Adhyaya 82

Verse 1

द्रोणेन विराटसूनोः शङ्खस्य वधः ।। 1 ।। द्वन्द्वयुद्धम् ।। 2 ।। सञ्जय उवाच। प्रवृत्तमात्रे संग्रामे निवृत्ते च सुशर्मणि । भग्नेषु चापि वीरेषु पाण्डवेन महात्मना ।।

droṇena virāṭasūnoḥ śaṅkhasya vadhaḥ || 1 || dvandvayuddham || 2 || sañjaya uvāca| pravṛttamātre saṃgrāme nivṛtte ca suśarmaṇi | bhagneṣu cāpi vīreṣu pāṇḍavena mahātmanā ||

Verse 2

क्षुभ्यमाणे बले तूर्णं सागरप्रतिमे तव। प्रत्युद्याते च गाङ्गेये त्वरितं विजयं प्रति ।।

kṣubhyamāṇe bale tūrṇaṃ sāgarapratime tava| pratyudyāte ca gāṅgeye tvaritaṃ vijayaṃ prati ||

Verse 3

दृष्ट्वा दुर्योधनो राजा रणे पार्थस्य विक्रमम् । त्वरमाणः समभ्येत्य सर्वांस्तानब्रवीन्नृपान् ।। ेषां तु प्रमुखे शूरं सुशर्माणं महाबलम् । मध्ये सर्वस्य सैन्यस्य भृशं संहर्षयन्निव।।

dṛṣṭvā duryodhano rājā raṇe pārthasya vikramam | tvaramāṇaḥ samabhyetya sarvāṃstānabravīnnṛpān || eṣāṃ tu pramukhe śūraṃ suśarmāṇaṃ mahābalam | madhye sarvasya sainyasya bhṛśaṃ saṃharṣayanniva||

Verse 4

त

ta

Verse 5

एष भीष्मः शान्तनवो योद्धुकामो धनञ्जयम् । सर्वात्मना कुरुश्रेष्ठस्त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ।।

eṣa bhīṣmaḥ śāntanavo yoddhukāmo dhanañjayam | sarvātmanā kuruśreṣṭhastyaktvā jīvitamātmanaḥ ||

Verse 6

तं प्रयान्तं रणे वीरं सर्वसैन्येन भारतम् । संयत्ताः समरे सर्वे पालयध्वं पितामहम् ।।

taṃ prayāntaṃ raṇe vīraṃ sarvasainyena bhāratam | saṃyattāḥ samare sarve pālayadhvaṃ pitāmaham ||

Verse 7

बाढमित्येवमुक्त्वा तु तान्यनीकानि सर्वशः । नरेन्द्राणां महाराज समाजग्मुः पितामहम् ।।

bāḍhamityevamuktvā tu tānyanīkāni sarvaśaḥ | narendrāṇāṃ mahārāja samājagmuḥ pitāmaham ||

Verse 8

ततः प्रयातः सहसा भीष्मः शान्तनवोऽर्जुनम् । रणे भारतमायान्तमाससाद महाबलः ।।

tataḥ prayātaḥ sahasā bhīṣmaḥ śāntanavo'rjunam | raṇe bhāratamāyāntamāsasāda mahābalaḥ ||

Verse 9

महाश्वेताश्वयुक्तेन भीमवानरकेतुना । महता मेघनादेन रथेनातिविराजता ।।

mahāśvetāśvayuktena bhīmavānaraketunā | mahatā meghanādena rathenātivirājatā ||

Verse 10

समरे सर्वसैन्यानामुपयानं धनञ्जयम्। अभवत्तुमुलो नादो भयाद्दृष्ट्वा किरीटिनम् ।।

samare sarvasainyānāmupayānaṃ dhanañjayam| abhavattumulo nādo bhayāddṛṣṭvā kirīṭinam ||

Verse 11

अभीशुहस्तं कृष्णं च दृष्ट्वादित्यमिवापरम् । मध्यंदिनगतं सङ्ख्ये न शेकुः प्रतिवीक्षितुम् ।।

abhīśuhastaṃ kṛṣṇaṃ ca dṛṣṭvādityamivāparam | madhyaṃdinagataṃ saṅkhye na śekuḥ prativīkṣitum ||

Verse 12

तथा शान्तनवं भीष्मं श्वेताश्वं श्वेतकार्मुकम् । न शेकुः पाण्डवा द्रष्टुं श्वेतं ग्रहमिवोदितम् ।।

tathā śāntanavaṃ bhīṣmaṃ śvetāśvaṃ śvetakārmukam | na śekuḥ pāṇḍavā draṣṭuṃ śvetaṃ grahamivoditam ||

Verse 13

स सर्वतः परिवृतस्त्रिगर्तैः सुमहात्मभिः । भ्रातृभिः सह पुत्रैश्च तथाऽन्यैश्च महारथैः ।।

sa sarvataḥ parivṛtastrigartaiḥ sumahātmabhiḥ | bhrātṛbhiḥ saha putraiśca tathā'nyaiśca mahārathaiḥ ||

Verse 14

भारद्वाजस्तु समरे मत्स्यं विव्याध पत्रिणा। ध्वजं चास्य शरेणाजौ धनुश्चैकेन चिच्छिदे ।।

bhāradvājastu samare matsyaṃ vivyādha patriṇā| dhvajaṃ cāsya śareṇājau dhanuścaikena cicchide ||

Verse 15

तदपास्य धनुश्छिन्नं विराटो वाहिनीपतिः । अन्यदादत्त वेगेन धनुर्भारसहं दृढम् ।।

tadapāsya dhanuśchinnaṃ virāṭo vāhinīpatiḥ | anyadādatta vegena dhanurbhārasahaṃ dṛḍham ||

Verse 16

शरांश्चाशीविषाकाराज्ज्वलितान्पन्नगानिव । द्रोणं त्रिभिश्च विव्याध चतुर्भिश्चास्य वाजिनः ।।

śarāṃścāśīviṣākārājjvalitānpannagāniva | droṇaṃ tribhiśca vivyādha caturbhiścāsya vājinaḥ ||

Verse 17

ध्वजमेकेन विव्याधक सारथिं चास्य पञ्चभिः । धनुरेकेषुणाऽविध्यत्तत्राक्रुध्यद्द्विजर्षभः ।।

dhvajamekena vivyādhaka sārathiṃ cāsya pañcabhiḥ | dhanurekeṣuṇā'vidhyattatrākrudhyaddvijarṣabhaḥ ||

Verse 18

तस्य द्रोणोऽवधीदश्वाञ्शरैः सन्नतपर्वभिः। अष्टाभिर्भरतश्रेष्ठ सूतमेकेन पत्रिणा ।।

tasya droṇo'vadhīdaśvāñśaraiḥ sannataparvabhiḥ| aṣṭābhirbharataśreṣṭha sūtamekena patriṇā ||

Verse 19

स हताश्वादवप्लुत्य स्यन्दनाद्धतसारथिः। आरुरोह रथं तूर्णं पुत्रस्य रथिनां वरः ।।

sa hatāśvādavaplutya syandanāddhatasārathiḥ| āruroha rathaṃ tūrṇaṃ putrasya rathināṃ varaḥ ||

Verse 20

ततस्तु तौ पितापुत्रौ भारद्वाजं रथे स्थितौ । महता शरवर्षेण वारयामाससतुर्बलात् ।।

tatastu tau pitāputrau bhāradvājaṃ rathe sthitau | mahatā śaravarṣeṇa vārayāmāsasaturbalāt ||

Verse 21

भारद्वाजस्ततः क्रुद्धः शरमाशीविषोपमम् । चिक्षेप समरे तूर्णं शङ्खं प्रति जनेश्वरः ।।

bhāradvājastataḥ kruddhaḥ śaramāśīviṣopamam | cikṣepa samare tūrṇaṃ śaṅkhaṃ prati janeśvaraḥ ||

Verse 22

स तस्य हृदयं भित्त्वा पीत्त्वा शोणितमाहवे। जगाम धरणीं बाणो लोहितार्द्रवरच्छदः ।।

sa tasya hṛdayaṃ bhittvā pīttvā śoṇitamāhave| jagāma dharaṇīṃ bāṇo lohitārdravaracchadaḥ ||

Verse 23

स पपात रणे तूर्णं भारद्वाजशराहतः। धनुस्त्यक्त्वा शरांश्चैव पितुरेव समीपतः ।।

sa papāta raṇe tūrṇaṃ bhāradvājaśarāhataḥ| dhanustyaktvā śarāṃścaiva pitureva samīpataḥ ||

Verse 24

हतं तमात्मजं दृष्ट्वा विराटः प्राद्रवद्भयात्। उत्सृज्य समरे द्रोणं व्यात्ताननमिवान्तकम् ।।

hataṃ tamātmajaṃ dṛṣṭvā virāṭaḥ prādravadbhayāt| utsṛjya samare droṇaṃ vyāttānanamivāntakam ||

Verse 25

भारद्वाजस्ततस्तूर्णं पाण्डवानां महाचमूम्। दारयामास समरे शतशोऽथ सहस्रशः ।।

bhāradvājastatastūrṇaṃ pāṇḍavānāṃ mahācamūm| dārayāmāsa samare śataśo'tha sahasraśaḥ ||

Verse 26

शिखण्डी तु महाराज द्रौणिमासाद्य संयुगे। आजघान भ्रवोर्मध्ये नाराचैस्त्रिभिराशुगैः ।।

śikhaṇḍī tu mahārāja drauṇimāsādya saṃyuge| ājaghāna bhravormadhye nārācaistribhirāśugaiḥ ||

Verse 27

स बभौ रथशार्दूलो ललाटे संस्थितैस्त्रिभिः । शिखरैः काञ्चनमयैर्मेरुस्त्रिभिरिवोच्छ्रितैः ।।

sa babhau rathaśārdūlo lalāṭe saṃsthitaistribhiḥ | śikharaiḥ kāñcanamayairmerustribhirivocchritaiḥ ||

Verse 28

अश्वत्थाम ततः क्रुद्धो निमेषार्धाच्छिखण्डिनः । ध्वजं सूतमथो राजंस्तुरगानायुधानि च ।।

aśvatthāma tataḥ kruddho nimeṣārdhācchikhaṇḍinaḥ | dhvajaṃ sūtamatho rājaṃsturagānāyudhāni ca ||

Verse 29

शरैर्बहुभिराच्छिद्य पातयामास संयुगे ष। स हताश्वादवप्लुत्य रथाद्वै रथिनां वरः ।।

śarairbahubhirācchidya pātayāmāsa saṃyuge ṣa| sa hatāśvādavaplutya rathādvai rathināṃ varaḥ ||

Verse 30

खङ्गमादाय सुशितं विमलं च शरावरम् । श्येनवद्व्यचरत्क्रुद्धः शिखण्डी शत्रुतापनः ।।

khaṅgamādāya suśitaṃ vimalaṃ ca śarāvaram | śyenavadvyacaratkruddhaḥ śikhaṇḍī śatrutāpanaḥ ||

Verse 31

सखङ्गस्य महाराज चरतस्तस्य संयुगे । नान्तरं ददृशे द्रौणिस्तदद्भुतमिवाभवत् ।।

sakhaṅgasya mahārāja caratastasya saṃyuge | nāntaraṃ dadṛśe drauṇistadadbhutamivābhavat ||

Verse 32

ततः शरसहस्राणि बहूनि भरतर्षभ । प्रेषयामास समरे द्रौणिः परमकोपनः ।।

tataḥ śarasahasrāṇi bahūni bharatarṣabha | preṣayāmāsa samare drauṇiḥ paramakopanaḥ ||

Verse 33

तामापतन्तीं समरे शरवृष्टिं सुदारुणाम्। असिना तीक्ष्णधारेण चिच्छेद बलिनां वरः ।।

tāmāpatantīṃ samare śaravṛṣṭiṃ sudāruṇām| asinā tīkṣṇadhāreṇa ciccheda balināṃ varaḥ ||

Verse 34

ततोऽस्य विमलं द्रौणिः शतचन्द्रं मनोरमम्। चर्माच्छिनदसिं चास्थ खण्डयामास संयुगे ।।

tato'sya vimalaṃ drauṇiḥ śatacandraṃ manoramam| carmācchinadasiṃ cāstha khaṇḍayāmāsa saṃyuge ||

Verse 35

शितैस्तु बहुशो राजंस्तं च विव्याध पत्रिभिः । शिखण्डी तु ततः खङ्गं खण्डितं तेन सायकैः ।।

śitaistu bahuśo rājaṃstaṃ ca vivyādha patribhiḥ | śikhaṇḍī tu tataḥ khaṅgaṃ khaṇḍitaṃ tena sāyakaiḥ ||

Verse 36

आविध्य व्यसृजत्तूर्णं ज्वलन्तमिव पन्नगम् । तमापतन्तं सहसा कालानलसमप्रभम् ।।

āvidhya vyasṛjattūrṇaṃ jvalantamiva pannagam | tamāpatantaṃ sahasā kālānalasamaprabham ||

Verse 37

चिच्छेद समरे द्रौणिर्दर्शयन्पाणिलाघवम् । शिखण्डिनं च विव्याध शरैर्बहुभिरायसैः ।।

ciccheda samare drauṇirdarśayanpāṇilāghavam | śikhaṇḍinaṃ ca vivyādha śarairbahubhirāyasaiḥ ||

Verse 38

शिखण्डी तु भृशं राजंस्तड्यमानः शितैः शरैः । आरुरोह रथं तूर्णं माधवस्य महात्मनः ।।

śikhaṇḍī tu bhṛśaṃ rājaṃstaḍyamānaḥ śitaiḥ śaraiḥ | āruroha rathaṃ tūrṇaṃ mādhavasya mahātmanaḥ ||

Verse 39

सात्यकिश्चापि संक्रुद्धो राक्षसं क्रूरमाहवे। अलम्बुसं शरैस्तीक्ष्णैर्विव्याध बलिनां वरः ।।

sātyakiścāpi saṃkruddho rākṣasaṃ krūramāhave| alambusaṃ śaraistīkṣṇairvivyādha balināṃ varaḥ ||

Verse 40

राक्षसेन्द्रस्ततस्तस्य धनुश्चिच्छेद भारत। अर्धचन्द्रेण समरे तं च विव्याध सायकैः ।।

rākṣasendrastatastasya dhanuściccheda bhārata| ardhacandreṇa samare taṃ ca vivyādha sāyakaiḥ ||

Verse 41

मायां च राक्षसीं कृत्वा शरवर्षैरवाकिरत्। तत्राद्भुतमपश्याम शैनेयस्य पराक्रमम् ।।

māyāṃ ca rākṣasīṃ kṛtvā śaravarṣairavākirat| tatrādbhutamapaśyāma śaineyasya parākramam ||

Verse 42

असंभ्रमस्तु समरे वध्यमानः शितैः शरैः । ऐन्द्रमस्त्रं च वार्ष्णेयो योजयामास भारत ।।

asaṃbhramastu samare vadhyamānaḥ śitaiḥ śaraiḥ | aindramastraṃ ca vārṣṇeyo yojayāmāsa bhārata ||

Verse 43

विजयाद्यदनुप्राप्तं माधवेन यशस्विना। तदस्त्रं भस्मासात्कृत्वा मायां तां राक्षसीं तदा ।।

vijayādyadanuprāptaṃ mādhavena yaśasvinā| tadastraṃ bhasmāsātkṛtvā māyāṃ tāṃ rākṣasīṃ tadā ||

Verse 44

अलम्बुसं शरैरन्यैरभ्याकिरत सर्वतः। पर्वतं वारिधाराभिः प्रावृषीव बलाहकः ।।

alambusaṃ śarairanyairabhyākirata sarvataḥ| parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ ||

Verse 45

तत्तथा पीडितं तेन माधवेन यशस्विना । प्रदुद्राव भयाद्रक्षस्त्यक्त्वा सात्यकिमाहवे ।।

tattathā pīḍitaṃ tena mādhavena yaśasvinā | pradudrāva bhayādrakṣastyaktvā sātyakimāhave ||

Verse 46

........ माघवता जित्वा भारत सात्यकिः। शैनेयः प्राणद?ज्जित्वा योधानां तव पश्यताम् ।।

........ māghavatā jitvā bhārata sātyakiḥ| śaineyaḥ prāṇada?jjitvā yodhānāṃ tava paśyatām ||

Verse 47

न्यहनत्तावकांश्चापि सात्यकिः सत्यविक्रमः । निशितैर्बहुभिर्बाणैस्तेऽद्रवन्त भयार्दिताः ।।

nyahanattāvakāṃścāpi sātyakiḥ satyavikramaḥ | niśitairbahubhirbāṇaiste'dravanta bhayārditāḥ ||

Verse 48

एतस्मिन्नेव काले तु द्रुपदस्यात्मजो बली। धृष्टद्युम्नो महाराज पुत्रं तव जनेश्वरम् ।।

etasminneva kāle tu drupadasyātmajo balī| dhṛṣṭadyumno mahārāja putraṃ tava janeśvaram ||

Verse 49

छादयामास समरे शरैः सन्नतपर्वभिः । स च्छाद्यमानो विशिखैर्धृष्टद्युम्नेन भारत ।।

chādayāmāsa samare śaraiḥ sannataparvabhiḥ | sa cchādyamāno viśikhairdhṛṣṭadyumnena bhārata ||

Verse 50

विव्यथे न च राजेन्द्र तव पुत्रो जनेश्वर । धृष्टद्युम्नं च समरे तूर्णं विव्याध पत्रिभिःक ।।

vivyathe na ca rājendra tava putro janeśvara | dhṛṣṭadyumnaṃ ca samare tūrṇaṃ vivyādha patribhiḥka ||

Verse 51

षष्ट्या च त्रिंशता चैव तदद्भुतमिवाभवत् । तस्य सेनापतिः क्रुद्धो धनुश्चिच्छेद मारिष ।।

ṣaṣṭyā ca triṃśatā caiva tadadbhutamivābhavat | tasya senāpatiḥ kruddho dhanuściccheda māriṣa ||

Verse 52

हयांश्च चतुरः शीघ्रं निजघान महाबलः । शरैश्चैनं सुनिशितैः क्षिप्रं विव्याध सप्तभिः ।।

hayāṃśca caturaḥ śīghraṃ nijaghāna mahābalaḥ | śaraiścainaṃ suniśitaiḥ kṣipraṃ vivyādha saptabhiḥ ||

Verse 53

स हताश्वान्महाबाहुरवप्लुत्य रथाद्बली । पदातिरसिमुद्यम्य प्राद्रवत्पार्षतं प्रति।।

sa hatāśvānmahābāhuravaplutya rathādbalī | padātirasimudyamya prādravatpārṣataṃ prati||

Verse 54

शकुनिस्तं समभ्येत्य राजगृद्धी महाबलः । राजानं सर्वलोकस्य रथमारोपयत्स्वकम् ।।

śakunistaṃ samabhyetya rājagṛddhī mahābalaḥ | rājānaṃ sarvalokasya rathamāropayatsvakam ||

Verse 55

ततो नृपं पराजित्य पार्षतः परवीरहा । न्यहनत्तावकं सैन्यं वज्रपाणिरिवासुरान् ।।

tato nṛpaṃ parājitya pārṣataḥ paravīrahā | nyahanattāvakaṃ sainyaṃ vajrapāṇirivāsurān ||

Verse 56

कृतवर्मा रणे भीमं शरैरार्च्छन्महारथः । प्रच्छादयामास च तं महामेघो रविं यथा ।।

kṛtavarmā raṇe bhīmaṃ śarairārcchanmahārathaḥ | pracchādayāmāsa ca taṃ mahāmegho raviṃ yathā ||

Verse 57

ततः प्रहस्य समरे भीमसेनः परंतपः । प्रेषयामास संक्रुद्धः सायंकान्कृतवर्मणे ।।

tataḥ prahasya samare bhīmasenaḥ paraṃtapaḥ | preṣayāmāsa saṃkruddhaḥ sāyaṃkānkṛtavarmaṇe ||

Verse 58

तैरर्द्यमानोऽतिरथः सात्वतः शस्त्रकोविदः । नाकम्पत महाराज भीमं चार्च्छच्छितैः शरैः ।।

tairardyamāno'tirathaḥ sātvataḥ śastrakovidaḥ | nākampata mahārāja bhīmaṃ cārcchacchitaiḥ śaraiḥ ||

Verse 59

तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा भीमसेनो महारथः । सारथिं पातयामास सध्वजं सुपरिष्कृतम् ।।

tasyāśvāṃścaturo hatvā bhīmaseno mahārathaḥ | sārathiṃ pātayāmāsa sadhvajaṃ supariṣkṛtam ||

Verse 60

शरैर्बहुविधैश्चैनमाचिनोत्परवीरहा । शकलीकृतसर्वाङ्गः श्वावित्तु शललैर्यथा ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि सप्तमदिवसयुद्धे द्वशीतितमोऽध्यायः ।।

śarairbahuvidhaiścainamācinotparavīrahā | śakalīkṛtasarvāṅgaḥ śvāvittu śalalairyathā || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi saptamadivasayuddhe dvaśītitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 61

हताश्वश्च ततस्तूर्णं सुबलस्य रथं ययौ। स्वालस्य ते महाराज तव पुत्रस्य पश्यतः ।।

hatāśvaśca tatastūrṇaṃ subalasya rathaṃ yayau| svālasya te mahārāja tava putrasya paśyataḥ ||

Verse 62

भीमसेनोऽपि संक्रुद्धस्तव सैन्यमुपाद्रवत्। निजघान च संक्रुद्धो दण्डपाणिरिवान्तकः ।।

bhīmaseno'pi saṃkruddhastava sainyamupādravat| nijaghāna ca saṃkruddho daṇḍapāṇirivāntakaḥ ||