Adhyaya 74

Verse 1

भूरिश्रवसा सात्यकिपुत्रदशकवधः ।। 1 ।। सात्यकिभूरिश्रवसोयुर्द्धम् ।। 2 ।। सञ्जय उवाच। अथ राजन्महाबाहुः सात्यकिर्युद्धदुर्मदः। विकृष्य चापं समरे भारसाहमनुत्तमम् ।।

bhūriśravasā sātyakiputradaśakavadhaḥ || 1 || sātyakibhūriśravasoyurddham || 2 || sañjaya uvāca| atha rājanmahābāhuḥ sātyakiryuddhadurmadaḥ| vikṛṣya cāpaṃ samare bhārasāhamanuttamam ||

Verse 2

यत्तत्सख्युस्तु पूर्वेण अर्जुनादुपशिक्षितम् । प्रगाढं लघु चित्रं च दर्शयन्हस्तलाघवम्। प्रामुञ्चत्पुङ्खसंयुक्ताञ्शरानाशीविषोपमान् ।।

yattatsakhyustu pūrveṇa arjunādupaśikṣitam | pragāḍhaṃ laghu citraṃ ca darśayanhastalāghavam| prāmuñcatpuṅkhasaṃyuktāñśarānāśīviṣopamān ||

Verse 3

तस्य विक्षिपतस्छापं शरानन्यांश्च मुञ्चतः। आददानस्य भूयश्च संदधानस्य चापरान् ।।

tasya vikṣipataschāpaṃ śarānanyāṃśca muñcataḥ| ādadānasya bhūyaśca saṃdadhānasya cāparān ||

Verse 4

क्षिपतश्च परांस्तस्य रणे शत्रून्विनिघ्नतः। ददृशे रूपमत्यर्थं मेघस्येव प्रवर्षतः ।।

kṣipataśca parāṃstasya raṇe śatrūnvinighnataḥ| dadṛśe rūpamatyarthaṃ meghasyeva pravarṣataḥ ||

Verse 5

तमुदीर्यन्तमालोक्य राजा दुर्योधस्ततः । रथानामयुतं तस्य प्रेषयामास भारत ।।

tamudīryantamālokya rājā duryodhastataḥ | rathānāmayutaṃ tasya preṣayāmāsa bhārata ||

Verse 6

तांस्तु सर्वान्महेष्वासान्सात्यकिः सत्यविक्रमः । जघान परमेष्वासो दिव्येनास्त्रेण वीर्यवान् ।।

tāṃstu sarvānmaheṣvāsānsātyakiḥ satyavikramaḥ | jaghāna parameṣvāso divyenāstreṇa vīryavān ||

Verse 7

स कृत्कवा दारुणं कर्म प्रगृहीतशरासनः। आससाद ततो वीरो भूरिश्रवसमाहवे।।

sa kṛtkavā dāruṇaṃ karma pragṛhītaśarāsanaḥ| āsasāda tato vīro bhūriśravasamāhave||

Verse 8

स हि संदृश्य सेनां ते युयुधानेन पातिताम् । अभ्यधावत संक्रुद्धः कुरूणां कीर्तिवर्धनः ।।

sa hi saṃdṛśya senāṃ te yuyudhānena pātitām | abhyadhāvata saṃkruddhaḥ kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥ ||

Verse 9

इन्द्रायुधसवर्णं तु विस्फार्य सुमहद्धनुः । सृष्टवान्वज्रसंकाशाञ्शरानाशीविषोपमान् ।।

indrāyudhasavarṇaṃ tu visphārya sumahaddhanuḥ | sṛṣṭavānvajrasaṃkāśāñśarānāśīviṣopamān ||

Verse 10

सहस्रशो माहाराज दर्शयन्पाणिलाघवम् । शरांस्तान्मृत्युसंस्पर्शान्सात्यकेश्च पदानुगाः ।।

sahasraśo māhārāja darśayanpāṇilāghavam | śarāṃstānmṛtyusaṃsparśānsātyakeśca padānugāḥ ||

Verse 11

न विषेहुस्तदा राजन्दुद्रुवुस्ते समन्ततः । विहाय सात्यकिं राजन्समरे युद्धदुर्मदम् ।।

na viṣehustadā rājandudruvuste samantataḥ | vihāya sātyakiṃ rājansamare yuddhadurmadam ||

Verse 12

तं दृष्ट्वा युयुधानस्य सुता दश महाबलाः । महारथाःक समाख्याताश्चित्रवर्मायुधध्वजाः ।।

taṃ dṛṣṭvā yuyudhānasya sutā daśa mahābalāḥ | mahārathāḥka samākhyātāścitravarmāyudhadhvajāḥ ||

Verse 13

समासाद्य महेष्वासं भूरिश्रवसमाहवे। ऊचुः सर्वे सुसंरब्धा यूपकेतुं महारणे ।।

samāsādya maheṣvāsaṃ bhūriśravasamāhave| ūcuḥ sarve susaṃrabdhā yūpaketuṃ mahāraṇe ||

Verse 14

भोभो कौरवादायाद सहास्माभिर्महाबल । एहि युध्यस्व संग्रामे समस्तैः पृथगेव वा ।।

bhobho kauravādāyāda sahāsmābhirmahābala | ehi yudhyasva saṃgrāme samastaiḥ pṛthageva vā ||

Verse 15

अस्मान्वा त्वं पराजित्य यशः प्राप्नुहि संयुगे। वयं वा त्वां पराजित्य प्रीतिं धास्यामहे पितुः ।।

asmānvā tvaṃ parājitya yaśaḥ prāpnuhi saṃyuge| vayaṃ vā tvāṃ parājitya prītiṃ dhāsyāmahe pituḥ ||

Verse 16

एवमुक्तस्तदा शूरैस्तानुवाच महाबलः । वीर्यश्लाघी नरश्रेष्ठस्तान्दृष्ट्वा समवस्थितान् ।।

evamuktastadā śūraistānuvāca mahābalaḥ | vīryaślāghī naraśreṣṭhastāndṛṣṭvā samavasthitān ||

Verse 17

साध्विदं कथ्यते वीरा यंद्येवं मतिरद्य वः। युध्यध्वं सहिता यत्ता निहनिष्यामि वो रणे ।।

sādhvidaṃ kathyate vīrā yaṃdyevaṃ matiradya vaḥ| yudhyadhvaṃ sahitā yattā nihaniṣyāmi vo raṇe ||

Verse 18

एवमुक्ता महेष्वासास्ते वीराः क्षिप्रकारिणः । महता शरवर्षेण अभ्यधावन्नरिन्दमम् ।।

evamuktā maheṣvāsāste vīrāḥ kṣiprakāriṇaḥ | mahatā śaravarṣeṇa abhyadhāvannarindamam ||

Verse 19

सोऽपराह्णे महाराज संग्रामस्तुमुलोऽभवत्। एकस्य च बहूनां च समेतानां रणाजिरे ।।

so'parāhṇe mahārāja saṃgrāmastumulo'bhavat| ekasya ca bahūnāṃ ca sametānāṃ raṇājire ||

Verse 20

तमेकं रथिनां श्रेष्ठं शरैस्ते समवाकिरन् । प्रावृषीव यथा मेरुं सिषिचुर्जलदा नृप ।।

tamekaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ śaraiste samavākiran | prāvṛṣīva yathā meruṃ siṣicurjaladā nṛpa ||

Verse 21

तैस्तु मुक्ताञ्शरान्घोरान्यमदण्डाशनिप्रभान् । असंप्राप्तानसंभ्राकन्तिश्चिच्छेदाशु महारथः ।।

taistu muktāñśarānghorānyamadaṇḍāśaniprabhān | asaṃprāptānasaṃbhrākantiścicchedāśu mahārathaḥ ||

Verse 22

तत्राद्भुतमपश्याम सौमदत्तेः पराक्रमम् । यदेको बहुबिर्युद्धे समसञ्जदभीतवत् ।।

tatrādbhutamapaśyāma saumadatteḥ parākramam | yadeko bahubiryuddhe samasañjadabhītavat ||

Verse 23

विसृज्य शरवृष्टिं तां दश राजन्महारथाः । परिवार्य महाबाहुं निहन्तुमुपचक्रमुः ।।

visṛjya śaravṛṣṭiṃ tāṃ daśa rājanmahārathāḥ | parivārya mahābāhuṃ nihantumupacakramuḥ ||

Verse 24

समदत्तिस्ततः क्रुद्धस्तेषां चापानि भारत । चिच्छेद समरे राजन्युध्यमानो महारथैः ।।

samadattistataḥ kruddhasteṣāṃ cāpāni bhārata | ciccheda samare rājanyudhyamāno mahārathaiḥ ||

Verse 25

अथैषां छिन्नधनुषां शरैः सन्नतपर्वभिः । चिच्छेद समरे राजञ्शिरांसि भरतर्षभ ।।

athaiṣāṃ chinnadhanuṣāṃ śaraiḥ sannataparvabhiḥ | ciccheda samare rājañśirāṃsi bharatarṣabha ||

Verse 26

ते हता न्यपतन्राजन्वज्रभग्ना इव द्रुमाः । तान्दृष्ट्वा निहतान्वीरो रणे पुत्रान्महाबलान् ।।

te hatā nyapatanrājanvajrabhagnā iva drumāḥ | tāndṛṣṭvā nihatānvīro raṇe putrānmahābalān ||

Verse 27

वार्ष्णेयो विनदराजन्भूरिश्रवसमभ्ययात्। रथं रथेन समरे पीडयित्वा महाबलौ ।।

vārṣṇeyo vinadarājanbhūriśravasamabhyayāt| rathaṃ rathena samare pīḍayitvā mahābalau ||

Verse 28

तावन्योन्यं हि समरे निहत्य रथवाजिनः । विरथावभिवल्गन्तौ समेयातां महारथौ ।।

tāvanyonyaṃ hi samare nihatya rathavājinaḥ | virathāvabhivalgantau sameyātāṃ mahārathau ||

Verse 29

प्रगृहीतमहाखङ्गौ तौ चर्मवरधारिणौ । शुशुभाते नरव्याघ्रौ युद्धाय समवस्थितौ ।।

pragṛhītamahākhaṅgau tau carmavaradhāriṇau | śuśubhāte naravyāghrau yuddhāya samavasthitau ||

Verse 30

असह्यमसियुद्धाय भूरिश्रवसमाहवे। मत्वा वृकोदरस्तूर्णमभिप्लुत्य महारथः ।।

asahyamasiyuddhāya bhūriśravasamāhave| matvā vṛkodarastūrṇamabhiplutya mahārathaḥ ||

Verse 31

ततः सात्यकिमभ्येत्य निस्त्रिंशवरधारिणम् । भीमसेनस्त्वरन्राजन्रथमारोपयत्तदा ।।

tataḥ sātyakimabhyetya nistriṃśavaradhāriṇam | bhīmasenastvaranrājanrathamāropayattadā ||

Verse 32

तवापि तनयो राजन्भूरिश्रवसमाहवे। आरोपयद्रथं तूर्णं पश्यतां सर्वधन्विनाम् ।।

tavāpi tanayo rājanbhūriśravasamāhave| āropayadrathaṃ tūrṇaṃ paśyatāṃ sarvadhanvinām ||

Verse 33

तस्मिस्तथा वर्तमाने रणे भीष्मं महारथम्। अयोधयन्त संरब्धाः पाण्डवा भरतर्षभ ।।

tasmistathā vartamāne raṇe bhīṣmaṃ mahāratham| ayodhayanta saṃrabdhāḥ pāṇḍavā bharatarṣabha ||

Verse 34

लोहितायति चादित्ये त्वरमाणो धनञ्जयः । पञ्चविंशतिसाहस्रान्निजघान महारथान् ।।

lohitāyati cāditye tvaramāṇo dhanañjayaḥ | pañcaviṃśatisāhasrānnijaghāna mahārathān ||

Verse 35

ते हि दुर्योधनादिष्टास्तदा पार्थनिबर्हणे । संप्राप्यैव गता नाशं शलभा इव पावकम् ।।

te hi duryodhanādiṣṭāstadā pārthanibarhaṇe | saṃprāpyaiva gatā nāśaṃ śalabhā iva pāvakam ||

Verse 36

ततो मत्स्याः केकयाश्च धनुर्वेदविशारदाः । परिवव्रुस्तदा पार्थं सहपुत्रं महारथम् ।।

tato matsyāḥ kekayāśca dhanurvedaviśāradāḥ | parivavrustadā pārthaṃ sahaputraṃ mahāratham ||

Verse 37

एवस्मिन्नेव काले तु सूर्येऽस्तमुपगच्छति। सर्वेषां चैव सैन्यानां प्रमोहः समजायत ।।

evasminneva kāle tu sūrye'stamupagacchati| sarveṣāṃ caiva sainyānāṃ pramohaḥ samajāyata ||

Verse 38

अवहारं ततश्चक्रे पिता देवव्रतस्तव । संध्याकाले महाराज सैन्यानां श्रान्तवाहनः ।।

avahāraṃ tataścakre pitā devavratastava | saṃdhyākāle mahārāja sainyānāṃ śrāntavāhanaḥ ||

Verse 39

पाण्डवानां कुरूणां च परस्परसमागमे। ते सेने भृशसंविग्ने ययतुः स्वं निवेशनम् ।।

pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca parasparasamāgame| te sene bhṛśasaṃvigne yayatuḥ svaṃ niveśanam ||

Verse 40

ततः स्वशिबिरं गत्वा न्यविशंस्तत्र भारत। पाण्डवाः सृञ्जयैः सार्धं कुरवश्च यथाविधिः ।।

tataḥ svaśibiraṃ gatvā nyaviśaṃstatra bhārata| pāṇḍavāḥ sṛñjayaiḥ sārdhaṃ kuravaśca yathāvidhiḥ ||