yaṃ vadhyatāmiti ||

Verse 32

एवमेते महेष्वासाः पुत्रास्त्व विशांपते । भ्रातॄन्संदृश्य निहतान्प्रस्मरंस्ते हि तद्वचः ।।

evamete maheṣvāsāḥ putrāstva viśāṃpate | bhrātṝnsaṃdṛśya nihatānprasmaraṃste hi tadvacaḥ ||

Verse 33

यदुक्तवान्महाप्राज्ञः क्षत्ता हितमनामयम् । तदिदं समनुप्राप्तं वचनं दिव्यदर्शिनः ।।

yaduktavānmahāprājñaḥ kṣattā hitamanāmayam | tadidaṃ samanuprāptaṃ vacanaṃ divyadarśinaḥ ||

Verse 34

लोभमोहसमाविष्टः पुत्रप्रीत्या जनाधिप। न बुध्यसे पुरा यत्तत्तथ्यमुक्तं वचो महत् ।।

lobhamohasamāviṣṭaḥ putraprītyā janādhipa| na budhyase purā yattattathyamuktaṃ vaco mahat ||

Verse 35

तथैव च वधार्थाय पुत्राणां पाण्डवो बली। नूनं जातो महाबाहुर्यथा हन्ति स्म कौरवान् ।।

tathaiva ca vadhārthāya putrāṇāṃ pāṇḍavo balī| nūnaṃ jāto mahābāhuryathā hanti sma kauravān ||

Verse 36

ततो दुरयोधनो राजा भीष्ममासाद्य संयुगे। दुःखेन महताऽऽविष्टो विललाप सुदुःखितः ।।

tato durayodhano rājā bhīṣmamāsādya saṃyuge| duḥkhena mahatā''viṣṭo vilalāpa suduḥkhitaḥ ||

Verse 37

निहता भ्रातरः शूरा भीमसेनेन मे युधि। यतमानास्तथान्येऽपि हन्यन्ते सर्वसैनिकाः ।।

nihatā bhrātaraḥ śūrā bhīmasenena me yudhi| yatamānāstathānye'pi hanyante sarvasainikāḥ ||

Verse 38

भवांश्च मध्यस्थतया नित्यमस्मानुपेक्षते। सोऽहं कुपथमारूढः पश्य दैवमिदं मम ।।

bhavāṃśca madhyasthatayā nityamasmānupekṣate| so'haṃ kupathamārūḍhaḥ paśya daivamidaṃ mama ||

Verse 39

एतच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं पिता देवव्रतस्तव। दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्समाश्रुलोचनः ।।

etacchrutvā vacaḥ krūraṃ pitā devavratastava| duryodhanamidaṃ vākyamabravītsamāśrulocanaḥ ||

Verse 40

उक्तमेतन्मया पूर्वं द्रोणेन विदुरेण च । गान्धार्या च यशस्विन्या तत्त्वं तात न बुद्धवान् ।।

uktametanmayā pūrvaṃ droṇena vidureṇa ca | gāndhāryā ca yaśasvinyā tattvaṃ tāta na buddhavān ||

Verse 41

समयश्च मया पूर्वं कृतो वै शत्रुकर्शन । नाहंयुधि नियोक्तव्यो नाप्याचार्यः कथंचना ।।

samayaśca mayā pūrvaṃ kṛto vai śatrukarśana | nāhaṃyudhi niyoktavyo nāpyācāryaḥ kathaṃcanā ||

Verse 42

यय हि धर्तराष्ट्राणां भीमो द्रक्ष्यति संयुगे। हनिष्यति रणे नित्यं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।।

yaya hi dhartarāṣṭrāṇāṃ bhīmo drakṣyati saṃyuge| haniṣyati raṇe nityaṃ satyametadbravīmi te ||

Verse 43

स त्वं राजन्स्थिरो भूत्वा रणे कृत्वा दृढां मतिम् । योधयस्व रणे पार्थान्स्वर्गं कृत्वा परायणम् ।।

sa tvaṃ rājansthiro bhūtvā raṇe kṛtvā dṛḍhāṃ matim | yodhayasva raṇe pārthānsvargaṃ kṛtvā parāyaṇam ||

Verse 44

न शक्यः पाण्डवा जेतुं सेन्द्रैरपि सुरासुरैः । तस्माद्युद्धे स्थिरां कृत्वा मतिं युद्ध्यस्व भारत ।।

na śakyaḥ pāṇḍavā jetuṃ sendrairapi surāsuraiḥ | tasmādyuddhe sthirāṃ kṛtvā matiṃ yuddhyasva bhārata ||