Adhyaya 76

Verse 1

धृतराष्ट्रेण स्वसेनाक्षयश्रवणेन शोचनम् ।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। एवं बहुगुणं सैन्यमेवं बहुविधं परम्। व्यूढमेवं यथाशास्त्रममोघं चैव सञ्जय ।।

dhṛtarāṣṭreṇa svasenākṣayaśravaṇena śocanam || 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| evaṃ bahuguṇaṃ sainyamevaṃ bahuvidhaṃ param| vyūḍhamevaṃ yathāśāstramamoghaṃ caiva sañjaya ||

Verse 2

जुष्टमस्माकमत्यन्तमभिकामं च नः सदा । प्रहृष्टं व्यसनोपेतं पुरस्ताद्दृष्टविक्रमम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि षष्ठदिवसयुद्धे षट्सप्ततितमोऽध्यायः ।।

juṣṭamasmākamatyantamabhikāmaṃ ca naḥ sadā | prahṛṣṭaṃ vyasanopetaṃ purastāddṛṣṭavikramam || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi ṣaṣṭhadivasayuddhe ṣaṭsaptatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 3

नातिवृद्धमबालं च न कृशं न च पीवरम् । लघुवृत्तायतप्रायं सागराकारमव्ययम् ।। नः अस्मान् अभिकामं आकाङ्क्षमाणम्। प्रह्वनिमिपाठे प्रणतम् ।।

nātivṛddhamabālaṃ ca na kṛśaṃ na ca pīvaram | laghuvṛttāyataprāyaṃ sāgarākāramavyayam || naḥ asmān abhikāmaṃ ākāṅkṣamāṇam| prahvanimipāṭhe praṇatam ||

Verse 4

आत्तसन्नाहशस्त्रं च बहुशस्त्रपरिग्रहम् । असियुद्धे नियुद्धे च गदायुद्धे च कोविदम् ।।

āttasannāhaśastraṃ ca bahuśastraparigraham | asiyuddhe niyuddhe ca gadāyuddhe ca kovidam ||

Verse 5

प्रासर्ष्टितोमरेष्वाजौ परिघेष्वायसेषु च । भिण्डिपालेषु शक्तीषु मुसलेषु च सर्वशः ।।

prāsarṣṭitomareṣvājau parigheṣvāyaseṣu ca | bhiṇḍipāleṣu śaktīṣu musaleṣu ca sarvaśaḥ ||

Verse 6

कम्पनेषु च चापेषु कणपेषु च सर्वशः । क्षेणणीयेषु चित्रेषु मुष्टयुद्धेषु च क्षमम् ।।

kampaneṣu ca cāpeṣu kaṇapeṣu ca sarvaśaḥ | kṣeṇaṇīyeṣu citreṣu muṣṭayuddheṣu ca kṣamam ||

Verse 7

अपरोक्षं च विद्यासु व्यायामे च कृतश्रमम् । शस्त्रग्रहणविद्यासु सर्वासु परिनिष्ठितम् ।।

aparokṣaṃ ca vidyāsu vyāyāme ca kṛtaśramam | śastragrahaṇavidyāsu sarvāsu pariniṣṭhitam ||

Verse 8

आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरप्लुते । सम्यक्प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम् ।। लघुवृत्तं शीघ्रकारि। आयतप्रायं प्रांशुबहुलम् ।।

ārohe paryavaskande saraṇe sāntaraplute | samyakpraharaṇe yāne vyapayāne ca kovidam || laghuvṛttaṃ śīghrakāri| āyataprāyaṃ prāṃśubahulam ||

Verse 9

नागाश्वरथयानेषु बहुशः सुपरीक्षितम् । परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम् ।।

nāgāśvarathayāneṣu bahuśaḥ suparīkṣitam | parīkṣya ca yathānyāyaṃ vetanenopapāditam ||

Verse 10

न गोष्ठ्या नोपकारेण न च बन्धुनिमित्ततः । न सौहृदबलैर्वापि नाकुलीनपरिग्रहैः ।।

na goṣṭhyā nopakāreṇa na ca bandhunimittataḥ | na sauhṛdabalairvāpi nākulīnaparigrahaiḥ ||

Verse 11

समृद्धजनमार्यं च तुष्टसंबन्धिबान्धवम् । कृतोपकारभूयिष्ठं यशस्वि च मनस्वि च ।। आरोहे हस्त्यादीनाम्। पर्यवस्कन्दे हस्त्यादिभ्योऽवतरणे ।।

samṛddhajanamāryaṃ ca tuṣṭasaṃbandhibāndhavam | kṛtopakārabhūyiṣṭhaṃ yaśasvi ca manasvi ca || ārohe hastyādīnām| paryavaskande hastyādibhyo'vataraṇe ||

Verse 12

स्वजनैस्तु नरैर्मुख्यैर्बहुशो दृष्टकर्मभिः । लोकपालोपमैस्तात पालितं लोकविश्रुतम् ।।

svajanaistu narairmukhyairbahuśo dṛṣṭakarmabhiḥ | lokapālopamaistāta pālitaṃ lokaviśrutam ||

Verse 13

बहुभिः क्षत्रियैर्गुप्तं पृथिव्यां लोकसंमतैः । अस्मानभिगतैः कामात्सबलैः सपदानुगैः ।।

bahubhiḥ kṣatriyairguptaṃ pṛthivyāṃ lokasaṃmataiḥ | asmānabhigataiḥ kāmātsabalaiḥ sapadānugaiḥ ||

Verse 14

महोदधिमिवापूर्णमापगाभिः समन्ततः । अपक्षपक्षिसंकाशै रथैर्नागैश्च संवृतम् ।।

mahodadhimivāpūrṇamāpagābhiḥ samantataḥ | apakṣapakṣisaṃkāśai rathairnāgaiśca saṃvṛtam ||

Verse 15

नानायोधजलं भीमं वाहनोर्मितरङ्गिणम्। क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्राससामाकुलम् ।।

nānāyodhajalaṃ bhīmaṃ vāhanormitaraṅgiṇam| kṣepaṇyasigadāśaktiśaraprāsasāmākulam ||

Verse 16

ध्वजभूषणसंबाधं रत्नपट्टसुसंचितम् । परिधावद्भिरश्वैश्च वायुवेगविकम्पितम् ।।

dhvajabhūṣaṇasaṃbādhaṃ ratnapaṭṭasusaṃcitam | paridhāvadbhiraśvaiśca vāyuvegavikampitam ||

Verse 17

अपारमिव गर्जन्तं सागरप्रतिमं महत्। द्रोणभीष्मासिसंगप्तं गुप्तं च कृतवर्मणा ।।

apāramiva garjantaṃ sāgarapratimaṃ mahat| droṇabhīṣmāsisaṃgaptaṃ guptaṃ ca kṛtavarmaṇā ||

Verse 18

कृपदुःशासनाभ्यां च जयद्रथमुखैस्तथा । भगदत्तविकर्णाभ्यां द्रौणिसौबलबाह्लिकैः ।।

kṛpaduḥśāsanābhyāṃ ca jayadrathamukhaistathā | bhagadattavikarṇābhyāṃ drauṇisaubalabāhlikaiḥ ||

Verse 19

गुप्तं प्रवीरैर्लौकैश्च सारवद्भिर्महात्मभिः । यदहन्यत सैन्यं मे दिष्टमत्र परायणम् ।।

guptaṃ pravīrairlaukaiśca sāravadbhirmahātmabhiḥ | yadahanyata sainyaṃ me diṣṭamatra parāyaṇam ||

Verse 20

नैतादृशं समुद्योगं दृष्टवन्तो हि मानुषाः । ऋषयो वा महाभागाः पुराणा भुवि सञ्जय ।।

naitādṛśaṃ samudyogaṃ dṛṣṭavanto hi mānuṣāḥ | ṛṣayo vā mahābhāgāḥ purāṇā bhuvi sañjaya ||

Verse 21

ईदृशोऽपि बलौघस्तु संयुक्तः शस्त्रसंपदा । वध्यते यत्र संग्रामे किमन्यद्भागधेयतः ।।

īdṛśo'pi balaughastu saṃyuktaḥ śastrasaṃpadā | vadhyate yatra saṃgrāme kimanyadbhāgadheyataḥ ||

Verse 22

विपरीतमिदं सर्वं प्रतिभाति हि सञ्जय । यत्रेदृशं बलं घोरं नावधीद्युधि पाण्डवान् ।।

viparītamidaṃ sarvaṃ pratibhāti hi sañjaya | yatredṛśaṃ balaṃ ghoraṃ nāvadhīdyudhi pāṇḍavān ||

Verse 23

पाण्डवार्थाय नियतं देवास्तत्र समागताः । युध्यन्ते मामकं सैन्यं यथाऽवध्यत सञ्जय ।।

pāṇḍavārthāya niyataṃ devāstatra samāgatāḥ | yudhyante māmakaṃ sainyaṃ yathā'vadhyata sañjaya ||

Verse 24

उक्तोऽपि विदुरेणाहं हितं पथ्यं च नित्यशः । न च जग्राह तन्मन्दः पुत्रो दुर्योधनो मम ।।

ukto'pi vidureṇāhaṃ hitaṃ pathyaṃ ca nityaśaḥ | na ca jagrāha tanmandaḥ putro duryodhano mama ||

Verse 25

तथ्यां मन्ये मतिं तस्य सर्वज्ञस्य महात्मनः । आसीत्तथाऽऽगतं तात येन दृष्टमिदं पुरा ।।

tathyāṃ manye matiṃ tasya sarvajñasya mahātmanaḥ | āsīttathā''gataṃ tāta yena dṛṣṭamidaṃ purā ||

Verse 26

अथवा भाव्यमेवं हि संजयैतेन सर्वथा । पुरा धात्रा यथा दिष्टं तत्तथा न तदन्यथा ।।

athavā bhāvyamevaṃ hi saṃjayaitena sarvathā | purā dhātrā yathā diṣṭaṃ tattathā na tadanyathā ||