Adhyaya 85

Verse 1

संकुलयुद्धवर्णनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। स ताड्यमानस्तु शरैर्धनंजयः पदाहतो नाग इव श्वसन्बली । बाणांश्च बाणेन महारथानां चिच्छेद चापानि रणे प्रसह्य ।।

saṃkulayuddhavarṇanam || 1 || sañjaya uvāca| sa tāḍyamānastu śarairdhanaṃjayaḥ padāhato nāga iva śvasanbalī | bāṇāṃśca bāṇena mahārathānāṃ ciccheda cāpāni raṇe prasahya ||

Verse 2

संछिद्य चापानि च तानि राज्ञां तेषां रणे वीर्यवतां क्षणेन। विव्याध बाणैर्युगपन्महात्मा निःशेषतां तेष्वथ मन्यमानः ।।

saṃchidya cāpāni ca tāni rājñāṃ teṣāṃ raṇe vīryavatāṃ kṣaṇena| vivyādha bāṇairyugapanmahātmā niḥśeṣatāṃ teṣvatha manyamānaḥ ||

Verse 3

निपेतुराजौ रुधिरप्रदिग्धा- स्ते ताडिताः शक्रसुतेन राजन्। विभिन्नगात्राः पतितोत्तमाङ्गा गतासवश्छिन्नतनुक्रकायाः ।।

nipeturājau rudhirapradigdhā- ste tāḍitāḥ śakrasutena rājan| vibhinnagātrāḥ patitottamāṅgā gatāsavaśchinnatanukrakāyāḥ ||

Verse 4

महीं गताः पर्थबलाभिभूता विचित्ररूपा युगपद्विनेशुः। दृष्ट्वा हतांस्तान्युधि राजपुत्रां- स्त्रिगर्तराजः प्रययौ रथेन ।।

mahīṃ gatāḥ parthabalābhibhūtā vicitrarūpā yugapadvineśuḥ| dṛṣṭvā hatāṃstānyudhi rājaputrāṃ- strigartarājaḥ prayayau rathena ||

Verse 5

तेषां रथानामथ पृष्ठगोपा द्वात्रिंशदन्येऽभ्यपतन्त पार्थम्। तथैव ते तं परिवार्य पार्थं विकृष्य चापानि महारवाणि ।।

teṣāṃ rathānāmatha pṛṣṭhagopā dvātriṃśadanye'bhyapatanta pārtham| tathaiva te taṃ parivārya pārthaṃ vikṛṣya cāpāni mahāravāṇi ||

Verse 6

अवीवृषन्बाणमहौघवृष्ट्या यथा गिरिं तोयधरा जलौघैः। संपीड्यमानस्तु शरौघवृष्ट्या धनंजयस्तान्युधि जातरोषः ।।

avīvṛṣanbāṇamahaughavṛṣṭyā yathā giriṃ toyadharā jalaughaiḥ| saṃpīḍyamānastu śaraughavṛṣṭyā dhanaṃjayastānyudhi jātaroṣaḥ ||

Verse 7

षष्ट्या शरैः संयति तैलधौतै- र्जघान तानप्यथ पृष्ठगोपान्। रथांश्च तांस्तनवजित्य सङ्ख्ये धनञ्जयः प्रीतमना यशस्वी।।

ṣaṣṭyā śaraiḥ saṃyati tailadhautai- rjaghāna tānapyatha pṛṣṭhagopān| rathāṃśca tāṃstanavajitya saṅkhye dhanañjayaḥ prītamanā yaśasvī||

Verse 8

अथात्वरद्भीष्मवधाय जिष्णु- र्बलानि राजन्समरे निहत्य। त्रिगर्तराजो निहतान्समीक्ष्य महात्मना तानथ बन्धुवर्गान् ।।

athātvaradbhīṣmavadhāya jiṣṇu- rbalāni rājansamare nihatya| trigartarājo nihatānsamīkṣya mahātmanā tānatha bandhuvargān ||

Verse 9

रणे पुरस्कृत्य नराधिपांस्तान् जगाम पार्थं त्वरितो वधाय अभिद्रुतं चास्त्रभृतां वरिष्ठं धनंजयं वीक्ष्य शिखण्डिमुख्याः ।।

raṇe puraskṛtya narādhipāṃstān jagāma pārthaṃ tvarito vadhāya abhidrutaṃ cāstrabhṛtāṃ variṣṭhaṃ dhanaṃjayaṃ vīkṣya śikhaṇḍimukhyāḥ ||

Verse 10

अभ्यद्ययुस्ते शितशस्त्रहस्ता रिरक्षिषन्तो रथमर्जुनस्य। पार्थोऽपि तानापततः समीक्ष्य त्रिगर्तराज्ञा सहितान्नृवीरान ।।

abhyadyayuste śitaśastrahastā rirakṣiṣanto rathamarjunasya| pārtho'pi tānāpatataḥ samīkṣya trigartarājñā sahitānnṛvīrāna ||

Verse 11

विध्वंसयित्वा समरे धनुष्मान् गाण्डीवमुक्तैर्निशितैः पृषत्कैः । भीष्मं यियासुर्युधि संददर्श दुर्योधनं सैन्धवादींश्च राज्ञः ।।

vidhvaṃsayitvā samare dhanuṣmān gāṇḍīvamuktairniśitaiḥ pṛṣatkaiḥ | bhīṣmaṃ yiyāsuryudhi saṃdadarśa duryodhanaṃ saindhavādīṃśca rājñaḥ ||

Verse 12

गाङ्गेयमाजौ शरचापपाणिः ।।

gāṅgeyamājau śaracāpapāṇiḥ ||

Verse 13

भीष्मोऽपि दृष्ट्वा समरे कृतास्त्रान् स पाण्डवानां रथिनोऽभ्युदारान्। विहाय संग्राममुखे धनंजयं जवेन पार्थं पुनराजगाम।।

bhīṣmo'pi dṛṣṭvā samare kṛtāstrān sa pāṇḍavānāṃ rathino'bhyudārān| vihāya saṃgrāmamukhe dhanaṃjayaṃ javena pārthaṃ punarājagāma||

Verse 14

र्भीष्मं ययौ शान्तनवं रणाय ।।

rbhīṣmaṃ yayau śāntanavaṃ raṇāya ||

Verse 15

तैः संप्रयुक्तैः स महारथाग्र्यै- र्गङ्गासुतः समरे चित्रयोधी। न विव्यधे शान्तनवो महात्मा समागतैः पाण्डुसुतैः समस्तैः ।।

taiḥ saṃprayuktaiḥ sa mahārathāgryai- rgaṅgāsutaḥ samare citrayodhī| na vivyadhe śāntanavo mahātmā samāgataiḥ pāṇḍusutaiḥ samastaiḥ ||

Verse 16

अथैत्य राजा युधि सत्यसन्धो जयद्रथोऽत्युग्रबलो मनस्वी। चिच्छेद चापानि महारथानां प्रसह्य तेषां धनुषा वरेण ।।

athaitya rājā yudhi satyasandho jayadratho'tyugrabalo manasvī| ciccheda cāpāni mahārathānāṃ prasahya teṣāṃ dhanuṣā vareṇa ||

Verse 17

युधिष्ठिरं भीमसेनं यमौ च पार्थं कृष्णं युधि संजातकोपः । दुर्योदनः क्रोधविषो महात्मा जघान बाणैरनलप्रकाशैः ।।

yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenaṃ yamau ca pārthaṃ kṛṣṇaṃ yudhi saṃjātakopaḥ | duryodanaḥ krodhaviṣo mahātmā jaghāna bāṇairanalaprakāśaiḥ ||

Verse 18

कृपेण शल्येन शलेन चैव तथा विभो चित्रसेनेन चौजौ। विद्धाः शरैस्तेऽतिविवृद्धकोपै- र्देवा यथा दैत्यगणैः समेतैः ।।

kṛpeṇa śalyena śalena caiva tathā vibho citrasenena caujau| viddhāḥ śaraiste'tivivṛddhakopai- rdevā yathā daityagaṇaiḥ sametaiḥ ||

Verse 19

छिन्नायुधं शान्तनवेन राजा शिखण्डिनं प्रेक्ष्य च जातकोपः। अजातशत्रुः समरे महात्मा शिखण्डिनं क्रुद्ध उवाच वाक्यम् ।।

chinnāyudhaṃ śāntanavena rājā śikhaṇḍinaṃ prekṣya ca jātakopaḥ| ajātaśatruḥ samare mahātmā śikhaṇḍinaṃ kruddha uvāca vākyam ||

Verse 20

उक्त्वा तथा त्वं पितुरग्रतो मा- महं हनिष्यामि महाव्रतं तम्। भीष्मं शरौघैर्विमलार्कवर्णैः सत्यं वदामीति कृता प्रतिज्ञा ।।

uktvā tathā tvaṃ pituragrato mā- mahaṃ haniṣyāmi mahāvrataṃ tam| bhīṣmaṃ śaraughairvimalārkavarṇaiḥ satyaṃ vadāmīti kṛtā pratijñā ||

Verse 21

त्वया च नैनां सफलां करोषि देवव्रतं यन्न निहंसि युद्धे। मिथ्याप्रतिज्ञो भव मात्र वीर रक्षस्व धर्मं स्वकुलं यशश्च।।

tvayā ca naināṃ saphalāṃ karoṣi devavrataṃ yanna nihaṃsi yuddhe| mithyāpratijño bhava mātra vīra rakṣasva dharmaṃ svakulaṃ yaśaśca||

Verse 22

प्रेक्षस्व भीष्मं युधि भीमवेगं सर्वांस्तपन्तं मम सैन्यसङ्घान्। शरौघजालैरतितिग्मवेगैः कालं यथा कालकृतं क्षणेन ।।

prekṣasva bhīṣmaṃ yudhi bhīmavegaṃ sarvāṃstapantaṃ mama sainyasaṅghān| śaraughajālairatitigmavegaiḥ kālaṃ yathā kālakṛtaṃ kṣaṇena ||

Verse 23

निकृत्तचापः समरेऽनपेक्षः पराजितः शान्तनवेन चाजौ । विहाय बन्धूनथ सदरांश्च क्व यास्यसे नानुरूपं तवेदम् ।।

nikṛttacāpaḥ samare'napekṣaḥ parājitaḥ śāntanavena cājau | vihāya bandhūnatha sadarāṃśca kva yāsyase nānurūpaṃ tavedam ||

Verse 24

दृष्ट्वा हि भीष्मं तमनन्तवीर्यं भग्नं च सैन्यं द्रवमाणमेवम् । भीतोऽसि नूनं द्रुपदस्य पुत्र तथा हि ते मुखवर्णोऽप्रहृष्टः ।।

dṛṣṭvā hi bhīṣmaṃ tamanantavīryaṃ bhagnaṃ ca sainyaṃ dravamāṇamevam | bhīto'si nūnaṃ drupadasya putra tathā hi te mukhavarṇo'prahṛṣṭaḥ ||

Verse 25

अज्ञायमाने च धनंजये तु महाहावे संप्रसक्ते नृवीरे। कथं हि भीष्मात्प्रथितः पृथिव्यां भयं त्वमद्य प्रकरोषि वीर ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि सप्तमदिवसयुद्धे पञ्चाशीतितमोऽध्यायः ।।

ajñāyamāne ca dhanaṃjaye tu mahāhāve saṃprasakte nṛvīre| kathaṃ hi bhīṣmātprathitaḥ pṛthivyāṃ bhayaṃ tvamadya prakaroṣi vīra || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi saptamadivasayuddhe pañcāśītitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 26

स धर्मराजस्य वचो निशम्य रूक्षाक्षरं विप्रलापानुबद्धम् । प्रत्यादेशं मन्यमानो महात्मा प्रतत्वरे भीष्मवधाय राजन् ।। अज्ञायमाने पश्चात्स्थिते ।।

sa dharmarājasya vaco niśamya rūkṣākṣaraṃ vipralāpānubaddham | pratyādeśaṃ manyamāno mahātmā pratatvare bhīṣmavadhāya rājan || ajñāyamāne paścātsthite ||

Verse 27

तमापतन्तं महता जवेन शिखण्डिनं भीष्ममभिद्रवन्तम्। निवारयामास हि शल्य एन- मस्त्रेण घोरेण सुदुर्जयेन ।।

tamāpatantaṃ mahatā javena śikhaṇḍinaṃ bhīṣmamabhidravantam| nivārayāmāsa hi śalya ena- mastreṇa ghoreṇa sudurjayena ||

Verse 28

शरैस्तदस्त्रं प्रतिबाधमानः ।।

śaraistadastraṃ pratibādhamānaḥ ||

Verse 29

अथाददे वारुणमन्यदस्त्रं शिखण्ड्यथोऽग्रं प्रतिघातमस्य। तदस्त्रमस्त्रेण विदार्यमाणं खस्थाः सुरा ददृशुः पार्थिवाश्च ।।

athādade vāruṇamanyadastraṃ śikhaṇḍyatho'graṃ pratighātamasya| tadastramastreṇa vidāryamāṇaṃ khasthāḥ surā dadṛśuḥ pārthivāśca ||

Verse 30

भीष्मस्तु राजन्समरे महात्मा धनुश्च चित्रं ध्वजमेव चापि। छित्त्वाऽनदत्पाण्डुसुतस्य वीरो युधिष्ठिरस्याजमीढस्य राज्ञः ।।

bhīṣmastu rājansamare mahātmā dhanuśca citraṃ dhvajameva cāpi| chittvā'nadatpāṇḍusutasya vīro yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ ||

Verse 31

ततः समुत्सृज्य धनुः सबाणं युधिष्ठिरं वीक्ष्य भयाभिभूतम्। गदां प्रगृह्याभिपपात सङ्ख्ये जयद्रथं भीमसेनः पदातिः ।।

tataḥ samutsṛjya dhanuḥ sabāṇaṃ yudhiṣṭhiraṃ vīkṣya bhayābhibhūtam| gadāṃ pragṛhyābhipapāta saṅkhye jayadrathaṃ bhīmasenaḥ padātiḥ ||

Verse 32

तमापतन्तं सहसा जवेन जयद्रथः सगदं भीमसेनम्। विव्याध घोरैर्यमदण्डकल्पैः शितैः शरैः पञ्चशरैः समन्तात् ।।

tamāpatantaṃ sahasā javena jayadrathaḥ sagadaṃ bhīmasenam| vivyādha ghorairyamadaṇḍakalpaiḥ śitaiḥ śaraiḥ pañcaśaraiḥ samantāt ||

Verse 33

अचिन्तयित्वा स शरांस्तरस्वी वृकोदरः क्रोधपरीतचेताः । जघान वाहान्समरे समन्तात् सुसंमतान्सिन्धुराजस्य सङ्ख्ये ।।

acintayitvā sa śarāṃstarasvī vṛkodaraḥ krodhaparītacetāḥ | jaghāna vāhānsamare samantāt susaṃmatānsindhurājasya saṅkhye ||

Verse 34

ततोऽभिवीक्ष्याप्रतिमप्रभाव- स्तवात्मजस्त्वरमाणो रथेन अभ्यायौ भीमसेनं निहन्तुं समुद्यतास्त्रः सुरराजकल्पः ।।

tato'bhivīkṣyāpratimaprabhāva- stavātmajastvaramāṇo rathena abhyāyau bhīmasenaṃ nihantuṃ samudyatāstraḥ surarājakalpaḥ ||

Verse 35

जयद्रथो भग्रवाहं रथं त त्यक्त्वा ययौ यत्र राजा कुरूणाम् । भयेन भीमस्य समूढचेताः ससौबलस्तत्र युद्धस्य भीतः ।।

jayadratho bhagravāhaṃ rathaṃ ta tyaktvā yayau yatra rājā kurūṇām | bhayena bhīmasya samūḍhacetāḥ sasaubalastatra yuddhasya bhītaḥ ||

Verse 36

भीमोऽप्यथैनं सहसा विनद्य प्रत्युद्ययौ गदया तर्जयानः। समुद्यतां तां यमदण्डकल्पां दृष्ट्वा गदां ते कुरवः समन्तात् ।।

bhīmo'pyathainaṃ sahasā vinadya pratyudyayau gadayā tarjayānaḥ| samudyatāṃ tāṃ yamadaṇḍakalpāṃ dṛṣṭvā gadāṃ te kuravaḥ samantāt ||

Verse 37

विहाय सर्वे तव पुत्रमुग्नं पातं गदायाः परिहर्तुकामाः। अपक्रान्तास्तुमुले संप्रमर्दे सुदूरुणे भारत मोहनीये ।।

vihāya sarve tava putramugnaṃ pātaṃ gadāyāḥ parihartukāmāḥ| apakrāntāstumule saṃpramarde sudūruṇe bhārata mohanīye ||

Verse 38

ज्जगामान्यं भ्रमप भूमिदेशम् ।।

jjagāmānyaṃ bhramapa bhūmideśam ||

Verse 39

गदापि सा प्राप्य रथं सुचित्रं साश्व ससूतं विनिहत्य सङ्ख्ये। जगाम भूमिं ज्वलिता महोल्क भ्रष्टाऽम्बराद्गामिव संपतन्ती ।।

gadāpi sā prāpya rathaṃ sucitraṃ sāśva sasūtaṃ vinihatya saṅkhye| jagāma bhūmiṃ jvalitā maholka bhraṣṭā'mbarādgāmiva saṃpatantī ||

Verse 40

आश्चर्यभूतं सुमहत्त्वदीया दृष्ट्वैव तद्भारत संप्रहृष्टाः। सर्वे विनेदुः सहिताः समन्ता- त्पुपूजिरे तव पुत्रस्य शौर्यम् ।।

āścaryabhūtaṃ sumahattvadīyā dṛṣṭvaiva tadbhārata saṃprahṛṣṭāḥ| sarve vineduḥ sahitāḥ samantā- tpupūjire tava putrasya śauryam ||