Adhyaya 72

Verse 1

संकुलयुद्धवर्णनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। शिखण्डी सह मत्स्येन विराटेन विशांपते। भीष्ममाशु महेष्वासमाससाद सुदुर्जयम् ।।

saṃkulayuddhavarṇanam || 1 || sañjaya uvāca| śikhaṇḍī saha matsyena virāṭena viśāṃpate| bhīṣmamāśu maheṣvāsamāsasāda sudurjayam ||

Verse 2

द्रोणं कृपं विकर्णं च महेष्वासं महाबलम् । राज्ञश्चान्यान्रणे शूरान्बहूनार्च्छद्धनंजयः ।।

droṇaṃ kṛpaṃ vikarṇaṃ ca maheṣvāsaṃ mahābalam | rājñaścānyānraṇe śūrānbahūnārcchaddhanaṃjayaḥ ||

Verse 3

सैन्धवं च महेष्वासं सामात्यं सह बन्धुभिः । प्राच्यांश्च दाक्षिणात्यांश्च भूमिपान्भूमिपर्षभ ।।

saindhavaṃ ca maheṣvāsaṃ sāmātyaṃ saha bandhubhiḥ | prācyāṃśca dākṣiṇātyāṃśca bhūmipānbhūmiparṣabha ||

Verse 4

पुत्रं च ते महेष्वासं दुर्योधनममर्षणम् । दुःसहं चैव समरे भीमसेनोऽभ्यवर्तत ।।

putraṃ ca te maheṣvāsaṃ duryodhanamamarṣaṇam | duḥsahaṃ caiva samare bhīmaseno'bhyavartata ||

Verse 5

सहदेवस्तु शकुनिमुलूकं च महारथम् । पितापुत्रौ महेष्वासावभ्यवर्तत दुर्जयौ ।।

sahadevastu śakunimulūkaṃ ca mahāratham | pitāputrau maheṣvāsāvabhyavartata durjayau ||

Verse 6

युधिष्ठिरो महाराज गजानीकं महारथः । समवर्तत संग्रामे पुत्रेण निकृतस्तव ।।

yudhiṣṭhiro mahārāja gajānīkaṃ mahārathaḥ | samavartata saṃgrāme putreṇa nikṛtastava ||

Verse 7

माद्रीपुत्रस्तु नकुलः शूरसंक्रन्दनो युधि । त्रिगर्तानां बलैः सार्धं समसञ्जत पाण्डवः ।।

mādrīputrastu nakulaḥ śūrasaṃkrandano yudhi | trigartānāṃ balaiḥ sārdhaṃ samasañjata pāṇḍavaḥ ||

Verse 8

अभ्यवर्तन्त संक्रुद्धाः समरे साल्वकेकयान्। सात्यकिश्चेकितानश्च सौभद्रश्च महारथः ।।

abhyavartanta saṃkruddhāḥ samare sālvakekayān| sātyakiścekitānaśca saubhadraśca mahārathaḥ ||

Verse 9

धृष्टकेतुश्च समरे राक्षसश्च घटोत्कचः । नाकुलिश्च शतानीकः समरे रथपुङ्गवः । पुत्राणां ते रथानीकं प्रत्युद्याताः सुदुर्जयाः ।।

dhṛṣṭaketuśca samare rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ | nākuliśca śatānīkaḥ samare rathapuṅgavaḥ | putrāṇāṃ te rathānīkaṃ pratyudyātāḥ sudurjayāḥ ||

Verse 10

सेनापतिरमेयात्मा धृष्टद्युम्नो महाबलः । द्रोणेन समरे राजन्समियायोग्रकर्मणा ।।

senāpatirameyātmā dhṛṣṭadyumno mahābalaḥ | droṇena samare rājansamiyāyograkarmaṇā ||

Verse 11

एवमेते महेष्वासास्तावकाः पाण्डवैः सह । समेत्य समरे शूराः संप्राहारं प्रचक्रिरे ।।

evamete maheṣvāsāstāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha | sametya samare śūrāḥ saṃprāhāraṃ pracakrire ||

Verse 12

मध्यंदिनगते सूर्ये नभस्याकुलतां गते । कुरवः पाण्डवेयाश्च निजघ्नुरितरेतरम् ।।

madhyaṃdinagate sūrye nabhasyākulatāṃ gate | kuravaḥ pāṇḍaveyāśca nijaghnuritaretaram ||

Verse 13

ध्वजिनो हेमचित्राङ्गा विचरन्तो रणाजिरे । सपताका रथा रेजुर्वैयाघ्रपरिवारणाः ।।

dhvajino hemacitrāṅgā vicaranto raṇājire | sapatākā rathā rejurvaiyāghraparivāraṇāḥ ||

Verse 14

समेतानां च समरे जिगीषूणां परस्परम् । बभूव तुमुलः शब्दः सिंहानामिव नर्दताम् ।।

sametānāṃ ca samare jigīṣūṇāṃ parasparam | babhūva tumulaḥ śabdaḥ siṃhānāmiva nardatām ||

Verse 15

तत्राद्भुतमपश्यास संप्रहारं सुदारुणम्। यदकुर्वन्रणे शूराः सृञ्जयाः कुरुभिः सह ।।

tatrādbhutamapaśyāsa saṃprahāraṃ sudāruṇam| yadakurvanraṇe śūrāḥ sṛñjayāḥ kurubhiḥ saha ||

Verse 16

नैव खं न दिशो राजन्न सूर्यं शत्रुतापन। विदिशो वापि पश्यामः शरैर्मुक्तैः समन्ततः ।।

naiva khaṃ na diśo rājanna sūryaṃ śatrutāpana| vidiśo vāpi paśyāmaḥ śarairmuktaiḥ samantataḥ ||

Verse 17

शक्तीनां विमलाग्राणां तोमराणां तथास्यताम् । निस्त्रिंशानां च पीतानां नीलोत्पलनिभाः प्रभाः ।।

śaktīnāṃ vimalāgrāṇāṃ tomarāṇāṃ tathāsyatām | nistriṃśānāṃ ca pītānāṃ nīlotpalanibhāḥ prabhāḥ ||

Verse 18

कवचानां विचित्राणां भूषणानां प्रभास्तथा । खं दिशः प्रदिशश्चैव भासयामासुरोजसा ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि पञ्चमदिवसयुद्धे द्विसप्ततितमोऽध्यायः ।।

kavacānāṃ vicitrāṇāṃ bhūṣaṇānāṃ prabhāstathā | khaṃ diśaḥ pradiśaścaiva bhāsayāmāsurojasā || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi pañcamadivasayuddhe dvisaptatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 19

वपुर्भिश्च नरेन्द्राणां चन्द्रसूर्यसमप्रभैः । विरराज तदा राजंस्तत्रतत्र रणाङ्गणम् ।।

vapurbhiśca narendrāṇāṃ candrasūryasamaprabhaiḥ | virarāja tadā rājaṃstatratatra raṇāṅgaṇam ||

Verse 20

रथसङ्घा नरव्याघ्राः समायान्तश्च संयुगे। विरेजुः समरे राजन्ग्रहा इव नभस्तले ।।

rathasaṅghā naravyāghrāḥ samāyāntaśca saṃyuge| virejuḥ samare rājangrahā iva nabhastale ||

Verse 21

भीष्मस्तु रथिनां श्रेष्ठो भीमसेनं महाबलम् । अवारयत संक्रुद्धः सर्वसैन्यस्य पश्यतः ।।

bhīṣmastu rathināṃ śreṣṭho bhīmasenaṃ mahābalam | avārayata saṃkruddhaḥ sarvasainyasya paśyataḥ ||

Verse 22

ततो भीष्मविनिर्मुक्ता रुक्मपुङ्खाः शिलाशिताः। अभ्यङ्गन्तमरे भीमं तैलघौताः सुतेजनाः ।।

tato bhīṣmavinirmuktā rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ| abhyaṅgantamare bhīmaṃ tailaghautāḥ sutejanāḥ ||

Verse 23

तस्य शक्तिं महावेगं भीमसेनो महाबलः । क्रुद्धाशीविषसंकाशं प्रेषयामास भारत ।।

tasya śaktiṃ mahāvegaṃ bhīmaseno mahābalaḥ | kruddhāśīviṣasaṃkāśaṃ preṣayāmāsa bhārata ||

Verse 24

तामापतन्तीं सहसा रुक्मदण्डं दुरासदाम्। चिच्छेद समरे भीष्मः शरैः सन्नतपर्वभिः ।।

tāmāpatantīṃ sahasā rukmadaṇḍaṃ durāsadām| ciccheda samare bhīṣmaḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ ||

Verse 25

ततोऽपरेण भल्लेन पीतेन निशितेन च। कार्मुकं भीमसेनस्य द्विधा चिच्छेद भारत ।।

tato'pareṇa bhallena pītena niśitena ca| kārmukaṃ bhīmasenasya dvidhā ciccheda bhārata ||

Verse 26

अपास्य तु धनुश्छिन्नं भीमसेनो महाबलः । शरैर्बहुभिरानर्च्छद्भीष्मं शान्तनवं युधि ।।

apāsya tu dhanuśchinnaṃ bhīmaseno mahābalaḥ | śarairbahubhirānarcchadbhīṣmaṃ śāntanavaṃ yudhi ||

Verse 27

सात्यकिस्तु ततस्तूर्णं भीष्ममासाद्य संयुगे । आकर्णप्रहितैस्त्रीक्ष्णैर्निशितैस्तिग्मतेजनैः ।।

sātyakistu tatastūrṇaṃ bhīṣmamāsādya saṃyuge | ākarṇaprahitaistrīkṣṇairniśitaistigmatejanaiḥ ||

Verse 28

शरैर्बहुभिरानर्च्छत्पितरं ते जनेश्वर । ततः संधाय वै तीक्ष्णं शरं परमदारुणम् ।।

śarairbahubhirānarcchatpitaraṃ te janeśvara | tataḥ saṃdhāya vai tīkṣṇaṃ śaraṃ paramadāruṇam ||

Verse 29

वार्ष्णेयस्य रथाद्भीष्मः पातयामास सारथिम्। तस्याश्वाः प्रद्रुता राजन्निहते रथसारथौ ।।

vārṣṇeyasya rathādbhīṣmaḥ pātayāmāsa sārathim| tasyāśvāḥ pradrutā rājannihate rathasārathau ||

Verse 30

तेन तेनैव धावन्ति मनोमारुतरंहसः। ततः सर्वस्य सैन्यस्य निःस्वनस्तुमुलोऽभवत् ।।

tena tenaiva dhāvanti manomārutaraṃhasaḥ| tataḥ sarvasya sainyasya niḥsvanastumulo'bhavat ||

Verse 31

हाहाकारश्च संजज्ञे पाण्डवानां महात्मनाम् । अभ्यद्रवत गृह्णीत हयान्यच्छत धावत ।।

hāhākāraśca saṃjajñe pāṇḍavānāṃ mahātmanām | abhyadravata gṛhṇīta hayānyacchata dhāvata ||

Verse 32

इत्यासीत्तुमुलः शब्दो युयुधानरथं प्रति । एतस्मिन्नेव काले तु भीष्मः शान्तनवस्तदा ।।

ityāsīttumulaḥ śabdo yuyudhānarathaṃ prati | etasminneva kāle tu bhīṣmaḥ śāntanavastadā ||

Verse 33

न्यहनत्पाण्डवीं सेनामासुरीमिव वृत्राहा । ते वध्यमाना भीष्मेण पाञ्चालाः सोमकैः सह । स्थिरां युद्धे मतिं कृत्वा भीष्ममेवाभिदुद्रुवुः ।।

nyahanatpāṇḍavīṃ senāmāsurīmiva vṛtrāhā | te vadhyamānā bhīṣmeṇa pāñcālāḥ somakaiḥ saha | sthirāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā bhīṣmamevābhidudruvuḥ ||

Verse 34

धृष्टद्युम्नमुखाश्चापि पार्थाः शान्तनवं रणे। अभ्यधावञ्जिगीषन्तस्तव पुत्रस्य वाहिनीम् ।।

dhṛṣṭadyumnamukhāścāpi pārthāḥ śāntanavaṃ raṇe| abhyadhāvañjigīṣantastava putrasya vāhinīm ||

Verse 35

तथैव कौरवा राजन्भीष्मद्रोणपुरोगमाः। अभ्यधावन्त वेगेन ततो युद्धमवर्तत ।।

tathaiva kauravā rājanbhīṣmadroṇapurogamāḥ| abhyadhāvanta vegena tato yuddhamavartata ||