Adhyaya 87

Verse 1

उभयसेनयोर्व्यूहरचनापूर्वकं परस्पराभियानम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। परिणाम्य निशां तां तु सुखसुप्ता जनेश्वराः। कुरवः पाण्डवाश्चैव पुनर्युद्धाय निर्ययुः ।।

ubhayasenayorvyūharacanāpūrvakaṃ parasparābhiyānam || 1 || sañjaya uvāca| pariṇāmya niśāṃ tāṃ tu sukhasuptā janeśvarāḥ| kuravaḥ pāṇḍavāścaiva punaryuddhāya niryayuḥ ||

Verse 2

ततः शब्दो महानासीत्सेनयोरुभयोर्नृप । निर्गच्छमानयोः सङ्ख्ये यथा सागरयोरिव ।।

tataḥ śabdo mahānāsītsenayorubhayornṛpa | nirgacchamānayoḥ saṅkhye yathā sāgarayoriva ||

Verse 3

ततो दुर्योधनो राजा चित्रसेनो विविंशतिः। भीष्मश्च रथिनां श्रेष्ठो भारद्वाजश्च वै द्विजः ।।

tato duryodhano rājā citraseno viviṃśatiḥ| bhīṣmaśca rathināṃ śreṣṭho bhāradvājaśca vai dvijaḥ ||

Verse 4

एकीभूताः सुसंयत्ताः कौरवाणां महाचमूम् । व्यूहाय विदधू राजन्पाण्डवान्प्रतिदंशितान् ।।

ekībhūtāḥ susaṃyattāḥ kauravāṇāṃ mahācamūm | vyūhāya vidadhū rājanpāṇḍavānpratidaṃśitān ||

Verse 5

कूर्मव्यूहं ततः कृत्वा पिता तव विशांपते । सागरप्रतिमं घोरं वाहनोर्मितरङ्गिणम् ।।

kūrmavyūhaṃ tataḥ kṛtvā pitā tava viśāṃpate | sāgarapratimaṃ ghoraṃ vāhanormitaraṅgiṇam ||

Verse 6

अग्रतः सर्वसैन्यानां भीष्मः शान्तनवो ययौ । मालवैर्दाक्षिणात्यैश्च आवन्त्यैश्च समन्वितः ।।

agrataḥ sarvasainyānāṃ bhīṣmaḥ śāntanavo yayau | mālavairdākṣiṇātyaiśca āvantyaiśca samanvitaḥ ||

Verse 7

ततोऽनन्तरमेवासीद्भारद्वाजः प्रतापवान । पुलिन्दैः पारदैश्चैव तथा क्षुद्रकमालवैः ।।

tato'nantaramevāsīdbhāradvājaḥ pratāpavāna | pulindaiḥ pāradaiścaiva tathā kṣudrakamālavaiḥ ||

Verse 8

द्रोणादनन्तरं यत्तो भगदत्तः प्रतापवान् । मगधैश्च कलिङ्गैश्च पिशाचैश्च विशांपते ।।

droṇādanantaraṃ yatto bhagadattaḥ pratāpavān | magadhaiśca kaliṅgaiśca piśācaiśca viśāṃpate ||

Verse 9

प्राग्ज्योतिषादनु नृपः कौसल्योऽथ बृहद्बलः । मेकलैः कुरुविन्दैश्च त्रैपुरैश्च समन्विताः ।।

prāgjyotiṣādanu nṛpaḥ kausalyo'tha bṛhadbalaḥ | mekalaiḥ kuruvindaiśca traipuraiśca samanvitāḥ ||

Verse 10

बृहद्बलादनु नृपस्त्रिगर्तः प्रस्थलाधिपः। काम्भोजैर्बहुभिः सार्धं यवनैश्च सहस्रशः ।।

bṛhadbalādanu nṛpastrigartaḥ prasthalādhipaḥ| kāmbhojairbahubhiḥ sārdhaṃ yavanaiśca sahasraśaḥ ||

Verse 11

द्रौणिस्तु रभसः शूरस्त्रैगर्तादनु भारत। प्रययौ सिंहनादेन नादयानो धरातलम् ।।

drauṇistu rabhasaḥ śūrastraigartādanu bhārata| prayayau siṃhanādena nādayāno dharātalam ||

Verse 12

तथा सर्वेण सैन्येन राजा दुर्योधनस्तदा। द्रौणेरनन्तरं प्रायात्सोदर्यैः परिवारितः ।।

tathā sarveṇa sainyena rājā duryodhanastadā| drauṇeranantaraṃ prāyātsodaryaiḥ parivāritaḥ ||

Verse 13

दुर्योधनादनु ततः कृपः शारद्वतो ययौ। एवमेष महाव्यूहः प्रययौ सागरोपमः ।।

duryodhanādanu tataḥ kṛpaḥ śāradvato yayau| evameṣa mahāvyūhaḥ prayayau sāgaropamaḥ ||

Verse 14

रेजुस्तत्र पताकाश्च श्वेतच्छत्राणि भारत । अङ्गदान्यत्र चित्राणि महार्हाणि धनूंषि च ।।

rejustatra patākāśca śvetacchatrāṇi bhārata | aṅgadānyatra citrāṇi mahārhāṇi dhanūṃṣi ca ||

Verse 15

तं तु दृष्ट्वा महाव्यूहं तावकानां महारथः । युधिष्ठिरोऽब्रवीत्तूर्णं पार्षतं पृतनापतिम् ।।

taṃ tu dṛṣṭvā mahāvyūhaṃ tāvakānāṃ mahārathaḥ | yudhiṣṭhiro'bravīttūrṇaṃ pārṣataṃ pṛtanāpatim ||

Verse 16

पश्य व्यूहं महेष्वास निर्मितं सागरोपमम् । प्रतिव्यूहं रणे शूर कुरु क्षिप्रं महारथ ।।

paśya vyūhaṃ maheṣvāsa nirmitaṃ sāgaropamam | prativyūhaṃ raṇe śūra kuru kṣipraṃ mahāratha ||

Verse 17

ततः स पार्षतः क्रूरो व्यूहं चक्रे सुदारुणम् । श्रृङ्गाटकं महाराज परव्यूहविनाशनम् ।।

tataḥ sa pārṣataḥ krūro vyūhaṃ cakre sudāruṇam | śrṛṅgāṭakaṃ mahārāja paravyūhavināśanam ||

Verse 18

श्रृङ्गाभ्यां भीमसेनश्च सात्यकिश्च महारथः । रथैरनेकसाहस्रैस्तथा हयपदातिभिः ।।

śrṛṅgābhyāṃ bhīmasenaśca sātyakiśca mahārathaḥ | rathairanekasāhasraistathā hayapadātibhiḥ ||

Verse 19

नाभावभून्नरश्रेष्ठः श्वेताश्वः कृष्णसारथिः । मध्ये युधिष्ठिरो राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।।

nābhāvabhūnnaraśreṣṭhaḥ śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ | madhye yudhiṣṭhiro rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau ||

Verse 20

अथेतरे महेष्वासाः सहसैन्या नराधिपाः । व्यूहं तं पूरयामासुर्व्यूहशास्त्रविशारदाः ।।

athetare maheṣvāsāḥ sahasainyā narādhipāḥ | vyūhaṃ taṃ pūrayāmāsurvyūhaśāstraviśāradāḥ ||

Verse 21

अभिमन्युस्ततः पश्चाद् विराटश्च महारथः । द्रौपदेयाश्च संहृष्टा राक्षसश्च घटोत्कचः ।। एवमेतं महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः । अतिष्ठन्समरे शूरा योद्धुकामा जयैषिणः ।।

abhimanyustataḥ paścād virāṭaśca mahārathaḥ | draupadeyāśca saṃhṛṣṭā rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ || evametaṃ mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ | atiṣṭhansamare śūrā yoddhukāmā jayaiṣiṇaḥ ||

Verse 22

भेरीशब्दैश्च विमलैर्विमिश्रैः शङ्खनिःस्वनैः । क्ष्वेडितास्फोटितोत्क्रुष्टैर्नादिताः सर्वतो दिशः ।।

bherīśabdaiśca vimalairvimiśraiḥ śaṅkhaniḥsvanaiḥ | kṣveḍitāsphoṭitotkruṣṭairnāditāḥ sarvato diśaḥ ||

Verse 23

ततः शूराः समासाद्य समरे ते परस्परम। नेत्रैरनिमिषै राजन्नवैक्षन्त परस्परम् ।।

tataḥ śūrāḥ samāsādya samare te parasparama| netrairanimiṣai rājannavaikṣanta parasparam ||

Verse 24

मनोभिस्ते मनुष्येन्द्र युद्धं योधाः प्रचक्रिरे । पुनराहूय तेऽन्योन्यं शरीरैरपि चक्रिरे ।।

manobhiste manuṣyendra yuddhaṃ yodhāḥ pracakrire | punarāhūya te'nyonyaṃ śarīrairapi cakrire ||

Verse 25

ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयावहम् । तावकानां परेषां च निघ्नतामितरेतरम् ।।

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham | tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nighnatāmitaretaram ||

Verse 26

नाराचा निशिताः सङ्ख्ये संपतन्ति स्म भारत । व्यात्तानना भयकरा उरगा इव सङ्घशः ।।

nārācā niśitāḥ saṅkhye saṃpatanti sma bhārata | vyāttānanā bhayakarā uragā iva saṅghaśaḥ ||

Verse 27

निष्पेतुर्विमलाः शक्त्यस्तैलधौताः सुतेजनाः । अम्बुदेभ्यो यथा राजन्भ्राजमानाः शतह्रदाः ।।

niṣpeturvimalāḥ śaktyastailadhautāḥ sutejanāḥ | ambudebhyo yathā rājanbhrājamānāḥ śatahradāḥ ||

Verse 28

गदाश्च विमलैः पट्टैः पिनद्धाः स्वर्णभूषिताः। पतन्त्यस्तत्र दृस्यन्ते गिरिशृङ्गोपमाः शुभाः ।।

gadāśca vimalaiḥ paṭṭaiḥ pinaddhāḥ svarṇabhūṣitāḥ| patantyastatra dṛsyante giriśṛṅgopamāḥ śubhāḥ ||

Verse 29

निस्त्रिंशाश्च व्यदृश्यन्त विमलाम्बरसन्निभाः । आर्षभाणि च चर्माणि शतचन्द्राणि भारतत ।।

nistriṃśāśca vyadṛśyanta vimalāmbarasannibhāḥ | ārṣabhāṇi ca carmāṇi śatacandrāṇi bhāratata ||

Verse 30

अशोभन्त रणे राजन्पात्यमानानि सर्वशः । तेऽन्योन्यं समरे सेने युध्यमाने नराधिप ।।

aśobhanta raṇe rājanpātyamānāni sarvaśaḥ | te'nyonyaṃ samare sene yudhyamāne narādhipa ||

Verse 31

अशोभेतां यथा देवदैत्यसेने समुद्यते। अभ्यद्रवन्त समरे तेऽन्योन्यं वै समन्ततः ।।

aśobhetāṃ yathā devadaityasene samudyate| abhyadravanta samare te'nyonyaṃ vai samantataḥ ||

Verse 32

रथास्तु रथिभिस्तूर्णं प्रेषिताः परमाहवे। युगैर्युगानि संश्लिष्य युयुधुः पार्थिवर्षभाः ।।

rathāstu rathibhistūrṇaṃ preṣitāḥ paramāhave| yugairyugāni saṃśliṣya yuyudhuḥ pārthivarṣabhāḥ ||

Verse 33

दन्तिनां युध्यमानानां संघर्षात्पावकोऽभवत् । दन्तेषु भरतश्रेष्ठ सधूमः सर्वतो दिशम् ।।

dantināṃ yudhyamānānāṃ saṃgharṣātpāvako'bhavat | danteṣu bharataśreṣṭha sadhūmaḥ sarvato diśam ||

Verse 34

प्रासैरभिहताः केचिद्गजयोधाः समन्ततः । पतमानाः स्म दृश्यन्ते गिरिशृङ्गान्नगा इव ।।

prāsairabhihatāḥ kecidgajayodhāḥ samantataḥ | patamānāḥ sma dṛśyante giriśṛṅgānnagā iva ||

Verse 35

पादाताश्चाप्यदृश्यन्त निघ्नन्तोऽथ परस्परम् । चित्ररूपधराः शूरा नखरप्रासयोधिनः ।।

pādātāścāpyadṛśyanta nighnanto'tha parasparam | citrarūpadharāḥ śūrā nakharaprāsayodhinaḥ ||

Verse 36

अन्योन्यं ते समासाद्य कुरुपाण्डवसैनिकाः । अस्त्रैर्नानाविधैर्घोरै रणे निन्युर्यमक्षयम् ।।

anyonyaṃ te samāsādya kurupāṇḍavasainikāḥ | astrairnānāvidhairghorai raṇe ninyuryamakṣayam ||

Verse 37

ततः शान्तनवो भीष्मो रथघोषेण नादयन् । अभ्यागमद्रणे पार्थान्धनुःशब्देन मोहयन् ।।

tataḥ śāntanavo bhīṣmo rathaghoṣeṇa nādayan | abhyāgamadraṇe pārthāndhanuḥśabdena mohayan ||

Verse 38

पाण्डवानां रथाश्चापि नदन्तो भैरवं स्वनम् । अभ्यद्रवन्त संयत्ता धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ।।

pāṇḍavānāṃ rathāścāpi nadanto bhairavaṃ svanam | abhyadravanta saṃyattā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ ||

Verse 39

ततः प्रववृते युद्धं तव तेषां च भारत। नराश्वरथनागानां व्यतिषक्तं परस्परम् ।।

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata| narāśvarathanāgānāṃ vyatiṣaktaṃ parasparam ||