Adhyaya 86

Verse 1

संकुलयुद्धवर्णनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। विरथं तं समासाद्य चित्रसेनं यशस्विनम् । रथमारोपयामास विकर्णस्तनयस्तव ।।

saṃkulayuddhavarṇanam || 1 || sañjaya uvāca| virathaṃ taṃ samāsādya citrasenaṃ yaśasvinam | rathamāropayāmāsa vikarṇastanayastava ||

Verse 2

तस्मिंस्तथा वर्तमाने तुमुले संकुले भृशम्। भीष्मः शान्तनवस्तूर्णं युधिष्ठिरमुपाद्रवत् ।।

tasmiṃstathā vartamāne tumule saṃkule bhṛśam| bhīṣmaḥ śāntanavastūrṇaṃ yudhiṣṭhiramupādravat ||

Verse 3

ततः सरथनागाश्वाः समकम्पन्त सृञ्जयाः । मृत्योरास्यमनुप्राप्तं मेनिरे च युधिष्ठिरम् ।।

tataḥ sarathanāgāśvāḥ samakampanta sṛñjayāḥ | mṛtyorāsyamanuprāptaṃ menire ca yudhiṣṭhiram ||

Verse 4

युधिष्ठिरोऽपि कौरव्यो यमाभ्यां सहितः प्रभुः । महेष्वासं नरव्याघ्रं भीष्मं शान्तनवं ययौ ।।

yudhiṣṭhiro'pi kauravyo yamābhyāṃ sahitaḥ prabhuḥ | maheṣvāsaṃ naravyāghraṃ bhīṣmaṃ śāntanavaṃ yayau ||

Verse 5

ततः शरसहस्राणि प्रमुञ्चन्पाण्डवो युधि । भीष्मं संछादयामास यथा मेघो दिवाकरम् ।।

tataḥ śarasahasrāṇi pramuñcanpāṇḍavo yudhi | bhīṣmaṃ saṃchādayāmāsa yathā megho divākaram ||

Verse 6

तेन सम्यक्प्रणीतानि शरजालानि मारिष । प्रतिजग्राह गाङ्गयः शतशोऽथ सहस्रशः ।।

tena samyakpraṇītāni śarajālāni māriṣa | pratijagrāha gāṅgayaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ ||

Verse 7

तथैव शरजालानि भीष्मोणास्तानि मारिष । आकाशे समदृश्यन्त स्वगमानां व्रजा इव ।।

tathaiva śarajālāni bhīṣmoṇāstāni māriṣa | ākāśe samadṛśyanta svagamānāṃ vrajā iva ||

Verse 8

निमेषार्धेन कौन्तेयं भीष्मः शान्तनवो युधि । अदृश्यं समरे चक्रे शरजालेन भारत ।।

nimeṣārdhena kaunteyaṃ bhīṣmaḥ śāntanavo yudhi | adṛśyaṃ samare cakre śarajālena bhārata ||

Verse 9

ततो युधिष्ठिरे राजा कौरव्यस्य महात्मनः । नाराचं प्रेषयामास क्रुद्ध आशीविषोपमम् ।।

tato yudhiṣṭhire rājā kauravyasya mahātmanaḥ | nārācaṃ preṣayāmāsa kruddha āśīviṣopamam ||

Verse 10

असंप्राप्तं ततस्तं तु क्षुरप्रेण महारथः । चच्छेद समरे राजन्भीष्मस्तस्य धनुश्च्युतम् ।।

asaṃprāptaṃ tatastaṃ tu kṣurapreṇa mahārathaḥ | caccheda samare rājanbhīṣmastasya dhanuścyutam ||

Verse 11

तं तु च्छित्वा रणे भीष्मो नाराचं कलसंमितम् । नजघ्ने कौरवेन्द्रस्य हयान्काञ्चनभूषणान् ।।

taṃ tu cchitvā raṇe bhīṣmo nārācaṃ kalasaṃmitam | najaghne kauravendrasya hayānkāñcanabhūṣaṇān ||

Verse 12

हताश्वं तु रथं त्यक्त्वा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। आरुरोह रथं तूर्णं नकुलस्य महात्मनःक ।।

hatāśvaṃ tu rathaṃ tyaktvā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ| āruroha rathaṃ tūrṇaṃ nakulasya mahātmanaḥka ||

Verse 13

यमावपि हि संक्रुद्धः समासाद्य रणे तदा । शरैः संछादयामास भीष्मः परपुरंजयः ।।

yamāvapi hi saṃkruddhaḥ samāsādya raṇe tadā | śaraiḥ saṃchādayāmāsa bhīṣmaḥ parapuraṃjayaḥ ||

Verse 14

तौ तु दृष्ट्वा महाराज भीष्मबाणप्रपीडितौ। जगाम परमां चिन्तां भीष्मस्य वधकाङ्क्षया ।।

tau tu dṛṣṭvā mahārāja bhīṣmabāṇaprapīḍitau| jagāma paramāṃ cintāṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣayā ||

Verse 15

ततो युधिष्ठिरो वश्यान्राज्ञस्तान्समचोदयत् । भीष्मं शान्तनवं सर्वे निहतेति सुहृद्गणान् ।।

tato yudhiṣṭhiro vaśyānrājñastānsamacodayat | bhīṣmaṃ śāntanavaṃ sarve nihateti suhṛdgaṇān ||

Verse 16

ततस्ते पार्थिवाः सर्वे श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम् । महता रथवंशेन परिवव्रुः पितामहम् ।।

tataste pārthivāḥ sarve śrutvā pārthasya bhāṣitam | mahatā rathavaṃśena parivavruḥ pitāmaham ||

Verse 17

स समन्तात्परिवृतः पिता देवव्रतस्तव। चिक्रीड धनुषा राजन्पातयानो महारथान् ।।

sa samantātparivṛtaḥ pitā devavratastava| cikrīḍa dhanuṣā rājanpātayāno mahārathān ||

Verse 18

तं चरन्तं रणे पार्था ददृशुः कौरवं युधि। मृगमध्यं प्रविश्येव यथा सिंहशिशुं वने ।।

taṃ carantaṃ raṇe pārthā dadṛśuḥ kauravaṃ yudhi| mṛgamadhyaṃ praviśyeva yathā siṃhaśiśuṃ vane ||

Verse 19

तर्जयानं रमे वीरांस्त्रासयानं च सायकैः । दृष्ट्वा त्रेसुर्महाराज सिंहं मृगगणा इव ।।

tarjayānaṃ rame vīrāṃstrāsayānaṃ ca sāyakaiḥ | dṛṣṭvā tresurmahārāja siṃhaṃ mṛgagaṇā iva ||

Verse 20

रणे भारत सिंहस्य ददृशुः क्षत्रिया गतिम्। अग्नेर्वायुसहायस्य यथा कक्षं दिधक्षतः ।।

raṇe bhārata siṃhasya dadṛśuḥ kṣatriyā gatim| agnervāyusahāyasya yathā kakṣaṃ didhakṣataḥ ||

Verse 21

शिरांसि रथिनां भीष्मः पातयामास संयुगे। तालेभ्यः परिपक्वानि फलानि कुशलो नरः ।।

śirāṃsi rathināṃ bhīṣmaḥ pātayāmāsa saṃyuge| tālebhyaḥ paripakvāni phalāni kuśalo naraḥ ||

Verse 22

पतद्भिश्च महाराज शिरोभिर्धरणीतले। बभूव तुमुलः शब्दः पततामश्मनामिव ।।

patadbhiśca mahārāja śirobhirdharaṇītale| babhūva tumulaḥ śabdaḥ patatāmaśmanāmiva ||

Verse 23

तस्मिन्सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयानके। सर्वेषामेव सैन्यानामासीद्व्यतिकरो महान् ।।

tasminsutumule yuddhe vartamāne bhayānake| sarveṣāmeva sainyānāmāsīdvyatikaro mahān ||

Verse 24

भिन्नेषु तेषु व्यूहेषु क्षत्रिया इतरेतरम् । एकमेकं समाहूय युद्धायैवावतस्थिरे ।।

bhinneṣu teṣu vyūheṣu kṣatriyā itaretaram | ekamekaṃ samāhūya yuddhāyaivāvatasthire ||

Verse 25

शिखण्डी तु समासाद्य भरतानां पितामहम् । अभिदुद्राव वेगेन तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् ।।

śikhaṇḍī tu samāsādya bharatānāṃ pitāmaham | abhidudrāva vegena tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt ||

Verse 26

अनादृत्य ततो भीष्मस्तं शिखण्डिनमाहवे । प्रययौ सृञ्जयान्क्रुद्धः स्त्रीत्वं तस्य विचिन्तयन् ।।

anādṛtya tato bhīṣmastaṃ śikhaṇḍinamāhave | prayayau sṛñjayānkruddhaḥ strītvaṃ tasya vicintayan ||

Verse 27

सृंजयास्तु ततो दृष्ट्वा हृष्टं भीष्म महारणे । सिंहनादांश्च विविधांश्चक्रुः शङ्खविमिश्रितान् ।।

sṛṃjayāstu tato dṛṣṭvā hṛṣṭaṃ bhīṣma mahāraṇe | siṃhanādāṃśca vividhāṃścakruḥ śaṅkhavimiśritān ||

Verse 28

ततः प्रववृते युद्धं व्यतिषक्तरथद्विपम् । पश्चिमां दिशमासाद्य स्थिते सवितरि प्रभो ।।

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ vyatiṣaktarathadvipam | paścimāṃ diśamāsādya sthite savitari prabho ||

Verse 29

धृष्टद्युम्नोऽथ पाञ्चाल्यः सात्यकिश्च महारथः । पीडयन्तौ भृशं सैन्यं शक्तितोमरवृष्टिभिः ।।

dhṛṣṭadyumno'tha pāñcālyaḥ sātyakiśca mahārathaḥ | pīḍayantau bhṛśaṃ sainyaṃ śaktitomaravṛṣṭibhiḥ ||

Verse 30

शस्त्रैश्च बहुभी राजञ्जघ्नतुस्तावकान्रणे । ते हन्यमानाः समरे तावका भरतर्षभ ।।

śastraiśca bahubhī rājañjaghnatustāvakānraṇe | te hanyamānāḥ samare tāvakā bharatarṣabha ||

Verse 31

आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा न त्यजन्ति स्म संयुगम्। यथोत्साहं तु समरे निजघ्नुस्तावका रणे ।।

āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā na tyajanti sma saṃyugam| yathotsāhaṃ tu samare nijaghnustāvakā raṇe ||

Verse 32

तत्राक्रन्दो महानासीत्तावकानां महात्मानाम् । वध्यतां समरे राजन्पार्षतेन महात्मना ।।

tatrākrando mahānāsīttāvakānāṃ mahātmānām | vadhyatāṃ samare rājanpārṣatena mahātmanā ||

Verse 33

तं श्रुत्वा निनदं घोरं तावकानां महारथौ । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पार्षतं प्रत्युपस्थितौ ।।

taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tāvakānāṃ mahārathau | vindānuvindāvāvantyau pārṣataṃ pratyupasthitau ||

Verse 34

तौ तस्य तुरगान्हत्वा त्वरमाणौ महारथौ । छादयामासतुरुभौ शरवर्षेण पार्षतम् ।।

tau tasya turagānhatvā tvaramāṇau mahārathau | chādayāmāsaturubhau śaravarṣeṇa pārṣatam ||

Verse 35

अवप्लुत्याथ पाञ्चाल्यो रथात्तूर्णं महाबलः । आरुरोहक रथं तूर्णं सात्यकेस्तु महात्मनः ।।

avaplutyātha pāñcālyo rathāttūrṇaṃ mahābalaḥ | ārurohaka rathaṃ tūrṇaṃ sātyakestu mahātmanaḥ ||

Verse 36

ततो युधिष्ठिरो राजा महत्या सेनया वृतः। आवन्त्यौ समरे क्रुद्धावभ्ययात्स परंतपौ ।।

tato yudhiṣṭhiro rājā mahatyā senayā vṛtaḥ| āvantyau samare kruddhāvabhyayātsa paraṃtapau ||

Verse 37

तथैव तव पुत्रोऽपि सर्वोद्योगेन मारिष । विन्दानुविन्दौ समरे परिवार्यावतस्थिवान् ।।

tathaiva tava putro'pi sarvodyogena māriṣa | vindānuvindau samare parivāryāvatasthivān ||

Verse 38

अर्जुनश्चापि संक्रुद्धः क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभः । अयोधयत संग्रामे वज्रपाणिरिवासुरान् ।।

arjunaścāpi saṃkruddhaḥ kṣatriyānkṣatriyarṣabhaḥ | ayodhayata saṃgrāme vajrapāṇirivāsurān ||

Verse 39

द्रोणास्तु समरे क्रुद्धः पुत्रस्य प्रियकृत्तव । व्यधमत्सर्वपाञ्चालांस्तूलराशिमिवानलः ।।

droṇāstu samare kruddhaḥ putrasya priyakṛttava | vyadhamatsarvapāñcālāṃstūlarāśimivānalaḥ ||

Verse 40

दुर्योधनपुरोगास्तु पुत्रास्तव विशांपते । परिवार्य रणे भीष्मं युयुधुः पाण्डवैः सह ।।

duryodhanapurogāstu putrāstava viśāṃpate | parivārya raṇe bhīṣmaṃ yuyudhuḥ pāṇḍavaiḥ saha ||

Verse 41

ततो दुर्योधनो राजा लोहितायति भास्करे। अब्रवीत्तावकान्सर्वांस्त्वरध्वमिति भारत ।।

tato duryodhano rājā lohitāyati bhāskare| abravīttāvakānsarvāṃstvaradhvamiti bhārata ||

Verse 42

युध्यतां तु तथा तेषां कुर्वतां कर्म दुष्करम्। अस्तं गिरिमथारूढे अप्रकाशति भास्करे ।।

yudhyatāṃ tu tathā teṣāṃ kurvatāṃ karma duṣkaram| astaṃ girimathārūḍhe aprakāśati bhāskare ||

Verse 43

प्रावर्तत नदी घोरा शोणितौघतरङ्गिणी । गोमायुगणसंकीर्णा क्षणेन क्षणदामुखे ।।

prāvartata nadī ghorā śoṇitaughataraṅgiṇī | gomāyugaṇasaṃkīrṇā kṣaṇena kṣaṇadāmukhe ||

Verse 44

शिवाभिरशिवाभिश्च रुवद्भिर्भैरवं रवम्। घोरमायोधनं जज्ञे भूतसङ्घैः समाकुलम् ।।

śivābhiraśivābhiśca ruvadbhirbhairavaṃ ravam| ghoramāyodhanaṃ jajñe bhūtasaṅghaiḥ samākulam ||

Verse 45

राक्षसाश्च पिशाचाश्च तथान्ये पिशिताशिनः । समन्ततो व्यदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः ।।

rākṣasāśca piśācāśca tathānye piśitāśinaḥ | samantato vyadṛśyanta śataśo'tha sahasraśaḥ ||

Verse 46

अर्जुनोऽथ सुशर्मादीन्राज्ञस्तान्सपदानुगान्। विजित्य पृतनामध्ये ययौ स्वशिबिरं प्रति ।।

arjuno'tha suśarmādīnrājñastānsapadānugān| vijitya pṛtanāmadhye yayau svaśibiraṃ prati ||

Verse 47

युधिष्टिरोऽपि कौरव्यो भ्रातृभ्यां सहितस्तथा। ययौ स्वशिबिरं राजा निशायां सेनया वृतः ।।

yudhiṣṭiro'pi kauravyo bhrātṛbhyāṃ sahitastathā| yayau svaśibiraṃ rājā niśāyāṃ senayā vṛtaḥ ||

Verse 48

भीमसेनोऽपि राजेन्द्र दुर्योधनमुखान्रथान् । अवजित्य ततः सङ्ख्ये ययौ स्वशिबिरं प्रति ।।

bhīmaseno'pi rājendra duryodhanamukhānrathān | avajitya tataḥ saṅkhye yayau svaśibiraṃ prati ||

Verse 49

दुर्योधनोऽपि नृपतिः परिवार्य महारणे। भीष्मं शान्तनवं तूर्णं प्रयातः शिबिरं प्रति ।।

duryodhano'pi nṛpatiḥ parivārya mahāraṇe| bhīṣmaṃ śāntanavaṃ tūrṇaṃ prayātaḥ śibiraṃ prati ||

Verse 50

द्रोणो द्रौणिः कृपः शल्यः कृतवर्मा च सात्वतः । परिवार्य चमूं सर्वाः प्रययुः शिबिरं प्रति ।।

droṇo drauṇiḥ kṛpaḥ śalyaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ | parivārya camūṃ sarvāḥ prayayuḥ śibiraṃ prati ||

Verse 51

तथैव सात्यकी राजन्धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः। परिवार्य रणे योधान्ययतुः शिबिरं प्रति ।।

tathaiva sātyakī rājandhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ| parivārya raṇe yodhānyayatuḥ śibiraṃ prati ||

Verse 52

एवमेते महाराज तावकाः पाण्डवैः सह। पर्यवर्तन्त सहिता निशाकाले परंतप ।।

evamete mahārāja tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha| paryavartanta sahitā niśākāle paraṃtapa ||

Verse 53

ततः स्वशिबिरं गत्वा पाण्डवाः कुरवस्तथा । न्यवसन्त महाराज पूजयन्तः परस्परम् ।।

tataḥ svaśibiraṃ gatvā pāṇḍavāḥ kuravastathā | nyavasanta mahārāja pūjayantaḥ parasparam ||

Verse 54

रक्षां कृत्वा ततः शूरा न्यस्य गुल्मान्यथाविधि। अपनीय च शल्यानि स्नात्वा च विविधैर्जलैः ।।

rakṣāṃ kṛtvā tataḥ śūrā nyasya gulmānyathāvidhi| apanīya ca śalyāni snātvā ca vividhairjalaiḥ ||

Verse 55

कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे स्तूयमानाश्च बन्दिभिः । गीतवादित्रशब्देन व्यक्रीडन्त यशस्विनः ।।

kṛtasvastyayanāḥ sarve stūyamānāśca bandibhiḥ | gītavāditraśabdena vyakrīḍanta yaśasvinaḥ ||

Verse 56

मुहूर्तादिव तत्सर्वमभवत्स्वर्गसन्निभम् । न हि युद्धकथां कांचित्तत्राकुर्वन्महारथाः ।।

muhūrtādiva tatsarvamabhavatsvargasannibham | na hi yuddhakathāṃ kāṃcittatrākurvanmahārathāḥ ||

Verse 57

ते प्रसुप्ते बले तत्र परिश्रान्तजने नृप । हस्त्यश्वबहुले रात्रौ प्रेक्षणीये बभूवतुः ।।

te prasupte bale tatra pariśrāntajane nṛpa | hastyaśvabahule rātrau prekṣaṇīye babhūvatuḥ ||