Adhyaya 75

Verse 1

कुरुपाण्डवयोः क्रौञ्चमकरव्यूहरचनापूर्वकमायोधनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। विहृत्य तु ततो राजन्सहिताः कुरुपाण्डवाः । व्यतीतायां तु शर्वर्यां पुनर्युद्धाय निर्ययुः ।।

kurupāṇḍavayoḥ krauñcamakaravyūharacanāpūrvakamāyodhanam || 1 || sañjaya uvāca| vihṛtya tu tato rājansahitāḥ kurupāṇḍavāḥ | vyatītāyāṃ tu śarvaryāṃ punaryuddhāya niryayuḥ ||

Verse 2

ततः शब्दो महानासीत्तव तेषां च भारत । युज्यतां रथमुख्यानां कल्प्यतां चैव दन्तिनाम् ।।

tataḥ śabdo mahānāsīttava teṣāṃ ca bhārata | yujyatāṃ rathamukhyānāṃ kalpyatāṃ caiva dantinām ||

Verse 3

संनह्यतां पदातीनां हयानां चैव भारत। शङ्खदुन्दुभिनादश्च तुमुलः सर्वतोऽभवत् ।।

saṃnahyatāṃ padātīnāṃ hayānāṃ caiva bhārata| śaṅkhadundubhinādaśca tumulaḥ sarvato'bhavat ||

Verse 4

ततो युधिष्ठिरो राजा धृष्टद्युम्नमभाषत। व्यूहं व्यूहस्व पाञ्चाल मकरं शत्रुनाशनम् ।।

tato yudhiṣṭhiro rājā dhṛṣṭadyumnamabhāṣata| vyūhaṃ vyūhasva pāñcāla makaraṃ śatrunāśanam ||

Verse 5

एवमुक्तस्तु पार्थेन धृष्टद्युम्नो महारथः। व्यादिदेश यथान्यायं रथिनो रथिनां वरः ।।

evamuktastu pārthena dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ| vyādideśa yathānyāyaṃ rathino rathināṃ varaḥ ||

Verse 6

शिरोऽभूद्द्रुपदस्तस्य पाण्डवश्च धनञ्जयः। चक्षुषी सहदेवश्च नकुलश्च महारथः ।।

śiro'bhūddrupadastasya pāṇḍavaśca dhanañjayaḥ| cakṣuṣī sahadevaśca nakulaśca mahārathaḥ ||

Verse 7

तुण्डमासीन्महाराज भीमसेनो महाबलः । सौभद्रो द्रौपदेयाश्च राक्षसश्च घटोत्कचः ।।

tuṇḍamāsīnmahārāja bhīmaseno mahābalaḥ | saubhadro draupadeyāśca rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ ||

Verse 8

सात्यकिर्धर्मराजश्च व्यूहग्रीवां समास्थिताः । पृष्ठमासीन्महाराज विराटो वाहिनीपतिः ।। ृष्टद्युम्नो महाराज महत्या सेनया वृतः । केकया भ्रातरः पञ्च वामपार्श्वं समाश्रिताः ।।

sātyakirdharmarājaśca vyūhagrīvāṃ samāsthitāḥ | pṛṣṭhamāsīnmahārāja virāṭo vāhinīpatiḥ || ṛṣṭadyumno mahārāja mahatyā senayā vṛtaḥ | kekayā bhrātaraḥ pañca vāmapārśvaṃ samāśritāḥ ||

Verse 9

ध

dha

Verse 10

धृष्टकेतुर्नरव्याघ्रश्चेकितानश्च वीर्यवान्। दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थितौ व्यूहस्य रक्षणे ।।

dhṛṣṭaketurnaravyāghraścekitānaśca vīryavān| dakṣiṇaṃ pakṣamāśritya sthitau vyūhasya rakṣaṇe ||

Verse 11

पादयोस्तु महाराज स्थितः श्रीमान्महारथः। कुन्तिभोजः शतानीको महत्या सेनया वृतः ।।

pādayostu mahārāja sthitaḥ śrīmānmahārathaḥ| kuntibhojaḥ śatānīko mahatyā senayā vṛtaḥ ||

Verse 12

शिखण्डी तु महेष्वासः सोमकैः संवृतो बली । इरावांश्च ततः पुच्छे मकरस्य व्यवस्थितौ ।।

śikhaṇḍī tu maheṣvāsaḥ somakaiḥ saṃvṛto balī | irāvāṃśca tataḥ pucche makarasya vyavasthitau ||

Verse 13

एवमेतं महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्‍डवाः । सूर्योदये महाराज पुनर्युद्धाय दंशिताःक ।।

evametaṃ mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇ‍ḍavāḥ | sūryodaye mahārāja punaryuddhāya daṃśitāḥka ||

Verse 14

कौरवानभ्ययुस्तूर्णं हस्त्यश्वरथपत्तिभिः । समुच्छ्रितैर्ध्वजैश्छत्रैः शस्त्रैश्च विमलैः शितैः ।।

kauravānabhyayustūrṇaṃ hastyaśvarathapattibhiḥ | samucchritairdhvajaiśchatraiḥ śastraiśca vimalaiḥ śitaiḥ ||

Verse 15

व्यूढं दृष्ट्वा तु तत्सैन्यं पिता देवव्रतस्तव । कौञ्चेन महता राजन्प्रत्यव्यूहत वाहिनीम् ।।

vyūḍhaṃ dṛṣṭvā tu tatsainyaṃ pitā devavratastava | kauñcena mahatā rājanpratyavyūhata vāhinīm ||

Verse 16

तस्य तुण्डे महेष्वासो भारद्वाजो व्यरोचत। अश्वत्थामा कृपश्चैव चक्षुरास्तां जनेश्वर ।।

tasya tuṇḍe maheṣvāso bhāradvājo vyarocata| aśvatthāmā kṛpaścaiva cakṣurāstāṃ janeśvara ||

Verse 17

कृतवर्मा तु सहितः काम्भोजैरथ बाह्लिकैः । शिरस्यासीन्नरश्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ।।

kṛtavarmā tu sahitaḥ kāmbhojairatha bāhlikaiḥ | śirasyāsīnnaraśreṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām ||

Verse 18

ग्रीवायां शूरसेनश्च तव पुत्रश्च मारिष । दुर्योधनो महाराज राजभिर्बहुभिर्वृतः ।।

grīvāyāṃ śūrasenaśca tava putraśca māriṣa | duryodhano mahārāja rājabhirbahubhirvṛtaḥ ||

Verse 19

प्राग्जोतिषस्तु सहितो मद्रसौवीरकेकयैः । उरस्यभून्नरश्रेष्ठ महत्या सेनया वृतः ।।

prāgjotiṣastu sahito madrasauvīrakekayaiḥ | urasyabhūnnaraśreṣṭha mahatyā senayā vṛtaḥ ||

Verse 20

पृष्ठे चास्तां महेष्वासावावन्त्यौ सपदानुगौः । स्वसेनया च सहितः शुशर्मा प्रस्थलाधिपः । वामं पक्षं समाश्रित्य दंशितः समवस्थितः ।।

pṛṣṭhe cāstāṃ maheṣvāsāvāvantyau sapadānugauḥ | svasenayā ca sahitaḥ śuśarmā prasthalādhipaḥ | vāmaṃ pakṣaṃ samāśritya daṃśitaḥ samavasthitaḥ ||

Verse 21

तुषारा यवनाश्चैव शकाश्च सह चूचुपैः । दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता व्यूहस्त भारत ।।

tuṣārā yavanāścaiva śakāśca saha cūcupaiḥ | dakṣiṇaṃ pakṣamāśritya sthitā vyūhasta bhārata ||

Verse 22

श्रुतायुश्च शातायुश्च सौमदत्तिश्च मारिष । व्यूहस्य जघने तस्थू रक्षमाणाः परस्परम् ।।

śrutāyuśca śātāyuśca saumadattiśca māriṣa | vyūhasya jaghane tasthū rakṣamāṇāḥ parasparam ||

Verse 23

ततो युद्धाय संजग्मुः पाण्डवाः कौरवैः सह। सूर्योदये महाराज प्रावर्तत जनक्षयः ।।

tato yuddhāya saṃjagmuḥ pāṇḍavāḥ kauravaiḥ saha| sūryodaye mahārāja prāvartata janakṣayaḥ ||

Verse 24

प्रतीयू रथिनो नामान्नागाश्च रथिनो ययुः । हयारोहान्रथारोहा रथिनश्चापि सादिनः ।।

pratīyū rathino nāmānnāgāśca rathino yayuḥ | hayārohānrathārohā rathinaścāpi sādinaḥ ||

Verse 25

सादिनश्च हयान्राजन्रथिनश्च महारणे । हस्त्यारोहान्हयारोहा रथिनः सादिनस्तथा ।।

sādinaśca hayānrājanrathinaśca mahāraṇe | hastyārohānhayārohā rathinaḥ sādinastathā ||

Verse 26

रथिनः पत्तिभिः सार्धं सादिनश्चापि पत्तिभिः । अन्योन्यं समरे राजन्प्रत्यधावन्नमर्षिताः ।।

rathinaḥ pattibhiḥ sārdhaṃ sādinaścāpi pattibhiḥ | anyonyaṃ samare rājanpratyadhāvannamarṣitāḥ ||

Verse 27

भीमसेनार्जुनयमैर्गुप्ता चान्यैर्महारथैः । शुशुभे पाण्डवी सेना नक्षत्रैरिव शर्वरी ।।

bhīmasenārjunayamairguptā cānyairmahārathaiḥ | śuśubhe pāṇḍavī senā nakṣatrairiva śarvarī ||

Verse 28

तथा भीष्मकृपद्रोणशल्यदुर्योधनादिभिः । तवापि च बभौ सेना ग्रहैर्द्यौरिव संवृताः ।।

tathā bhīṣmakṛpadroṇaśalyaduryodhanādibhiḥ | tavāpi ca babhau senā grahairdyauriva saṃvṛtāḥ ||

Verse 29

भीमसेनस्तु कौन्तेयो द्रोणं दृष्ट्वा पराक्रमी । अभ्ययाञ्जवनैरश्वैर्भारद्वाजस्य वाहिनीम् ।।

bhīmasenastu kaunteyo droṇaṃ dṛṣṭvā parākramī | abhyayāñjavanairaśvairbhāradvājasya vāhinīm ||

Verse 30

द्रोणास्तु समरे क्रुद्धो भीमं नवभिरायसैः । विव्याध समरश्लाघी मर्माण्युद्दिष्य वीर्यवान् ।।

droṇāstu samare kruddho bhīmaṃ navabhirāyasaiḥ | vivyādha samaraślāghī marmāṇyuddiṣya vīryavān ||

Verse 31

दृढाहतस्तो भीमो भारद्वाजस्य संयुगे। सारथिं प्रेषयामास यमस्य सदनं प्रति ।।

dṛḍhāhatasto bhīmo bhāradvājasya saṃyuge| sārathiṃ preṣayāmāsa yamasya sadanaṃ prati ||

Verse 32

स संगृह्य स्कवयं वाहान्भारद्वाजः प्रतापवान् । व्यधमत्पाण्डवीं सेनां तूलराशिमिवानलः ।।

sa saṃgṛhya skavayaṃ vāhānbhāradvājaḥ pratāpavān | vyadhamatpāṇḍavīṃ senāṃ tūlarāśimivānalaḥ ||

Verse 33

ते वद्यमाना द्रोणेन भीष्मेण च नरोत्तमाः । सृञ्जयाः तावकं सैन्यं भीमार्जुनपरिक्षतम् ।।

te vadyamānā droṇena bhīṣmeṇa ca narottamāḥ | sṛñjayāḥ tāvakaṃ sainyaṃ bhīmārjunaparikṣatam ||

Verse 34

तथैव तावकं सैन्यं भीमार्जुनपरिक्षतम्। मुह्यते तत्रतत्रैव समदेव वराङ्गना।।

tathaiva tāvakaṃ sainyaṃ bhīmārjunaparikṣatam| muhyate tatratatraiva samadeva varāṅganā||

Verse 35

अभिद्येतां ततो व्यूहौ तस्मिन्वीरवरक्षये। आसीद्व्यतिकरो घोरस्तव तेषां च भारत ।।

abhidyetāṃ tato vyūhau tasminvīravarakṣaye| āsīdvyatikaro ghorastava teṣāṃ ca bhārata ||

Verse 36

तदद्भुतमपश्याम तावकानां परैः सह । एकायनगताः सर्वे यदयुध्यन्त भारत ।।

tadadbhutamapaśyāma tāvakānāṃ paraiḥ saha | ekāyanagatāḥ sarve yadayudhyanta bhārata ||

Verse 37

प्रतिसंवार्य चास्त्राणि तेऽन्योन्यस्य विशांपते । युयुधुः पाण्डवाश्चैव कौरवाश्च महाबलाः ।।

pratisaṃvārya cāstrāṇi te'nyonyasya viśāṃpate | yuyudhuḥ pāṇḍavāścaiva kauravāśca mahābalāḥ ||