Adhyaya 78

Verse 1

संकुलयुद्धवर्णनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। ततो दुर्योधनो राजा महोत्प्रत्यागतस्मृतिः । शरवर्षैः पुनर्भीमं प्रत्यवारयदच्युतम् ।।

saṃkulayuddhavarṇanam || 1 || sañjaya uvāca| tato duryodhano rājā mahotpratyāgatasmṛtiḥ | śaravarṣaiḥ punarbhīmaṃ pratyavārayadacyutam ||

Verse 2

एकीभूतास्ततश्चैव तव पुत्रा महारथाः । समेत्य समरे भीमं योधयामासुरुद्यताः ।।

ekībhūtāstataścaiva tava putrā mahārathāḥ | sametya samare bhīmaṃ yodhayāmāsurudyatāḥ ||

Verse 3

भीमसेनोऽपि समरे संप्राप्य स्वरथं पुनः । समारुह्य महाबाहुर्ययौ येन तवात्मजः ।।

bhīmaseno'pi samare saṃprāpya svarathaṃ punaḥ | samāruhya mahābāhuryayau yena tavātmajaḥ ||

Verse 4

प्रगृह्य च महावेगं परासुकरणं दृढम् । सज्यं शरासनं सङ्ख्ये शरैर्विव्याध ते सुतम् ।।

pragṛhya ca mahāvegaṃ parāsukaraṇaṃ dṛḍham | sajyaṃ śarāsanaṃ saṅkhye śarairvivyādha te sutam ||

Verse 5

ततो दुर्योधनो राजा भीमसेनं महाबलम् । नाराचेन सुतीक्ष्णेन भृशं मर्मण्यताडयत् ।।

tato duryodhano rājā bhīmasenaṃ mahābalam | nārācena sutīkṣṇena bhṛśaṃ marmaṇyatāḍayat ||

Verse 6

सोऽतिविद्धो महेष्वासस्तव पुत्रेण धन्विना । क्रोधसंरक्तनयनो वेगेनाक्षिप्य कार्मुकम् ।।

so'tividdho maheṣvāsastava putreṇa dhanvinā | krodhasaṃraktanayano vegenākṣipya kārmukam ||

Verse 7

दुर्योधनं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् । स तत्र शुशुभे राजा शिखरैर्गिरिराडिव ।।

duryodhanaṃ tribhirbāṇairbāhvorurasi cārpayat | sa tatra śuśubhe rājā śikharairgirirāḍiva ||

Verse 8

तौ दष्ट्वा समरे क्रुद्धौ विनिघ्नन्तौ परस्परम् । दुर्योधनानुजाः सर्वे शूराः संत्यक्तजीविताः ।।

tau daṣṭvā samare kruddhau vinighnantau parasparam | duryodhanānujāḥ sarve śūrāḥ saṃtyaktajīvitāḥ ||

Verse 9

संस्मृत्य मन्त्रितं पूर्वं निग्रहे भीमकर्मणः । निश्चयं परमं कृत्वा निग्रहीतुं प्रचक्रमुः ।।

saṃsmṛtya mantritaṃ pūrvaṃ nigrahe bhīmakarmaṇaḥ | niścayaṃ paramaṃ kṛtvā nigrahītuṃ pracakramuḥ ||

Verse 10

तानापतत एवाजौ भीमसेनो महाबलः । प्रत्युद्ययौ महाराज गजः प्रतिगजानिव ।।

tānāpatata evājau bhīmaseno mahābalaḥ | pratyudyayau mahārāja gajaḥ pratigajāniva ||

Verse 11

भृशं क्रुद्धश्च तेजस्वी नाराचेन समार्पयत् । चित्रसेनं महाराज तव पुत्रं महायशाः ।।

bhṛśaṃ kruddhaśca tejasvī nārācena samārpayat | citrasenaṃ mahārāja tava putraṃ mahāyaśāḥ ||

Verse 12

तथेतरांस्तव सुतांस्ताडयामास भारत । शरैर्बहुविधैः सङ्ख्ये रुक्मपुङ्खैः सुतेजनैः ।।

tathetarāṃstava sutāṃstāḍayāmāsa bhārata | śarairbahuvidhaiḥ saṅkhye rukmapuṅkhaiḥ sutejanaiḥ ||

Verse 13

ततः संप्रेक्ष्य पुत्रैस्ते भीमसेनं समावृतम् । अभिमन्युप्रभृतयस्ते द्वदश महारथाः ।।

tataḥ saṃprekṣya putraiste bhīmasenaṃ samāvṛtam | abhimanyuprabhṛtayaste dvadaśa mahārathāḥ ||

Verse 14

प्रेषिता धर्मराजेन भीमसेनपदानुगाः । प्रतिजग्मुर्महाराज तव पुत्रान्महाबलान् ।।

preṣitā dharmarājena bhīmasenapadānugāḥ | pratijagmurmahārāja tava putrānmahābalān ||

Verse 15

दृष्ट्वा रथस्थांस्ताञ्शूरान्सूर्याग्निसमतेजसः । सर्वानेव महेष्वासान्भ्राजमानाञ्श्रिया वृतान् ।।

dṛṣṭvā rathasthāṃstāñśūrānsūryāgnisamatejasaḥ | sarvāneva maheṣvāsānbhrājamānāñśriyā vṛtān ||

Verse 16

महाहवे दीष्यमानान्सुवर्णमकुटोञ्ज्वलान्। तत्यजुः समरे भीमं तव पुत्रा महाबलाः ।।

mahāhave dīṣyamānānsuvarṇamakuṭoñjvalān| tatyajuḥ samare bhīmaṃ tava putrā mahābalāḥ ||

Verse 17

तान्नामृष्यत कौन्तेयो जीवमाना गता इति । अन्वीय च पुनः सर्वांस्तव पुत्रानपीडयत् ।।

tānnāmṛṣyata kaunteyo jīvamānā gatā iti | anvīya ca punaḥ sarvāṃstava putrānapīḍayat ||

Verse 18

अथाभिमन्युः समरे भीमसेनेन संगतः । पार्षतेन च ते सर्वे कैकया द्रौपदीसुताः ।।

athābhimanyuḥ samare bhīmasenena saṃgataḥ | pārṣatena ca te sarve kaikayā draupadīsutāḥ ||

Verse 19

तादृष्ट्वा समरे क्रुद्धांस्तव सैन्ये महारथाः। दुर्योधनप्रभृतयः प्रगृहीतशरासनाः। भृशमर्श्वैः प्रजवितैः प्रययुर्यत्र ते रथाः ।।

tādṛṣṭvā samare kruddhāṃstava sainye mahārathāḥ| duryodhanaprabhṛtayaḥ pragṛhītaśarāsanāḥ| bhṛśamarśvaiḥ prajavitaiḥ prayayuryatra te rathāḥ ||

Verse 20

अपराह्णे महाराज प्रावर्तत महारणः। तावकानां च बलिनां परेषां चैव भारत ।।

aparāhṇe mahārāja prāvartata mahāraṇaḥ| tāvakānāṃ ca balināṃ pareṣāṃ caiva bhārata ||

Verse 21

अभिमन्युर्विकर्णस्य हयान्हत्वा महाहवे। अथैनं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत् ।।

abhimanyurvikarṇasya hayānhatvā mahāhave| athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārpayat ||

Verse 22

हताश्वं रथमुत्सृज्य विकर्णस्तु महारथः । आरुरोह रथं राजंश्चित्रसेनस्य भारत । योधयामास समरे तदद्भुतमिवाभवत् ।।

hatāśvaṃ rathamutsṛjya vikarṇastu mahārathaḥ | āruroha rathaṃ rājaṃścitrasenasya bhārata | yodhayāmāsa samare tadadbhutamivābhavat ||

Verse 23

स्थितावेकरथे तौ तु भ्रातरौ कुलवर्धनौ। आर्जिनिः शरजालेन च्छादयामास भारत ।।

sthitāvekarathe tau tu bhrātarau kulavardhanau| ārjiniḥ śarajālena cchādayāmāsa bhārata ||

Verse 24

चित्रसेनो विकर्णश्च कार्ष्णिं पञ्चभिरायसैः । विव्यधाते न चाकम्पत्कार्ष्णिर्मेरुरिव स्थितः ।।

citraseno vikarṇaśca kārṣṇiṃ pañcabhirāyasaiḥ | vivyadhāte na cākampatkārṣṇirmeruriva sthitaḥ ||

Verse 25

दुःशासनस्तु समरे केकयान्पञ्च मारिप । योधयामास राजेन्द्र तदद्भुतमिवाभवत् ।।

duḥśāsanastu samare kekayānpañca māripa | yodhayāmāsa rājendra tadadbhutamivābhavat ||

Verse 26

द्रौपदेया रणे क्रुद्धा दुर्योधनमवारयन् । शरैराशीविषाकारैः पुत्रं तव विशांपते ।।

draupadeyā raṇe kruddhā duryodhanamavārayan | śarairāśīviṣākāraiḥ putraṃ tava viśāṃpate ||

Verse 27

पुत्रोऽपि तव दुर्धर्षो द्रौपद्यास्तनयान्रणे । सायकैर्निशितै राजन्नाजघान पृथक्पृथक् ।।

putro'pi tava durdharṣo draupadyāstanayānraṇe | sāyakairniśitai rājannājaghāna pṛthakpṛthak ||

Verse 28

तैश्चापि विद्धः शुशुभे रुधिरेम समुक्षितः । गिरिः प्रस्रवणैर्यद्वद्गैरिकादिविमिश्रितैः ।।

taiścāpi viddhaḥ śuśubhe rudhirema samukṣitaḥ | giriḥ prasravaṇairyadvadgairikādivimiśritaiḥ ||

Verse 29

भीष्मोऽपि समरे राजन्पाण्डवानामनीकिनीम् । कालयामास बलवान्पालः पशुगणानिव ।।

bhīṣmo'pi samare rājanpāṇḍavānāmanīkinīm | kālayāmāsa balavānpālaḥ paśugaṇāniva ||

Verse 30

ततो गाण्डीवनिर्घोषः प्रादुरासीद्विशांपते । दक्षिणेन वरूथिन्याः पार्थस्यरीन्विनिघ्नतः ।।

tato gāṇḍīvanirghoṣaḥ prādurāsīdviśāṃpate | dakṣiṇena varūthinyāḥ pārthasyarīnvinighnataḥ ||

Verse 31

उत्तस्थुः समरे तत्र कबन्धानि समन्ततः। कुरूणां चैव सैन्येषु पाण्डवानां च भारत ।।

uttasthuḥ samare tatra kabandhāni samantataḥ| kurūṇāṃ caiva sainyeṣu pāṇḍavānāṃ ca bhārata ||

Verse 32

शोणितोदं शरावर्तं गजद्वीपं हयोर्मिणम् । रथनौभिर्नरव्याघ्राः प्रतेरुः सैन्यसागरम् ।।

śoṇitodaṃ śarāvartaṃ gajadvīpaṃ hayormiṇam | rathanaubhirnaravyāghrāḥ prateruḥ sainyasāgaram ||

Verse 33

छिन्नहस्ता विकवचा विदेहाश्च नरोत्तमाः । दृश्यन्ते पतितास्तत्र शतशोऽथ सहस्रशः ।।

chinnahastā vikavacā videhāśca narottamāḥ | dṛśyante patitāstatra śataśo'tha sahasraśaḥ ||

Verse 34

निहतैर्मत्तमातङ्गैः शोणितौघपरिप्लुतैः । भूर्भाति भरतश्रेष्ठ पर्वतैराचिता यथा ।।

nihatairmattamātaṅgaiḥ śoṇitaughapariplutaiḥ | bhūrbhāti bharataśreṣṭha parvatairācitā yathā ||

Verse 35

तत्राद्भुतमपश्याम तव तेषां च भारत । न तत्रासीत्पुमान्कश्चिद्यो युद्धं नाभिकाङ्क्षति ।।

tatrādbhutamapaśyāma tava teṣāṃ ca bhārata | na tatrāsītpumānkaścidyo yuddhaṃ nābhikāṅkṣati ||

Verse 36

एवं युयुधिरे वीराः प्रार्थयाना महद्यशः। तावकाः पाण्डवैः सार्धमाकाङ्क्षन्तो जयं युधि ।।

evaṃ yuyudhire vīrāḥ prārthayānā mahadyaśaḥ| tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhamākāṅkṣanto jayaṃ yudhi ||