Adhyaya 73

Verse 1

युद्धवर्णनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। विराटोऽय त्रिभिर्बाणैर्भीष्ममार्च्छन्महारथम् । विव्याध तुरमांत्रास्य त्रिभिर्बाणैर्महारथः ।।

yuddhavarṇanam || 1 || sañjaya uvāca| virāṭo'ya tribhirbāṇairbhīṣmamārcchanmahāratham | vivyādha turamāṃtrāsya tribhirbāṇairmahārathaḥ ||

Verse 2

तं प्रत्यविध्यद्दशभिर्भीष्मः शान्तनवः शरैः। रुक्मपुङ्खैर्महेष्वासः कृतहस्तो महाबलः ।।

taṃ pratyavidhyaddaśabhirbhīṣmaḥ śāntanavaḥ śaraiḥ| rukmapuṅkhairmaheṣvāsaḥ kṛtahasto mahābalaḥ ||

Verse 3

द्रौणिर्गाण्डीवधन्वानं भीमधन्वा महारथः । अविध्यदिषुभिः षङ्भिर्दृढहस्तः स्तनान्तरे ।।

drauṇirgāṇḍīvadhanvānaṃ bhīmadhanvā mahārathaḥ | avidhyadiṣubhiḥ ṣaṅbhirdṛḍhahastaḥ stanāntare ||

Verse 4

कार्मुकं तस्य चिच्छेद फल्गुनः परवीरहा । अविध्यच्च भृशं तीक्ष्णैः पत्रिभिः शत्रुकर्शनः ।।

kārmukaṃ tasya ciccheda phalgunaḥ paravīrahā | avidhyacca bhṛśaṃ tīkṣṇaiḥ patribhiḥ śatrukarśanaḥ ||

Verse 5

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय वेगवान्क्रोधमूर्च्छितः। अमृष्यमाणः पार्थेन कार्मुकच्छेदमाहवे ।।

so'nyatkārmukamādāya vegavānkrodhamūrcchitaḥ| amṛṣyamāṇaḥ pārthena kārmukacchedamāhave ||

Verse 6

अविध्यत्फल्गुनं राजन्नवत्या निशितैः शरैः । वासुदेवं च सप्तत्या विव्याध परमेषुभिः ।।

avidhyatphalgunaṃ rājannavatyā niśitaiḥ śaraiḥ | vāsudevaṃ ca saptatyā vivyādha parameṣubhiḥ ||

Verse 7

ततः क्रोधाभिताम्राक्षः कृष्णेन सह फल्गुनः । दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य चिन्तयित्वा पुनःपुनः ।।

tataḥ krodhābhitāmrākṣaḥ kṛṣṇena saha phalgunaḥ | dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasya cintayitvā punaḥpunaḥ ||

Verse 8

धनुः प्रपीड्य वामेन करेणामित्रकर्शनः । गाण्डीवधन्वा संक्रुद्धः शितान्सन्नतपर्वणः ।।

dhanuḥ prapīḍya vāmena kareṇāmitrakarśanaḥ | gāṇḍīvadhanvā saṃkruddhaḥ śitānsannataparvaṇaḥ ||

Verse 9

जीवितान्तकरान्घोरान्समादत्त शिलीमुखान्। तैस्तूर्णं समरेऽविध्यद्रौणिं बलवतां वरः ।।

jīvitāntakarānghorānsamādatta śilīmukhān| taistūrṇaṃ samare'vidhyadrauṇiṃ balavatāṃ varaḥ ||

Verse 10

तस्य ते कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे। न विव्यथे च निर्भिन्नो द्रौणिर्गाण्डीवधन्वना ।।

tasya te kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitamāhave| na vivyathe ca nirbhinno drauṇirgāṇḍīvadhanvanā ||

Verse 11

तथैव च शरान्द्रौणिः प्रविमुञ्चन्नविह्वलः । तस्थौ च समरे राजंस्त्रातुमिच्छन्महाव्रतम् ।।

tathaiva ca śarāndrauṇiḥ pravimuñcannavihvalaḥ | tasthau ca samare rājaṃstrātumicchanmahāvratam ||

Verse 12

तस्य तत्सुमहत्कर्म शशंसुः कुरुसत्तमाः । यत्कृष्णाभ्यां समेताभ्यामभ्यापतत संयुगे ।।

tasya tatsumahatkarma śaśaṃsuḥ kurusattamāḥ | yatkṛṣṇābhyāṃ sametābhyāmabhyāpatata saṃyuge ||

Verse 13

स हि नित्यमनीकेषु युध्यतेऽभयमास्तितः। अस्त्रग्रामं ससंहारं द्रोणात्प्राप्य सुदुर्लभम् ।।

sa hi nityamanīkeṣu yudhyate'bhayamāstitaḥ| astragrāmaṃ sasaṃhāraṃ droṇātprāpya sudurlabham ||

Verse 14

ममैष आचार्यसुतो द्रोणस्यापि प्रियः सुतः । ब्राह्मणश्च विशेषेण माननीयो ममेति च ।।

mamaiṣa ācāryasuto droṇasyāpi priyaḥ sutaḥ | brāhmaṇaśca viśeṣeṇa mānanīyo mameti ca ||

Verse 15

समास्थआय मतिं वीरो बीभत्सुः सत्रुतापनः । कृपां चक्रे रथश्रेष्ठो भारद्वाजसुतं प्रति ।।

samāsthaāya matiṃ vīro bībhatsuḥ satrutāpanaḥ | kṛpāṃ cakre rathaśreṣṭho bhāradvājasutaṃ prati ||

Verse 16

द्रौणिं त्यक्त्वा ततो युद्धे कौन्तेयः श्वेतवाहनः। युयुधे तावकान्निघ्नंस्त्वरमाणः पराक्रमी ।।

drauṇiṃ tyaktvā tato yuddhe kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ| yuyudhe tāvakānnighnaṃstvaramāṇaḥ parākramī ||

Verse 17

दुर्योधनस्तु दशभिर्गार्ध्रपत्रैः शिलाशितैः । भीमसेनं महेष्वासं रुक्मपुङ्खैः समार्पयत् ।।

duryodhanastu daśabhirgārdhrapatraiḥ śilāśitaiḥ | bhīmasenaṃ maheṣvāsaṃ rukmapuṅkhaiḥ samārpayat ||

Verse 18

भीमसेनः सुसंक्रुद्धः परासुकरणं दृढम् । चित्रं कार्मुकमादत्त शरांश्च निशितान्दश ।।

bhīmasenaḥ susaṃkruddhaḥ parāsukaraṇaṃ dṛḍham | citraṃ kārmukamādatta śarāṃśca niśitāndaśa ||

Verse 19

आकर्णप्रहितैस्तीक्ष्णैर्वेगवद्भिरजिह्मगैः। अविध्यत्तूर्णमव्यग्रः कुरुराजं महोरसि ।।

ākarṇaprahitaistīkṣṇairvegavadbhirajihmagaiḥ| avidhyattūrṇamavyagraḥ kururājaṃ mahorasi ||

Verse 20

तस्य काञ्चनसूत्रस्थः शरैः संछादितो मणिः। रराजोरसि खे सूर्यो ग्रहैरिव समावृतः।।

tasya kāñcanasūtrasthaḥ śaraiḥ saṃchādito maṇiḥ| rarājorasi khe sūryo grahairiva samāvṛtaḥ||

Verse 21

पुत्रस्तु तव तेजस्वी भीमसेनेन ताडित। नामृष्यत यथा नागस्तलशब्दं मदोत्कटः ।।

putrastu tava tejasvī bhīmasenena tāḍita| nāmṛṣyata yathā nāgastalaśabdaṃ madotkaṭaḥ ||

Verse 22

ततः शरैर्महाराज रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः । भीमं विव्याध संक्रुद्धस्त्रासयानो वरूथिनीम् ।।

tataḥ śarairmahārāja rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ | bhīmaṃ vivyādha saṃkruddhastrāsayāno varūthinīm ||

Verse 23

तौ युध्यमानौ समरे भृशमन्योन्यविक्षतौ । पुत्रौ ते देवसंकाशौ व्यरोचेतां महाबलौ ।।

tau yudhyamānau samare bhṛśamanyonyavikṣatau | putrau te devasaṃkāśau vyarocetāṃ mahābalau ||

Verse 24

चित्रसेनं नरव्याघ्रं सौभद्रः परवीरहा। अविध्यद्दशभिर्बाणैः पुरुमित्रं च सप्तभिः ।।

citrasenaṃ naravyāghraṃ saubhadraḥ paravīrahā| avidhyaddaśabhirbāṇaiḥ purumitraṃ ca saptabhiḥ ||

Verse 25

सत्यव्रतं च सप्तत्या विद्ध्वा शक्रसमो युधि। नृत्यन्निव रणे वीर आर्तिं नः समजीजनत् ।।

satyavrataṃ ca saptatyā viddhvā śakrasamo yudhi| nṛtyanniva raṇe vīra ārtiṃ naḥ samajījanat ||

Verse 26

तं प्रत्यविध्यद्दशभिश्चित्रसेनः शिलीमुखैः । सत्यव्रतश्च नवभिः पुरुमित्रश्च सप्तभिः ।।

taṃ pratyavidhyaddaśabhiścitrasenaḥ śilīmukhaiḥ | satyavrataśca navabhiḥ purumitraśca saptabhiḥ ||

Verse 27

स विद्धो विक्षरन्रक्तं शत्रुसंवारणं महत्। चिच्छेद चित्रसेनस्य चित्रं कार्मुकमार्जुनिः ।।

sa viddho vikṣaranraktaṃ śatrusaṃvāraṇaṃ mahat| ciccheda citrasenasya citraṃ kārmukamārjuniḥ ||

Verse 28

भित्त्वा चास्य तनुत्राणं शरेणोरस्यताडयत् । ततस्ते तावका वीरा राजपुत्रा महारथाः ।।

bhittvā cāsya tanutrāṇaṃ śareṇorasyatāḍayat | tataste tāvakā vīrā rājaputrā mahārathāḥ ||

Verse 29

समेत्य युधि संरब्धा विव्यधुर्निशितैः शरैः। तांश्च सर्वाञ्शरैस्तीक्ष्णैर्जघान परमास्त्रवित् ।।

sametya yudhi saṃrabdhā vivyadhurniśitaiḥ śaraiḥ| tāṃśca sarvāñśaraistīkṣṇairjaghāna paramāstravit ||

Verse 30

तस्य दृष्ट्वा तु तत्कर्म परिवव्रुः सुतास्तव। दहन्तं समरे सैन्यं वने कक्षं यथोल्बणम् ।।

tasya dṛṣṭvā tu tatkarma parivavruḥ sutāstava| dahantaṃ samare sainyaṃ vane kakṣaṃ yatholbaṇam ||

Verse 31

अपेतशिशिरे काले समिद्धमिव पावकम् । अत्यरोचत सौभद्रस्तव सैन्यानि नाशयन् ।।

apetaśiśire kāle samiddhamiva pāvakam | atyarocata saubhadrastava sainyāni nāśayan ||

Verse 32

तत्तस्य चरितं दृष्ट्वा पौत्रस्तव विशांपते । लक्ष्मणोऽभ्यपतत्तूर्णं सात्तीपुत्रमाहवे ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि पञ्चमदिवसयुद्धे त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ।।

tattasya caritaṃ dṛṣṭvā pautrastava viśāṃpate | lakṣmaṇo'bhyapatattūrṇaṃ sāttīputramāhave || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi pañcamadivasayuddhe trisaptatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 33

अभिमन्युस्तु संक्रुद्धो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् । विव्याध निशितैः षङभिः सारथिं च त्रिभिः शरैः ।।

abhimanyustu saṃkruddho lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam | vivyādha niśitaiḥ ṣaṅabhiḥ sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ ||

Verse 34

तथैव लक्ष्मणो राजन्सौभद्रं निशितैः शरैः। अविध्यत महाराज तदद्भुतमिवाभवत् ।।

tathaiva lakṣmaṇo rājansaubhadraṃ niśitaiḥ śaraiḥ| avidhyata mahārāja tadadbhutamivābhavat ||

Verse 35

तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा सारथिं च महाबलः । अभ्यद्रवत सौभद्रो लक्ष्मणं निशितैः शरैः ।।

tasyāśvāṃścaturo hatvā sārathiṃ ca mahābalaḥ | abhyadravata saubhadro lakṣmaṇaṃ niśitaiḥ śaraiḥ ||

Verse 36

हताश्वे तु रथे तिष्ठँल्लक्ष्मणः परवीरहा । शक्तिं चिक्षेप संक्रुद्धः सौभद्रस्य रथं प्रति।।

hatāśve tu rathe tiṣṭha~llakṣmaṇaḥ paravīrahā | śaktiṃ cikṣepa saṃkruddhaḥ saubhadrasya rathaṃ prati||

Verse 37

तामापतन्तीं सहसा घोररूपां दुरासदाम्। अभिमन्युः शरैस्तीक्ष्णैश्चिच्छेद भुजगोपमाम् ।।

tāmāpatantīṃ sahasā ghorarūpāṃ durāsadām| abhimanyuḥ śaraistīkṣṇaiściccheda bhujagopamām ||

Verse 38

ततः स्वरथमारोप्य लक्ष्मणं गौतमस्तदा। अपोवाह रथेनाजौ सर्वसैन्यस्य पश्यतः ।।

tataḥ svarathamāropya lakṣmaṇaṃ gautamastadā| apovāha rathenājau sarvasainyasya paśyataḥ ||

Verse 39

ततः समाकुले तस्मिन्वर्तमाने महाभये । अभ्यद्रवञ्जिघांसन्तः परस्परवधैषिणः ।।

tataḥ samākule tasminvartamāne mahābhaye | abhyadravañjighāṃsantaḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ ||

Verse 40

तावकाश्च महेष्वासाः पाण्डवाश्च महारथाः । जुह्वन्तः समरे प्राणान्निजघ्नुरितरेतरम् ।।

tāvakāśca maheṣvāsāḥ pāṇḍavāśca mahārathāḥ | juhvantaḥ samare prāṇānnijaghnuritaretaram ||

Verse 41

मुक्तकेशा विकवचा विरथाश्छिन्नकार्मुकाः । बाहुभइः समयुध्यन्त सृञ्जयाः कुरुभिः सह ।।

muktakeśā vikavacā virathāśchinnakārmukāḥ | bāhubhaiḥ samayudhyanta sṛñjayāḥ kurubhiḥ saha ||

Verse 42

ततो भीष्मो महाबाहुः पाण्डवानां महात्मनाम् । सेनां जघान संक्रुद्धो दिव्यैरस्त्रैर्महाबलः ।।

tato bhīṣmo mahābāhuḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanām | senāṃ jaghāna saṃkruddho divyairastrairmahābalaḥ ||

Verse 43

हतेश्वरैर्गजैस्तत्र नरैरश्वैश्च पातितैः । रथिभिः सादिभिश्चैव समास्तीर्यत मेदिनी ।।

hateśvarairgajaistatra narairaśvaiśca pātitaiḥ | rathibhiḥ sādibhiścaiva samāstīryata medinī ||