Adhyaya 83

Verse 1

द्वन्द्वयुद्धवर्णनम् ।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। बहूनि हि विचित्राणि द्वैरथानि स्म सञ्जय। पाण्डूनां मामकैः सार्धमश्रौषं तव जल्पतः ।।

dvandvayuddhavarṇanam || 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| bahūni hi vicitrāṇi dvairathāni sma sañjaya| pāṇḍūnāṃ māmakaiḥ sārdhamaśrauṣaṃ tava jalpataḥ ||

Verse 2

न चैव मामकं किंचिद्धृष्टं शंससि सञ्जय । नित्यं पाण्डुसुतान्हृष्टानभग्नान्संप्रशंससि ।।

na caiva māmakaṃ kiṃciddhṛṣṭaṃ śaṃsasi sañjaya | nityaṃ pāṇḍusutānhṛṣṭānabhagnānsaṃpraśaṃsasi ||

Verse 3

जीयमानान्विमनसो मामकान्विगतौजसः । वदसे संयुगे सूत दिष्टमेतन्न संशयः ।।

jīyamānānvimanaso māmakānvigataujasaḥ | vadase saṃyuge sūta diṣṭametanna saṃśayaḥ ||

Verse 4

सञ्जय उवाच। यथाशक्ति यथोत्साहं युद्धे चेष्टन्ति तावकाः। दर्शयानाः परं शक्त्या पौरुषं पुरुषर्षभ ।।

sañjaya uvāca| yathāśakti yathotsāhaṃ yuddhe ceṣṭanti tāvakāḥ| darśayānāḥ paraṃ śaktyā pauruṣaṃ puruṣarṣabha ||

Verse 5

गङ्गायाः सुरनद्या वै स्वादुभूतं यथोदकम् । महोदधिसमभ्याशे लवणत्वं निगच्छति ।।

gaṅgāyāḥ suranadyā vai svādubhūtaṃ yathodakam | mahodadhisamabhyāśe lavaṇatvaṃ nigacchati ||

Verse 6

तथा तत्पौरुषं राजंस्तावकानां परंतप । प्राप्य पाण्डुसुतान्वीरान्व्यर्थं भवति संयुगे ।।

tathā tatpauruṣaṃ rājaṃstāvakānāṃ paraṃtapa | prāpya pāṇḍusutānvīrānvyarthaṃ bhavati saṃyuge ||

Verse 7

घटमानान्यथाशक्ति कुर्वाणान्कर्म दुष्करम् । न दोषेण कुरुश्रेष्ठ कौरवान्गन्तुमर्हसि ।।

ghaṭamānānyathāśakti kurvāṇānkarma duṣkaram | na doṣeṇa kuruśreṣṭha kauravāngantumarhasi ||

Verse 8

तवापराधात्सुमहान्सपुत्रस्य विशांपते । पृतिव्याः प्रक्षयो घोरो यमराष्ट्रविवर्धनः ।।

tavāparādhātsumahānsaputrasya viśāṃpate | pṛtivyāḥ prakṣayo ghoro yamarāṣṭravivardhanaḥ ||

Verse 9

आत्मदोषात्समुत्पन्नं शोचितुं नार्हसे नृप । न हि रक्षन्ति राजानः सर्वथाऽत्रापि जीवितम् ।।

ātmadoṣātsamutpannaṃ śocituṃ nārhase nṛpa | na hi rakṣanti rājānaḥ sarvathā'trāpi jīvitam ||

Verse 10

युद्धे सुकृतिनां लोकानिच्छन्तो वसुधाधिपाः। चमूं विगाह्य युद्ध्यन्ते नित्यं स्वर्गपरायणाः ।।

yuddhe sukṛtināṃ lokānicchanto vasudhādhipāḥ| camūṃ vigāhya yuddhyante nityaṃ svargaparāyaṇāḥ ||

Verse 11

पूर्वाह्णे तु महाराज प्रावर्तत जनक्षयः। तं त्वमेकमना भूत्वा शृणु देवासुरोपमम् ।।

pūrvāhṇe tu mahārāja prāvartata janakṣayaḥ| taṃ tvamekamanā bhūtvā śṛṇu devāsuropamam ||

Verse 12

आवन्त्यौ तु महेष्वासौ महासेनौ महाबलौ । युधामन्युमभिप्रेक्ष्य समेयता रणोत्कटौ ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि सप्तमदिवसयुद्धे त्र्यशीतितमोऽध्यायः ।।

āvantyau tu maheṣvāsau mahāsenau mahābalau | yudhāmanyumabhiprekṣya sameyatā raṇotkaṭau || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi saptamadivasayuddhe tryaśītitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 13

तेषां प्रववृते युद्धं समुहद्रोणहर्षणम् । युधामन्युः सुसंक्रुद्धो भ्रातरौ देवरूपिणौ ।। इरावन्तमभिप्रेक्ष्य इति झo पाठः ।।

teṣāṃ pravavṛte yuddhaṃ samuhadroṇaharṣaṇam | yudhāmanyuḥ susaṃkruddho bhrātarau devarūpiṇau || irāvantamabhiprekṣya iti jhao pāṭhaḥ ||

Verse 14

विव्याध निशितैस्तूर्णं शरैः सन्नतपर्वभिः। तावेनं प्रत्यविध्येतां समरे चित्रयोधिनौ ।।

vivyādha niśitaistūrṇaṃ śaraiḥ sannataparvabhiḥ| tāvenaṃ pratyavidhyetāṃ samare citrayodhinau ||

Verse 15

युध्यतां हि तथा राजन्विशेषो न व्यदृश्यत । यततां शत्रुनाशाय कृतप्रतिकृतैषिणाम् ।।

yudhyatāṃ hi tathā rājanviśeṣo na vyadṛśyata | yatatāṃ śatrunāśāya kṛtapratikṛtaiṣiṇām ||

Verse 16

युधामन्युस्ततो राजन्ननुविन्दस्य सायकैः । चतुर्भिश्चतुरो वाहाननयद्यमसादनम् ।। इरावांस्तु सुसंक्रुद्ध इति झo पाठः ।।

yudhāmanyustato rājannanuvindasya sāyakaiḥ | caturbhiścaturo vāhānanayadyamasādanam || irāvāṃstu susaṃkruddha iti jhao pāṭhaḥ ||

Verse 17

भल्लाभ्यां च सुतीक्ष्णाभ्यां धनुः केतुं च मारिष । चिच्छेद समरे राजंस्तदद्भुतमिवाभवत् ।।

bhallābhyāṃ ca sutīkṣṇābhyāṃ dhanuḥ ketuṃ ca māriṣa | ciccheda samare rājaṃstadadbhutamivābhavat ||

Verse 18

त्यक्त्वाऽनुविन्दोऽथ रथं विन्दस्य रथमास्थितः। धनुर्गृहीत्वा परमं भारसाधनमुत्तमम् ।।

tyaktvā'nuvindo'tha rathaṃ vindasya rathamāsthitaḥ| dhanurgṛhītvā paramaṃ bhārasādhanamuttamam ||

Verse 19

तावेकस्थौ रणे वीरावावन्त्यौ रथिनां वरौ। शरान्मुमुचतुस्तूर्णं युधामन्यौ महात्मनि ।। इरावांस्तु ततं इति झo पाठः ।।

tāvekasthau raṇe vīrāvāvantyau rathināṃ varau| śarānmumucatustūrṇaṃ yudhāmanyau mahātmani || irāvāṃstu tataṃ iti jhao pāṭhaḥ ||

Verse 20

ताभ्यां मुक्ता महावेगाः शराः काञ्चनभूषणाः । दिवाकरपथं प्राप्य च्छादयामासुरम्बरम् ।।

tābhyāṃ muktā mahāvegāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ | divākarapathaṃ prāpya cchādayāmāsurambaram ||

Verse 21

युधामन्यू रणे क्रुद्धो भ्रातरौ तौ महारथौ । ववर्ष शरवर्षेण सारथिं चाप्यपातयत् ।। इरावति महात्मनीति झo पाठः ।।

yudhāmanyū raṇe kruddho bhrātarau tau mahārathau | vavarṣa śaravarṣeṇa sārathiṃ cāpyapātayat || irāvati mahātmanīti jhao pāṭhaḥ ||

Verse 22

तस्मिंस्तु पतिते भूमौ गतसत्वे तु सारथौ । रथः प्रदुद्राव दिशः समुद्धान्तहयस्ततः ।।

tasmiṃstu patite bhūmau gatasatve tu sārathau | rathaḥ pradudrāva diśaḥ samuddhāntahayastataḥ ||

Verse 23

तौ स जित्वा महाराज यज्ञसेनसुतः प्रभुः। पौरुषं ख्यापयंस्तूर्णं व्यधमत्तव वाहिनीम् ।। इरावांस्तु रणे इति झo पाठः ।।

tau sa jitvā mahārāja yajñasenasutaḥ prabhuḥ| pauruṣaṃ khyāpayaṃstūrṇaṃ vyadhamattava vāhinīm || irāvāṃstu raṇe iti jhao pāṭhaḥ ||

Verse 24

सा वध्यमाना समरे धार्तराष्ट्री महाचमूः । वेगान्बहुविधांश्चक्रे विषं पीत्वेन मानवः ।।

sā vadhyamānā samare dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ | vegānbahuvidhāṃścakre viṣaṃ pītvena mānavaḥ ||

Verse 25

हैडिम्बो राक्षसेन्द्रस्तु भगदत्तं समाद्रवत्। रथेनादित्यवर्णेन सध्वजेन महाबलः ।।

haiḍimbo rākṣasendrastu bhagadattaṃ samādravat| rathenādityavarṇena sadhvajena mahābalaḥ ||

Verse 26

ततः प्राग्ज्योतिषो राजा नागराजं समास्थितःक । यथा वज्रधरः पूर्वं संग्रामे तारकामये ।।

tataḥ prāgjyotiṣo rājā nāgarājaṃ samāsthitaḥka | yathā vajradharaḥ pūrvaṃ saṃgrāme tārakāmaye ||

Verse 27

तत्र देवाः सगन्धर्वा ऋषयश्च समागताः । विशेषं न स्म विविदुर्हैडिम्बभगदत्तयोः ।।

tatra devāḥ sagandharvā ṛṣayaśca samāgatāḥ | viśeṣaṃ na sma vividurhaiḍimbabhagadattayoḥ ||

Verse 28

यथा सुरपतिः शक्रस्त्रासयामास दानवान्। तथैव समरे राजा द्रावयामास पाण्डवान् ।।

yathā surapatiḥ śakrastrāsayāmāsa dānavān| tathaiva samare rājā drāvayāmāsa pāṇḍavān ||

Verse 29

तेन विद्राव्यमाणास्ते पाण्डवाः सर्वतो दिशम्। त्रातारं नाभ्यगच्छन्तः स्वेष्वनीकेषु भारत ।।

tena vidrāvyamāṇāste pāṇḍavāḥ sarvato diśam| trātāraṃ nābhyagacchantaḥ sveṣvanīkeṣu bhārata ||

Verse 30

भैमसेनिं रथस्थं तु तत्रापश्याम भारत । शेषा विमनसो भूत्वा प्राद्रवन्त महारथाः ।।

bhaimaseniṃ rathasthaṃ tu tatrāpaśyāma bhārata | śeṣā vimanaso bhūtvā prādravanta mahārathāḥ ||

Verse 31

निवृत्तेषु तु पाण्डूनां पुनः सैन्येषु भारत । आसीन्निष्ठानको घोरस्तव सैन्यस्य संयुगे ।। नागराजसुतासुत इति झo पाठः । तत्र नागराजः कौरव्यस्तस्य सुता उलूपी तस्याः सुत इरावानित्यर्थः ।।

nivṛtteṣu tu pāṇḍūnāṃ punaḥ sainyeṣu bhārata | āsīnniṣṭhānako ghorastava sainyasya saṃyuge || nāgarājasutāsuta iti jhao pāṭhaḥ | tatra nāgarājaḥ kauravyastasya sutā ulūpī tasyāḥ suta irāvānityarthaḥ ||

Verse 32

घटोत्कचस्ततो राजन्भगदत्तं महारणे। शरैः प्रच्छादयामास मेरुं गिरिमिवाम्बुदः ।।

ghaṭotkacastato rājanbhagadattaṃ mahāraṇe| śaraiḥ pracchādayāmāsa meruṃ girimivāmbudaḥ ||

Verse 33

निहत्य ताञ्शरान्राजा राक्षसस्य धनुश्र्युतान्। भैमसेनिं रणे तूर्णं सर्वमर्मस्वताडयत् ।।

nihatya tāñśarānrājā rākṣasasya dhanuśryutān| bhaimaseniṃ raṇe tūrṇaṃ sarvamarmasvatāḍayat ||

Verse 34

स ताड्यमानो बहुभिः शरैः सन्नतपर्वभिः । न विव्यथे राक्षसन्द्रो भिद्यमान इवाचलः ।।

sa tāḍyamāno bahubhiḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ | na vivyathe rākṣasandro bhidyamāna ivācalaḥ ||

Verse 35

तस्य प्राग्ज्योतिषः क्रुद्धस्तोमरांश्च चतुर्दश । प्रेषयामास समरे तांश्चिच्छेद स राक्षसः ।।

tasya prāgjyotiṣaḥ kruddhastomarāṃśca caturdaśa | preṣayāmāsa samare tāṃściccheda sa rākṣasaḥ ||

Verse 36

स तांश्छित्त्वा महाबाहुस्तोमरान्निशितैः शरैः । भगदत्तं च विव्याध सप्तत्या कङ्कपत्रिभिः ।।

sa tāṃśchittvā mahābāhustomarānniśitaiḥ śaraiḥ | bhagadattaṃ ca vivyādha saptatyā kaṅkapatribhiḥ ||

Verse 37

ततः प्राग्ज्योतिषो राजा प्रहसन्निव भारत। तस्याश्वांश्चतुरः सङ्ख्ये पातयामास सायकैः ।।

tataḥ prāgjyotiṣo rājā prahasanniva bhārata| tasyāśvāṃścaturaḥ saṅkhye pātayāmāsa sāyakaiḥ ||

Verse 38

स हताश्वे रथे तिष्ठन्राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् । शक्तिं चिक्षेप वेगेन प्रग्ज्योतिषगजं प्रति ।।

sa hatāśve rathe tiṣṭhanrākṣasendraḥ pratāpavān | śaktiṃ cikṣepa vegena pragjyotiṣagajaṃ prati ||

Verse 39

तामापतन्तीं सहसा हेमदण्डां सुवेगिनीम् । त्रिधा चिच्छेद नृपतिः सा व्यकीर्यत मेदिनीं ।।

tāmāpatantīṃ sahasā hemadaṇḍāṃ suveginīm | tridhā ciccheda nṛpatiḥ sā vyakīryata medinīṃ ||

Verse 40

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा हैडिम्बः प्राद्रवद्भयात् । यथेन्द्रस्य रणात्पूर्वं नमुचिर्दैत्यसत्तमः ।।

śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā haiḍimbaḥ prādravadbhayāt | yathendrasya raṇātpūrvaṃ namucirdaityasattamaḥ ||

Verse 41

तं विजित्य रणे शूरं विक्रान्तं ख्यातपौरुषम् । अजय्यं समरे वीरं यमेन वरुणेन च ।।

taṃ vijitya raṇe śūraṃ vikrāntaṃ khyātapauruṣam | ajayyaṃ samare vīraṃ yamena varuṇena ca ||

Verse 42

पाण्डवीं समरे सेनां संममर्द स कुञ्जरः । यथा वनगजो राजन्मृद्गश्चरति पद्मिनीम् ।।

pāṇḍavīṃ samare senāṃ saṃmamarda sa kuñjaraḥ | yathā vanagajo rājanmṛdgaścarati padminīm ||

Verse 43

मद्रेश्वरस्तु समरे यमाभ्यां समसञ्जत । स्वस्त्रीयौ छादयांचक्रे शरौघैः पाण्डुनन्दनौ ।।

madreśvarastu samare yamābhyāṃ samasañjata | svastrīyau chādayāṃcakre śaraughaiḥ pāṇḍunandanau ||

Verse 44

सहदेवस्तु समरे मातुलं दृश्य संगतम् । अवारयच्छरौघेण मेघो यद्वद्दिवाकरम् ।।

sahadevastu samare mātulaṃ dṛśya saṃgatam | avārayaccharaugheṇa megho yadvaddivākaram ||

Verse 45

छाद्यमानः शरौघेण हृष्टरूपतरोऽभवत् । तयोश्चाप्यभवत्प्रीतिरतुला मातृकारणात् ।।

chādyamānaḥ śaraugheṇa hṛṣṭarūpataro'bhavat | tayoścāpyabhavatprītiratulā mātṛkāraṇāt ||

Verse 46

ततः प्रहस्य समरे नकुलस्य महारथः। ध्वजं चिच्छेद बाणेन धनुश्चैकेन मारिष ।।

tataḥ prahasya samare nakulasya mahārathaḥ| dhvajaṃ ciccheda bāṇena dhanuścaikena māriṣa ||

Verse 47

अथैनं छिन्नधन्वानं छादयामास भारत। निजघान रणे तं तु सूतं चास्य न्यपातयत् ।।

athainaṃ chinnadhanvānaṃ chādayāmāsa bhārata| nijaghāna raṇe taṃ tu sūtaṃ cāsya nyapātayat ||

Verse 48

ततः प्रसह्य समरे नकुलस्य महारथः । अश्वांश्च चतुरो राजंश्चतुर्भिः सायकोत्तमैः ।।

tataḥ prasahya samare nakulasya mahārathaḥ | aśvāṃśca caturo rājaṃścaturbhiḥ sāyakottamaiḥ ||

Verse 49

प्रेषयामास समरे यमस्य सदनं प्रति। हताश्वात्तु रथात्तूर्णमवप्लुत्य महारथः ।।

preṣayāmāsa samare yamasya sadanaṃ prati| hatāśvāttu rathāttūrṇamavaplutya mahārathaḥ ||

Verse 50

आरुरोह ततो यानं भ्रातुरेव यशस्विनः । एकस्थौ तु रणे शूरौ दृढे विक्षिप्य कार्मुके ।।

āruroha tato yānaṃ bhrātureva yaśasvinaḥ | ekasthau tu raṇe śūrau dṛḍhe vikṣipya kārmuke ||

Verse 51

मद्रराजरथं तूर्णं च्छादयामासतुः क्षणात्। स च्छाद्यमानो बहुभिः शरैः सन्नतपर्वभिः ।।

madrarājarathaṃ tūrṇaṃ cchādayāmāsatuḥ kṣaṇāt| sa cchādyamāno bahubhiḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ ||

Verse 52

स्वस्त्रीयाभ्यां नरव्याघ्रो नाकम्पत यथाऽचलः। प्रहसन्निव तां चापि शस्त्रवृष्टिं जघान ह ।।

svastrīyābhyāṃ naravyāghro nākampata yathā'calaḥ| prahasanniva tāṃ cāpi śastravṛṣṭiṃ jaghāna ha ||

Verse 53

सहदेवस्ततः क्रुद्धः शरमुद्गृह्य वीर्यवान्। मद्रराजमभिप्रेक्ष्य प्रेषयामास भारत ।।

sahadevastataḥ kruddhaḥ śaramudgṛhya vīryavān| madrarājamabhiprekṣya preṣayāmāsa bhārata ||

Verse 54

स शरः प्रेषितस्तेन गरुडानिलवेगवान् । मद्रराजं विनिर्भिद्य निपपात महीतले ।।

sa śaraḥ preṣitastena garuḍānilavegavān | madrarājaṃ vinirbhidya nipapāta mahītale ||

Verse 55

स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थे महारथः । निषसाद महाराज कश्मलं च जगाम ह ।।

sa gāḍhaviddho vyathito rathopasthe mahārathaḥ | niṣasāda mahārāja kaśmalaṃ ca jagāma ha ||

Verse 56

तं विसंज्ञं निपतितं सूतः संप्रेक्ष्य संयुगे। अपोवाह रथेनाजौ यमाभ्यामभिपीडितम् ।।

taṃ visaṃjñaṃ nipatitaṃ sūtaḥ saṃprekṣya saṃyuge| apovāha rathenājau yamābhyāmabhipīḍitam ||

Verse 57

दृष्ट्वा मद्रेश्वररथं धार्तराष्ट्राः पराङ्भुखम्। सर्वे विमनसो भूत्वा नेदमस्तीत्यचिन्तयन् ।।

dṛṣṭvā madreśvararathaṃ dhārtarāṣṭrāḥ parāṅbhukham| sarve vimanaso bhūtvā nedamastītyacintayan ||

Verse 58

निर्जित्य मातुलं सङ्ख्ये माद्रीपुत्रौ महारथौ । दध्यतुर्मुदितौ शङ्खौ सिंहनादं च नेदतुः ।।

nirjitya mātulaṃ saṅkhye mādrīputrau mahārathau | dadhyaturmuditau śaṅkhau siṃhanādaṃ ca nedatuḥ ||

Verse 59

अभिदुद्रुवतुर्हृष्टौ तव सैन्यं विशांपते । यथा दैत्यचमूं राजन्निन्द्रोपेन्द्राविवामरौ ।।

abhidudruvaturhṛṣṭau tava sainyaṃ viśāṃpate | yathā daityacamūṃ rājannindropendrāvivāmarau ||