Adhyaya 84

Verse 1

युधिष्ठिरादियुद्धवर्णनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। ततो युधिष्ठिरो राजा मध्यं प्राप्ते दिवाकरे। श्रुतायुपमभिप्रेक्ष्य प्रेषयामास वाजिनः ।।

yudhiṣṭhirādiyuddhavarṇanam || 1 || sañjaya uvāca| tato yudhiṣṭhiro rājā madhyaṃ prāpte divākare| śrutāyupamabhiprekṣya preṣayāmāsa vājinaḥ ||

Verse 2

ततस्तु त्वरितो राजञ्श्रुतायुषमरिन्दमन् । निजघ्ने सायकैस्तीक्ष्णैर्नवभिर्नतपर्वभिःक ।।

tatastu tvarito rājañśrutāyuṣamarindaman | nijaghne sāyakaistīkṣṇairnavabhirnataparvabhiḥka ||

Verse 3

स संवार्य रमे राजा प्रेषितान्धर्मसूनुना । शरान्सप्त महेष्वासः कौन्तेयाया समार्षयत्।।

sa saṃvārya rame rājā preṣitāndharmasūnunā | śarānsapta maheṣvāsaḥ kaunteyāyā samārṣayat||

Verse 4

ते तस्व कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे। असूनिव विचिन्वन्तो देहे तस्य महात्मनः ।।

te tasva kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitamāhave| asūniva vicinvanto dehe tasya mahātmanaḥ ||

Verse 5

पाण्डवस्तु भृशं क्रुद्धो विद्धस्तेन महात्मना । रणे वराहकर्णेन राजानं हृद्यविध्यता ।।

pāṇḍavastu bhṛśaṃ kruddho viddhastena mahātmanā | raṇe varāhakarṇena rājānaṃ hṛdyavidhyatā ||

Verse 6

अथापरेण भल्लेन केतुं तस्य महात्मनः । रथश्रेष्ठो रथात्तूर्णं भूमौ पार्थो न्यपातयत् ।।

athāpareṇa bhallena ketuṃ tasya mahātmanaḥ | rathaśreṣṭho rathāttūrṇaṃ bhūmau pārtho nyapātayat ||

Verse 7

केतु निपतितं दृष्ट्वा श्रुतायुः स तु पार्थिवः । पाण्डवं विशिखैतीक्ष्णै राजन्विव्याध सप्तभिः ।।

ketu nipatitaṃ dṛṣṭvā śrutāyuḥ sa tu pārthivaḥ | pāṇḍavaṃ viśikhaitīkṣṇai rājanvivyādha saptabhiḥ ||

Verse 8

ततः क्रोघात्प्रजज्वल धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । यथा युगान्ते भूतानि दिधक्षुरिव पावकः ।।

tataḥ kroghātprajajvala dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ | yathā yugānte bhūtāni didhakṣuriva pāvakaḥ ||

Verse 9

क्रुद्धं तु पाण्डवं दृष्ट्वा देवगन्धर्वराक्षसाः । प्रविव्यधुर्महाराज व्याकुलं जाप्यभूज्जगत् ।।

kruddhaṃ tu pāṇḍavaṃ dṛṣṭvā devagandharvarākṣasāḥ | pravivyadhurmahārāja vyākulaṃ jāpyabhūjjagat ||

Verse 10

सर्वेषां चैव भूतानामिदमासीन्मनोगतम् । त्रींल्लोकान्म संक्रुद्धो नृपोऽयं धक्ष्यतीति वै ।।

sarveṣāṃ caiva bhūtānāmidamāsīnmanogatam | trīṃllokānma saṃkruddho nṛpo'yaṃ dhakṣyatīti vai ||

Verse 11

ऋष..... देवाश्च चक्रुः स्वस्त्ययनं महत्। लोकानां नृपाशान्त्यर्थं क्रोधिते पाण्डवे तदा ।।

ṛṣa..... devāśca cakruḥ svastyayanaṃ mahat| lokānāṃ nṛpāśāntyarthaṃ krodhite pāṇḍave tadā ||

Verse 12

स च क्रोधसमाविष्टः सृक्विणी परिसंलिहन । इवारात्सवपुर्घोरं युगान्तादित्यसन्निभम् ।।

sa ca krodhasamāviṣṭaḥ sṛkviṇī parisaṃlihana | ivārātsavapurghoraṃ yugāntādityasannibham ||

Verse 13

ततः सैन्यानि सर्वाणि तावकानि विशांपते । निराशान्यभवंस्तत्र जीवितं प्रति भारत ।।

tataḥ sainyāni sarvāṇi tāvakāni viśāṃpate | nirāśānyabhavaṃstatra jīvitaṃ prati bhārata ||

Verse 14

स तु धैर्येण तं कोपं सन्निवार्य महायशाः । श्रुतायुषः प्रचिच्छेद मुष्टिदेशे महाधनुः ।।

sa tu dhairyeṇa taṃ kopaṃ sannivārya mahāyaśāḥ | śrutāyuṣaḥ praciccheda muṣṭideśe mahādhanuḥ ||

Verse 15

अथैनं छिन्नधन्वानं नाराचेन स्तनान्तरे । निर्बिभेद रणे राजा सर्वसैन्यस्य पश्यतः ।।

athainaṃ chinnadhanvānaṃ nārācena stanāntare | nirbibheda raṇe rājā sarvasainyasya paśyataḥ ||

Verse 16

सत्वरं च रणे राजंस्तस्य वाहान्महात्मनः । निजघान शरैः क्षिप्रं सूतं च सुमहाबलः ।।

satvaraṃ ca raṇe rājaṃstasya vāhānmahātmanaḥ | nijaghāna śaraiḥ kṣipraṃ sūtaṃ ca sumahābalaḥ ||

Verse 17

हताश्वं तु रथं त्यक्त्वा दृष्ट्वा राज्ञोऽस्य पौरुषम् । विप्रदुद्राव वेगेन श्रुतायुः समरे तदा।।

hatāśvaṃ tu rathaṃ tyaktvā dṛṣṭvā rājño'sya pauruṣam | vipradudrāva vegena śrutāyuḥ samare tadā||

Verse 18

तस्मिञ्जिते महेष्वासे धर्मपुत्रेण संयुगे। दुर्योधनबलं राजन्सर्वमासीत्पराङ्भुखम् ।।

tasmiñjite maheṣvāse dharmaputreṇa saṃyuge| duryodhanabalaṃ rājansarvamāsītparāṅbhukham ||

Verse 19

एवं जित्वा महाराज धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । व्यात्ताननो यथा कालस्तव सैन्यं जघान ह ।।

evaṃ jitvā mahārāja dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ | vyāttānano yathā kālastava sainyaṃ jaghāna ha ||

Verse 20

चेकितानस्तु वार्ष्णेयो गौतमं रथिनां वरम् । प्रेक्षतां सर्वसैन्यानां छादयामास सायकैः ।।

cekitānastu vārṣṇeyo gautamaṃ rathināṃ varam | prekṣatāṃ sarvasainyānāṃ chādayāmāsa sāyakaiḥ ||

Verse 21

संनिवार्य शरांस्तांस्तु कृपः शारद्वतो युधि। चेकितानां रणे यत्तं राजन्विव्याध पत्रिभिः ।।

saṃnivārya śarāṃstāṃstu kṛpaḥ śāradvato yudhi| cekitānāṃ raṇe yattaṃ rājanvivyādha patribhiḥ ||

Verse 22

अथापरेण भल्लेन धनुश्चिच्छेद मारिष । सारथिं चास्य समरे क्षिप्रहस्तो न्यपातयत् ।।

athāpareṇa bhallena dhanuściccheda māriṣa | sārathiṃ cāsya samare kṣiprahasto nyapātayat ||

Verse 23

अश्वांस्छास्यावधीद्राजन्नुभौ तौ पार्ष्णिसारथी । अवप्लुत्य रथात्तूर्णं गदां जग्राह सात्वतः ।।

aśvāṃschāsyāvadhīdrājannubhau tau pārṣṇisārathī | avaplutya rathāttūrṇaṃ gadāṃ jagrāha sātvataḥ ||

Verse 24

स तया वीरघातिन्या गदया गदिनां वरः । गौतमस्य हयान्हत्वा सारथिं च न्यपातयत् ।।

sa tayā vīraghātinyā gadayā gadināṃ varaḥ | gautamasya hayānhatvā sārathiṃ ca nyapātayat ||

Verse 25

भूमिष्ठो गौतमस्तस्य शरांश्चिक्षेप षोडशक । शरास्ते सात्वतं भित्त्वा प्राविशन्धरणीतलम् ।।

bhūmiṣṭho gautamastasya śarāṃścikṣepa ṣoḍaśaka | śarāste sātvataṃ bhittvā prāviśandharaṇītalam ||

Verse 26

चेकितानस्ततः क्रुद्धः पुनश्चिक्षेप तां गदाम् । गौतमस्य वधाकाङ्क्षी वृत्रस्येव पुरन्दरः ।।

cekitānastataḥ kruddhaḥ punaścikṣepa tāṃ gadām | gautamasya vadhākāṅkṣī vṛtrasyeva purandaraḥ ||

Verse 27

तामापतन्तीं विमलामश्यमगर्भां महागदाम्। शरैरनेकसाहस्त्रैर्वारयामास गौतमः ।।

tāmāpatantīṃ vimalāmaśyamagarbhāṃ mahāgadām| śarairanekasāhastrairvārayāmāsa gautamaḥ ||

Verse 28

चेकितानस्ततः खङ्गं क्रोधादुद्धृत्य भारत। लाघवं परमास्थाय गौतमं समुपाद्रवत् ।।

cekitānastataḥ khaṅgaṃ krodhāduddhṛtya bhārata| lāghavaṃ paramāsthāya gautamaṃ samupādravat ||

Verse 29

गौतमोऽपि धनुस्त्यक्त्वा प्रगृह्यासिं सुसंयतः । वेगेन महता राजंश्चेकितानमुपाद्रवत् ।।

gautamo'pi dhanustyaktvā pragṛhyāsiṃ susaṃyataḥ | vegena mahatā rājaṃścekitānamupādravat ||

Verse 30

तावुभौ बलसंपन्नौ निस्त्रिंशवरधारिणौ । निस्त्रिंशाभ्यां सुतीक्ष्णाभ्यामन्योन्यं संततक्षतुः ।।

tāvubhau balasaṃpannau nistriṃśavaradhāriṇau | nistriṃśābhyāṃ sutīkṣṇābhyāmanyonyaṃ saṃtatakṣatuḥ ||

Verse 31

निस्त्रिंशवेगाभिहतौ ततस्तौ पुरुषर्षभौ । धरणीं समनुप्राप्तौ सर्वभूतनिषेविताम् ।।

nistriṃśavegābhihatau tatastau puruṣarṣabhau | dharaṇīṃ samanuprāptau sarvabhūtaniṣevitām ||

Verse 32

मूर्छयाऽभिपरीताङ्गौ व्यायामेन तु मोहितौ । ततोऽभ्यधावद्वेगेन भीमसेनः सुहृत्तया ।।

mūrchayā'bhiparītāṅgau vyāyāmena tu mohitau | tato'bhyadhāvadvegena bhīmasenaḥ suhṛttayā ||

Verse 33

चेकितानं तथाभूतं दृष्ट्वा समरदुर्मदः । रथमारोपयच्चैनं सर्वसैकन्यस्य पश्यतः ।।

cekitānaṃ tathābhūtaṃ dṛṣṭvā samaradurmadaḥ | rathamāropayaccainaṃ sarvasaikanyasya paśyataḥ ||

Verse 34

तथैव शकुनि शूरः स्यालस्तव विशांपतेक । आरोपयद्रथं तूर्णं गौतमं रथिनां वरम् ।।

tathaiva śakuni śūraḥ syālastava viśāṃpateka | āropayadrathaṃ tūrṇaṃ gautamaṃ rathināṃ varam ||

Verse 35

सौमदत्तिं ततः क्रुद्धो धृष्टकेतुर्महाबलः । नवत्या सायकैः क्षिप्रं राजन्विव्याध वक्षसि ।।

saumadattiṃ tataḥ kruddho dhṛṣṭaketurmahābalaḥ | navatyā sāyakaiḥ kṣipraṃ rājanvivyādha vakṣasi ||

Verse 36

सौमदत्तिरुरस्थैस्तैर्भृशं बाणैरशोभत । मध्यंदिने महाराज रश्मिभिस्तपनो यथा ।।

saumadattirurasthaistairbhṛśaṃ bāṇairaśobhata | madhyaṃdine mahārāja raśmibhistapano yathā ||

Verse 37

भूरिश्रवास्तु समरे धृष्टकेतुं महारथम् । हतसूतहयं चक्रे विरथं सायकोत्तमैः ।।

bhūriśravāstu samare dhṛṣṭaketuṃ mahāratham | hatasūtahayaṃ cakre virathaṃ sāyakottamaiḥ ||

Verse 38

विरथं तं समालोक्य हताश्वं हतसारथिम् । महता शरवर्षेण च्छादयामास संयुगे ।।

virathaṃ taṃ samālokya hatāśvaṃ hatasārathim | mahatā śaravarṣeṇa cchādayāmāsa saṃyuge ||

Verse 39

स तु तं रथमुत्सृज्य धृष्टकेतुर्महामनाः । आरुरोह ततो यानं शतानीकस्य मारिष ।।

sa tu taṃ rathamutsṛjya dhṛṣṭaketurmahāmanāḥ | āruroha tato yānaṃ śatānīkasya māriṣa ||

Verse 40

चित्रसेनो विकर्णश्च राजन्दुर्मर्षणस्तथा। रथिनो हेमसन्नाहाः सौभद्रमभिदुद्रुवुः ।।

citraseno vikarṇaśca rājandurmarṣaṇastathā| rathino hemasannāhāḥ saubhadramabhidudruvuḥ ||

Verse 41

अभिमन्योस्ततस्तैस्तु घोरं युद्धमवर्तत। शरीरस्य यथा राजन्वातपित्तकफैस्त्रिभिः ।।

abhimanyostatastaistu ghoraṃ yuddhamavartata| śarīrasya yathā rājanvātapittakaphaistribhiḥ ||

Verse 42

विरथांस्तव पुत्रांस्तु कृत्वा राजन्महाहवे । न जघान नरव्याघ्रः स्मरन्भीमवचस्तदा ।।

virathāṃstava putrāṃstu kṛtvā rājanmahāhave | na jaghāna naravyāghraḥ smaranbhīmavacastadā ||

Verse 43

ततो राज्ञां बहुशतैर्गजाश्वरथयायिभिः । संवृतं समरे भीष्मं देवैरपि दुरासदम् ।।

tato rājñāṃ bahuśatairgajāśvarathayāyibhiḥ | saṃvṛtaṃ samare bhīṣmaṃ devairapi durāsadam ||

Verse 44

प्रयान्तं शीघ्रमुद्वीक्ष्य परित्रातुं सुतांस्तव । अभिमन्युं समुद्दिश्य बालमेकं महारथम् ।।

prayāntaṃ śīghramudvīkṣya paritrātuṃ sutāṃstava | abhimanyuṃ samuddiśya bālamekaṃ mahāratham ||

Verse 45

वासुदेवमुवाचेदं कौन्तेयः श्वेतवाहनः । चोदयाश्वान्हृषीकेश यत्रैते बहुला रथाः ।।

vāsudevamuvācedaṃ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ | codayāśvānhṛṣīkeśa yatraite bahulā rathāḥ ||

Verse 46

एते हि बहवः शूराः कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः। यथा हन्युर्न नः सेनां तथा माधव चोदय ।।

ete hi bahavaḥ śūrāḥ kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ| yathā hanyurna naḥ senāṃ tathā mādhava codaya ||

Verse 47

एवमुक्तः स वार्ष्णेयः कौन्तेयेनामितौजसा । रथं श्वेतहयैर्युक्तं प्रेषयामास संयुगे ।।

evamuktaḥ sa vārṣṇeyaḥ kaunteyenāmitaujasā | rathaṃ śvetahayairyuktaṃ preṣayāmāsa saṃyuge ||

Verse 48

निष्ठानको महानासीत्तव सैन्यस्य मारिष । यदर्जुनो रणे क्रुद्धः संयातस्तावकान्प्रति ।।

niṣṭhānako mahānāsīttava sainyasya māriṣa | yadarjuno raṇe kruddhaḥ saṃyātastāvakānprati ||

Verse 49

समासाद्य तु कौन्तेयो राज्ञस्तान्भीष्मरक्षिणः । सुशर्माणमथो राजन्निदं वचनमब्रवीत् ।।

samāsādya tu kaunteyo rājñastānbhīṣmarakṣiṇaḥ | suśarmāṇamatho rājannidaṃ vacanamabravīt ||

Verse 50

जानामि त्वां युधां श्रेष्ठमत्यन्तं पूर्ववैरिणम् । अनयस्याद्य संप्राप्तं फलं पश्य सुदारुणम् ।।

jānāmi tvāṃ yudhāṃ śreṣṭhamatyantaṃ pūrvavairiṇam | anayasyādya saṃprāptaṃ phalaṃ paśya sudāruṇam ||

Verse 51

अद्य ते दर्शयिष्यामि पूर्वप्रेतान्पितामहान् । एवं संजल्पतस्तस्य बीभत्सोः शत्रुघातिनः ।।

adya te darśayiṣyāmi pūrvapretānpitāmahān | evaṃ saṃjalpatastasya bībhatsoḥ śatrughātinaḥ ||

Verse 52

श्रुत्वापि परुषं वाक्यं सुशर्मा रथयूथपः । न चैनमब्रवीत्किंचिच्छुभं वा यदि वाऽशुभम् ।।

śrutvāpi paruṣaṃ vākyaṃ suśarmā rathayūthapaḥ | na cainamabravītkiṃcicchubhaṃ vā yadi vā'śubham ||

Verse 53

अभिगम्यार्जुनं वीरं राजभिर्बहुभिर्वृतः। पुरस्तात्पृष्ठतश्चैव पार्श्वतश्चैव सर्वतः ।।

abhigamyārjunaṃ vīraṃ rājabhirbahubhirvṛtaḥ| purastātpṛṣṭhataścaiva pārśvataścaiva sarvataḥ ||

Verse 54

परिवार्यार्जुनं सङ्ख्ये तव पुत्रैर्महारथः । शरैः संछादयामास मेघैरिव दिवाकरम् ।।

parivāryārjunaṃ saṅkhye tava putrairmahārathaḥ | śaraiḥ saṃchādayāmāsa meghairiva divākaram ||

Verse 55

ततः प्रवृत्तः सुमहान्संग्रामः शोणितोदकः। तावकानां च समरे पाण्डवानां च भारत ।।

tataḥ pravṛttaḥ sumahānsaṃgrāmaḥ śoṇitodakaḥ| tāvakānāṃ ca samare pāṇḍavānāṃ ca bhārata ||