Adhyaya 79

Verse 1

संकुलयुद्धवर्णनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। ततो दुर्योधनो राजा लोहितायति भास्करे। संग्रामरभसो भीमं हन्तुकामोऽभ्यधावत ।।

saṃkulayuddhavarṇanam || 1 || sañjaya uvāca| tato duryodhano rājā lohitāyati bhāskare| saṃgrāmarabhaso bhīmaṃ hantukāmo'bhyadhāvata ||

Verse 2

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य नृवीरं दृढवैरिणम् । भीमसेनः सुसंक्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत् ।।

tamāyāntamabhiprekṣya nṛvīraṃ dṛḍhavairiṇam | bhīmasenaḥ susaṃkruddha idaṃ vacanamabravīt ||

Verse 3

अयं स कालः संप्राप्तो वर्षपूगाभिवाञ्छितः । अद्य त्वां निहनिष्यामि यदि नोत्सृजसे रणम् ।।

ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto varṣapūgābhivāñchitaḥ | adya tvāṃ nihaniṣyāmi yadi notsṛjase raṇam ||

Verse 4

अद्य कुन्त्याः परिक्लेशं वनवासं च कृत्स्नशः। द्रौपद्याश्च परिक्लेशं प्रणेष्यामि हते त्वयि ।।

adya kuntyāḥ parikleśaṃ vanavāsaṃ ca kṛtsnaśaḥ| draupadyāśca parikleśaṃ praṇeṣyāmi hate tvayi ||

Verse 5

यत्पुरा मत्सरीभूत्वा पाण्डवानवमन्यसे । तस्य पापस्य गान्धारे पश्य व्यसनमागतम् ।।

yatpurā matsarībhūtvā pāṇḍavānavamanyase | tasya pāpasya gāndhāre paśya vyasanamāgatam ||

Verse 6

कर्णस्य मतमास्थाय सौबलस्य च यत्पुरा । अचिन्त्य पाण्डवान्कामाद्यथेष्टं कृतवानसि ।।

karṇasya matamāsthāya saubalasya ca yatpurā | acintya pāṇḍavānkāmādyatheṣṭaṃ kṛtavānasi ||

Verse 7

याचमानं च यन्मोहाद्दाशार्हमवमन्यसे। उलूकस्य समादेशं यद्ददासि च हृष्टवत् ।।

yācamānaṃ ca yanmohāddāśārhamavamanyase| ulūkasya samādeśaṃ yaddadāsi ca hṛṣṭavat ||

Verse 8

तेन त्वां निहनिष्यामि सानुबन्धं सबान्धवम् । शमीकरिष्ये तत्पापं यत्पुरा कृतवानसि ।।

tena tvāṃ nihaniṣyāmi sānubandhaṃ sabāndhavam | śamīkariṣye tatpāpaṃ yatpurā kṛtavānasi ||

Verse 9

एवमुक्त्वा धनुर्घोरं विकृष्योद्भ्राम्य चासकृत् । समाधत्त शरान्घोरान्महाशनिसमप्रभान् ।।

evamuktvā dhanurghoraṃ vikṛṣyodbhrāmya cāsakṛt | samādhatta śarānghorānmahāśanisamaprabhān ||

Verse 10

षड्विंशतिमसं क्रुद्धो मुमोचाशु सुयोधने । ज्वलिताग्निशिखाकारान्वज्रकल्पानजिह्मगान् ।।

ṣaḍviṃśatimasaṃ kruddho mumocāśu suyodhane | jvalitāgniśikhākārānvajrakalpānajihmagān ||

Verse 11

ततोऽस्य कार्मुकं द्वाभ्यां सूतं द्वाभ्यां च विव्यधे । चतुर्भिरश्वाञ्जवनाननयद्यमसादनम् ।।

tato'sya kārmukaṃ dvābhyāṃ sūtaṃ dvābhyāṃ ca vivyadhe | caturbhiraśvāñjavanānanayadyamasādanam ||

Verse 12

द्वाभ्यां च सुविकृष्टाभ्यां शराभ्यामरिमर्दनः । छत्रं चिच्छेद समरे राज्ञस्तस्य नरोत्तम् ।।

dvābhyāṃ ca suvikṛṣṭābhyāṃ śarābhyāmarimardanaḥ | chatraṃ ciccheda samare rājñastasya narottam ||

Verse 13

षङ्भिश्च तस्य चिच्छेद ज्वलन्तं ध्वजमुत्तमम् । छित्त्वा तं च ननादोच्चैस्तव पुत्रस्य पश्यतः ।।

ṣaṅbhiśca tasya ciccheda jvalantaṃ dhvajamuttamam | chittvā taṃ ca nanādoccaistava putrasya paśyataḥ ||

Verse 14

रथाच्च स ध्वजः श्रीमान्नानारत्नविभूषितात्। पपात सहसा भूमौ विद्युञ्जलधरादिव ।।

rathācca sa dhvajaḥ śrīmānnānāratnavibhūṣitāt| papāta sahasā bhūmau vidyuñjaladharādiva ||

Verse 15

ज्वलन्तं सूर्यसंकाशं नागं मणिमयं शुभम् । ध्वजं कुरुपतेश्छिन्नं ददृशुः सर्वपार्थिवाः ।।

jvalantaṃ sūryasaṃkāśaṃ nāgaṃ maṇimayaṃ śubham | dhvajaṃ kurupateśchinnaṃ dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ ||

Verse 16

अथैनं दशभिर्बाणैस्तोत्रैरिव महाद्विपम् । आजघान रणे वीरं स्मयन्निव महारथः ।।

athainaṃ daśabhirbāṇaistotrairiva mahādvipam | ājaghāna raṇe vīraṃ smayanniva mahārathaḥ ||

Verse 17

स गाढविद्धो व्यथितो भीमसेनेन संयुगे । निषसाद रथोपस्थे मूर्च्छाभिहतचेतनः ।।

sa gāḍhaviddho vyathito bhīmasenena saṃyuge | niṣasāda rathopasthe mūrcchābhihatacetanaḥ ||

Verse 18

ततः स राजा सिन्धूनां रथश्रेष्ठो महाबलः । दुर्योधनस्य जग्राह पार्ष्णिं स्वपुरुषैर्वृतः ।।

tataḥ sa rājā sindhūnāṃ rathaśreṣṭho mahābalaḥ | duryodhanasya jagrāha pārṣṇiṃ svapuruṣairvṛtaḥ ||

Verse 19

कृपश्च रथिनां श्रेष्ठस्तव पुत्रमचेतनम् । आरोपयद्रथं राजन्दुर्योधनममर्षणम् ।।

kṛpaśca rathināṃ śreṣṭhastava putramacetanam | āropayadrathaṃ rājanduryodhanamamarṣaṇam ||

Verse 20

परिवार्य ततो भीमं जेतुकामो जयद्रथः । रथैरनेकसाहस्रैर्भीमस्यावारयद्दिशः ।।

parivārya tato bhīmaṃ jetukāmo jayadrathaḥ | rathairanekasāhasrairbhīmasyāvārayaddiśaḥ ||

Verse 21

धृष्टकेतुस्ततो राजन्नभिमन्युश्च वीर्यवान्। केकया द्रौपदेयाश्च तव पुत्रानयोधयन् ।।

dhṛṣṭaketustato rājannabhimanyuśca vīryavān| kekayā draupadeyāśca tava putrānayodhayan ||

Verse 22

चित्रसेनः सुचित्रश्च चित्राङ्गश्चित्रदर्शनः । चारुचित्रः सुचारुश्च तथा नन्दोपनन्दकौ ।।

citrasenaḥ sucitraśca citrāṅgaścitradarśanaḥ | cārucitraḥ sucāruśca tathā nandopanandakau ||

Verse 23

अष्टावेते महेष्वासाः सुकुमारा यशस्विनः । अभिमन्युरथं राजन्समन्तात्पर्यवारयन् ।।

aṣṭāvete maheṣvāsāḥ sukumārā yaśasvinaḥ | abhimanyurathaṃ rājansamantātparyavārayan ||

Verse 24

आजघान ततस्तूर्णमभिमन्युर्महामनाः । एकैकं पञ्चभिर्बाणैः शितैः सन्नतपर्वभिः ।।

ājaghāna tatastūrṇamabhimanyurmahāmanāḥ | ekaikaṃ pañcabhirbāṇaiḥ śitaiḥ sannataparvabhiḥ ||

Verse 25

वज्रमृत्युप्रतीकाशैर्विचित्रायुधनिःसृतैः । अमृष्यमाणास्ते सर्वे सौभद्रं रथसत्तमम् ।।

vajramṛtyupratīkāśairvicitrāyudhaniḥsṛtaiḥ | amṛṣyamāṇāste sarve saubhadraṃ rathasattamam ||

Verse 26

ववृषुर्मार्गणैस्तीक्ष्णैर्गिरिं मेरुमिवाम्बुदाः । स पीड्यमानः समरे कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः ।।

vavṛṣurmārgaṇaistīkṣṇairgiriṃ merumivāmbudāḥ | sa pīḍyamānaḥ samare kṛtāstro yuddhadurmadaḥ ||

Verse 27

अभिमन्युर्महाराज तावकान्समकम्पयत्। यथा देवासुरे युद्धे वज्रपाणिर्महासुरान् ।।

abhimanyurmahārāja tāvakānsamakampayat| yathā devāsure yuddhe vajrapāṇirmahāsurān ||

Verse 28

विकर्णस्य ततो भल्लान्प्रेषयामास भारत। चतुर्दश रथश्रेष्ठो घोरानाशीविषोपमान् ।।

vikarṇasya tato bhallānpreṣayāmāsa bhārata| caturdaśa rathaśreṣṭho ghorānāśīviṣopamān ||

Verse 29

स तैर्विकर्णस्य रथात्पातयामास वीर्यवान् । ध्वजं सूतं हयांश्चैव नृत्यमान इवाहवे ।।

sa tairvikarṇasya rathātpātayāmāsa vīryavān | dhvajaṃ sūtaṃ hayāṃścaiva nṛtyamāna ivāhave ||

Verse 30

पुनश्चान्याञ्शरान्पीतानकुण्ठाग्राञ्शिलाशितान्। प्रेषयामास संक्रुद्धो विकर्णाय महाबलः ।।

punaścānyāñśarānpītānakuṇṭhāgrāñśilāśitān| preṣayāmāsa saṃkruddho vikarṇāya mahābalaḥ ||

Verse 31

ते विकर्णं समासाद्य कङ्कबर्हिणवाससः। भित्त्वा देहं गता भूमिं ज्वलन्त इव पन्नगाः ।।

te vikarṇaṃ samāsādya kaṅkabarhiṇavāsasaḥ| bhittvā dehaṃ gatā bhūmiṃ jvalanta iva pannagāḥ ||

Verse 32

ते शरा हेमपुङ्खाग्रा व्यदृश्यन्त महीतले । विकर्णरुधिरक्लिन्ना वमन्त इव शोणितम् ।।

te śarā hemapuṅkhāgrā vyadṛśyanta mahītale | vikarṇarudhiraklinnā vamanta iva śoṇitam ||

Verse 33

विकर्णं वीक्ष्य निर्भिन्नं तस्यैवान्ये सहोदराः । अभ्यद्रवन्त समरे सौभद्रप्रमुखान्रथान् ।।

vikarṇaṃ vīkṣya nirbhinnaṃ tasyaivānye sahodarāḥ | abhyadravanta samare saubhadrapramukhānrathān ||

Verse 34

अभियात्वा तथैवान्यान्रथांस्तान्सूर्यवर्चसः । अविध्यन्समरेऽन्योन्यं संरम्भाद्युद्धदुर्मदाः ।।

abhiyātvā tathaivānyānrathāṃstānsūryavarcasaḥ | avidhyansamare'nyonyaṃ saṃrambhādyuddhadurmadāḥ ||

Verse 35

दुर्मुखः श्रुतकर्माणं विद्ध्वा सप्तभिराशुगैः । ध्वजमेकेन चिच्छेद सारथिं चास्य सप्तमिः ।।

durmukhaḥ śrutakarmāṇaṃ viddhvā saptabhirāśugaiḥ | dhvajamekena ciccheda sārathiṃ cāsya saptamiḥ ||

Verse 36

अश्वाञ्जाम्बूनदैर्जालैः प्रच्छन्नान्वातरंहसः । जघान षङ्भिरासाद्य सारथिं चाभ्यपातयत् ।।

aśvāñjāmbūnadairjālaiḥ pracchannānvātaraṃhasaḥ | jaghāna ṣaṅbhirāsādya sārathiṃ cābhyapātayat ||

Verse 37

स हताश्वे रथे तिष्ठञ्श्रुतकर्मा महारथः । शक्तिं चिक्षेप संक्रुद्धो महोल्कां ज्वलितामिव ।।

sa hatāśve rathe tiṣṭhañśrutakarmā mahārathaḥ | śaktiṃ cikṣepa saṃkruddho maholkāṃ jvalitāmiva ||

Verse 38

सा दुर्मुखस्य विमलं वर्म भित्त्वा यशस्विनः । विदार्य प्राविशद्भूभिं दीप्यमाना स्वतेजसा ।।

sā durmukhasya vimalaṃ varma bhittvā yaśasvinaḥ | vidārya prāviśadbhūbhiṃ dīpyamānā svatejasā ||

Verse 39

दुर्मुखो विह्वलस्तत्र निषसाद रणे विभो। विसंज्ञं प्रेक्ष्य ते सर्वे भ्रातरः पर्यवारयन् ।।

durmukho vihvalastatra niṣasāda raṇe vibho| visaṃjñaṃ prekṣya te sarve bhrātaraḥ paryavārayan ||

Verse 40

तं दृष्ट्वा विरथं तत्र सुतसोमो महारथः । पश्यतां सर्वसैन्यानां रथमारोपयत्स्वकम् ।।

taṃ dṛṣṭvā virathaṃ tatra sutasomo mahārathaḥ | paśyatāṃ sarvasainyānāṃ rathamāropayatsvakam ||

Verse 41

श्रुतकीर्तिस्तथा वीरो जयत्सेनं सुतं तव। अभ्ययात्समरे राजन्हन्तुकामो यशस्विनम् ।।

śrutakīrtistathā vīro jayatsenaṃ sutaṃ tava| abhyayātsamare rājanhantukāmo yaśasvinam ||

Verse 42

तस्य विक्षिपतश्चापं श्रुतकीर्तेर्महास्वनम्। चिच्छेद समरे तूर्णं जयत्सेनः सुतस्तव ।।

tasya vikṣipataścāpaṃ śrutakīrtermahāsvanam| ciccheda samare tūrṇaṃ jayatsenaḥ sutastava ||

Verse 43

क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन प्रहसन्निव भारत। तं दृष्ट्वा च्छिन्नधन्वानं शतानीकः सहोदरम् ।।

kṣurapreṇa sutīkṣṇena prahasanniva bhārata| taṃ dṛṣṭvā cchinnadhanvānaṃ śatānīkaḥ sahodaram ||

Verse 44

अभ्यपद्यत तेजस्वी सिंहवन्निनदन्मुहुः । शतानीकस्तु समरे दृढं विस्पार्य कार्मुकम् ।।

abhyapadyata tejasvī siṃhavanninadanmuhuḥ | śatānīkastu samare dṛḍhaṃ vispārya kārmukam ||

Verse 45

विव्याध दशभिस्तूर्णं जयत्सेनं शिलीमुखैः । ननाद सुमहानादं प्रभिन्न इव वारणः ।।

vivyādha daśabhistūrṇaṃ jayatsenaṃ śilīmukhaiḥ | nanāda sumahānādaṃ prabhinna iva vāraṇaḥ ||

Verse 46

अथान्येन सुतीक्ष्णेन सर्वावरणभेदिना । शतानीको जयत्सेनं विव्याध हृदये भृशम् ।।

athānyena sutīkṣṇena sarvāvaraṇabhedinā | śatānīko jayatsenaṃ vivyādha hṛdaye bhṛśam ||

Verse 47

तथा तस्मिन्वर्तमाने दुष्कर्णो भ्रातुरन्तिके । मुमोचास्मैशितान्बाणांस्तीक्ष्णानाशीविषोपमान् चिच्छेद समरे चापं नाकुलेः क्रोधमूर्च्छितः ।।

tathā tasminvartamāne duṣkarṇo bhrāturantike | mumocāsmaiśitānbāṇāṃstīkṣṇānāśīviṣopamān ciccheda samare cāpaṃ nākuleḥ krodhamūrcchitaḥ ||

Verse 48

अथान्यद्धनुरादाय भारसाहमनुत्तमम् । समादत्त शरान्घोराञ्शतानीको महाबलः ।।

athānyaddhanurādāya bhārasāhamanuttamam | samādatta śarānghorāñśatānīko mahābalaḥ ||

Verse 49

तिष्ठतिष्ठेति चामन्त्र्य दुष्कर्णं भ्रातुरग्रतः। मुमोचास्मै शितान्बाणाज्ज्वलितान्पन्नगानिव ।।

tiṣṭhatiṣṭheti cāmantrya duṣkarṇaṃ bhrāturagrataḥ| mumocāsmai śitānbāṇājjvalitānpannagāniva ||

Verse 50

ततोऽस्य धनुरेकेन द्वाभ्यां सूतं च मारिष । चिच्छेद समरे तूर्णं तं च विव्याध सप्तभिः ।।

tato'sya dhanurekena dvābhyāṃ sūtaṃ ca māriṣa | ciccheda samare tūrṇaṃ taṃ ca vivyādha saptabhiḥ ||

Verse 51

अश्वान्मनोजवांस्तस्य कर्बुरान्वातरंहसः । जघान निशितैस्तूर्णं सर्वान्द्वादशभिः शरैः ।।

aśvānmanojavāṃstasya karburānvātaraṃhasaḥ | jaghāna niśitaistūrṇaṃ sarvāndvādaśabhiḥ śaraiḥ ||

Verse 52

अथापरेण भल्लेन सुयुक्तेनाशुपातिना। दुष्कर्णं नाकुलिः क्रुद्धो विव्याध हृदये भृशम् ।।

athāpareṇa bhallena suyuktenāśupātinā| duṣkarṇaṃ nākuliḥ kruddho vivyādha hṛdaye bhṛśam ||

Verse 53

स पपात ततो भूमौ वज्राहत इव द्रुमः । दुष्कर्णं व्यथितं दृष्ट्वा पञ्च राजन्महारथाः ।।

sa papāta tato bhūmau vajrāhata iva drumaḥ | duṣkarṇaṃ vyathitaṃ dṛṣṭvā pañca rājanmahārathāḥ ||

Verse 54

दिघांसन्तः शतानीकं सर्वतः पर्यवारयन्। छाद्यमानं शरव्रतैः शतानीकं यशस्विनम् ।।

dighāṃsantaḥ śatānīkaṃ sarvataḥ paryavārayan| chādyamānaṃ śaravrataiḥ śatānīkaṃ yaśasvinam ||

Verse 55

अभ्यधावन्त संक्रुद्धाः केकयाः पञ्च सोदराः । तानभ्यापततः प्रेक्ष्य तव पुत्रा महारथाः ।।

abhyadhāvanta saṃkruddhāḥ kekayāḥ pañca sodarāḥ | tānabhyāpatataḥ prekṣya tava putrā mahārathāḥ ||

Verse 56

प्रत्युद्ययुर्महाराज गजानिव महागजाः । दुर्मुखो दुर्जयश्चैव तथा दुर्मर्षणो युवा ।।

pratyudyayurmahārāja gajāniva mahāgajāḥ | durmukho durjayaścaiva tathā durmarṣaṇo yuvā ||

Verse 57

शत्रुंजयः सत्रुसहः सर्वे क्रुद्धा यशस्विनः । प्रत्युद्याता महाराज केकयान्भ्रातरः समम् ।।

śatruṃjayaḥ satrusahaḥ sarve kruddhā yaśasvinaḥ | pratyudyātā mahārāja kekayānbhrātaraḥ samam ||

Verse 58

रथैर्नगरसंकाशैर्हयैर्युक्तैर्मनोजवैः । नानावर्णविचित्राभिः पताकाभिरलङ्कृतैः ।।

rathairnagarasaṃkāśairhayairyuktairmanojavaiḥ | nānāvarṇavicitrābhiḥ patākābhiralaṅkṛtaiḥ ||

Verse 59

शरचापधरा वीरा विचित्रकवचध्वजाः । विविशुस्ते परं सैन्यं सिंहा इव वनाद्वनम् ।।

śaracāpadharā vīrā vicitrakavacadhvajāḥ | viviśuste paraṃ sainyaṃ siṃhā iva vanādvanam ||

Verse 60

तेषां सुतुमुलं युद्धं व्यतिषक्तरथद्विपम्। अवर्तत महारौद्रं निघ्नतामितरेतरम् ।।

teṣāṃ sutumulaṃ yuddhaṃ vyatiṣaktarathadvipam| avartata mahāraudraṃ nighnatāmitaretaram ||

Verse 61

अन्योन्यागस्कृतां राजन्यमराष्ट्रविवर्धनम् । मुहूर्तास्तमिते सूर्ये चक्रुर्युद्धं सुदारुणम् ।।

anyonyāgaskṛtāṃ rājanyamarāṣṭravivardhanam | muhūrtāstamite sūrye cakruryuddhaṃ sudāruṇam ||

Verse 62

रथिनः सादिनश्चाथ व्यकीर्यन्त सहस्रशः । ततः शान्तनवः क्रुद्धः शरैः सन्नतपर्वभिः ।।

rathinaḥ sādinaścātha vyakīryanta sahasraśaḥ | tataḥ śāntanavaḥ kruddhaḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ ||

Verse 63

नाशयामास सेनां तां भीष्मस्तेषां महात्मनाम् । पञ्चालानां च सैन्यानि शरैर्निन्ये यमक्षयम् ।।

nāśayāmāsa senāṃ tāṃ bhīṣmasteṣāṃ mahātmanām | pañcālānāṃ ca sainyāni śarairninye yamakṣayam ||

Verse 64

एवं भित्त्वा महेष्वासः पाण्डवानामनीकिनीम्। कृत्वाऽवहारं सैन्यानां ययौ स्वशिबिरं नृप ।।

evaṃ bhittvā maheṣvāsaḥ pāṇḍavānāmanīkinīm| kṛtvā'vahāraṃ sainyānāṃ yayau svaśibiraṃ nṛpa ||

Verse 65

नाशयामासतुर्वीरौ धृष्टद्युम्नवृकोदरौ। करवाणामनीकानि शरैः सन्नतपर्वभिः ।।

nāśayāmāsaturvīrau dhṛṣṭadyumnavṛkodarau| karavāṇāmanīkāni śaraiḥ sannataparvabhiḥ ||

Verse 66

धर्मराजोऽपि संप्रेक्ष्य धृष्टद्युम्नवृकोदरौ । मूर्ध्नि चैतावुपाघ्राय प्रहृष्टः शिबिरं ययौ ।।

dharmarājo'pi saṃprekṣya dhṛṣṭadyumnavṛkodarau | mūrdhni caitāvupāghrāya prahṛṣṭaḥ śibiraṃ yayau ||

Verse 67

अर्जुनो वासुदेवश्च कौरवाणामनीकिनीम् । हत्वा विद्राव्य च शरैः शिबिरायैव जग्मतुः ।।

arjuno vāsudevaśca kauravāṇāmanīkinīm | hatvā vidrāvya ca śaraiḥ śibirāyaiva jagmatuḥ ||