Adhyaya 71

Verse 1

संकुलयुद्धवर्णनम् ।। 1 ।। सञ्जय उवाच। दृष्ट्वा भीष्मेण संसक्तान्भ्रातॄनन्यांश्च पार्थिवान् । समभ्यधावद्गांङ्गेयमुद्यतास्त्रो धनञ्जयः ।।

saṃkulayuddhavarṇanam || 1 || sañjaya uvāca| dṛṣṭvā bhīṣmeṇa saṃsaktānbhrātṝnanyāṃśca pārthivān | samabhyadhāvadgāṃṅgeyamudyatāstro dhanañjayaḥ ||

Verse 2

पाञ्चजन्यस्य निर्घोषं धनुषो गाण्डिवस्य च। ध्वजं च दृष्ट्वा पार्थस्य सर्वान्नो भयमाविशत् ।।

pāñcajanyasya nirghoṣaṃ dhanuṣo gāṇḍivasya ca| dhvajaṃ ca dṛṣṭvā pārthasya sarvānno bhayamāviśat ||

Verse 3

सिंहलाङ्गूलमाकाशे ज्वलन्तमिव पर्वतम्। असञ्जमानं वृक्षेषु धूमकेतुमिवोत्थितम् ।।

siṃhalāṅgūlamākāśe jvalantamiva parvatam| asañjamānaṃ vṛkṣeṣu dhūmaketumivotthitam ||

Verse 4

बहुवर्णं विचित्रं च दिव्यं वानरलक्षणम् । अपश्याम महाराज ध्वजं गाण्डीवधन्वनः ।।

bahuvarṇaṃ vicitraṃ ca divyaṃ vānaralakṣaṇam | apaśyāma mahārāja dhvajaṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ ||

Verse 5

सुवर्णपृष्ठं गाण्डीवं रणे द्रक्ष्यामि भारत। विद्युतं मेघमध्यस्थां भ्राजमानामिवाम्बरे । ददृशुर्गाण्डिवं योधा रुक्मपृष्ठं महामृधे ।।

suvarṇapṛṣṭhaṃ gāṇḍīvaṃ raṇe drakṣyāmi bhārata| vidyutaṃ meghamadhyasthāṃ bhrājamānāmivāmbare | dadṛśurgāṇḍivaṃ yodhā rukmapṛṣṭhaṃ mahāmṛdhe ||

Verse 6

आशुश्रुम भृशं चास्य शक्रस्येवाभिगर्जतः। सुघोरं तलयोः शब्दं निघ्नतस्तव वाहिनीम् ।।

āśuśruma bhṛśaṃ cāsya śakrasyevābhigarjataḥ| sughoraṃ talayoḥ śabdaṃ nighnatastava vāhinīm ||

Verse 7

चण्डवातो यथा मेघः सविद्युत्स्तनयित्नुमान् । दिशः संप्लावयन्सर्वाः शरवर्षैः समन्ततः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि पञ्चमदिवसयुद्धे एकसप्ततितमोऽध्यायः ।।

caṇḍavāto yathā meghaḥ savidyutstanayitnumān | diśaḥ saṃplāvayansarvāḥ śaravarṣaiḥ samantataḥ || || iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhīṣmavadhaparvaṇi pañcamadivasayuddhe ekasaptatitamo'dhyāyaḥ ||

Verse 8

समभ्यधावद्गाङ्गेयं भैरवास्त्रो धनञ्जयः । दिशं प्राचीं प्रतीचीं च न जानीमोऽस्त्रमोहिताः ।।

samabhyadhāvadgāṅgeyaṃ bhairavāstro dhanañjayaḥ | diśaṃ prācīṃ pratīcīṃ ca na jānīmo'stramohitāḥ ||

Verse 9

कान्दिग्भूता श्रान्तपत्रा हताश्वा हतचेतसः। अन्योन्यमभिसंश्लिष्य योधास्ते भरतर्षभ ।।

kāndigbhūtā śrāntapatrā hatāśvā hatacetasaḥ| anyonyamabhisaṃśliṣya yodhāste bharatarṣabha ||

Verse 10

भीष्ममेवाभ्यलीयन्त सह सर्वैस्तवात्मजैः । तेषामार्तायनमभूद्भीष्मः शान्तनवो रणे ।।

bhīṣmamevābhyalīyanta saha sarvaistavātmajaiḥ | teṣāmārtāyanamabhūdbhīṣmaḥ śāntanavo raṇe ||

Verse 11

समुत्पतन्ति वित्रस्ता रथेभ्यो रथिनस्तथा । सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यो भूमौ चापि पदातयः ।।

samutpatanti vitrastā rathebhyo rathinastathā | sādinaścāśvapṛṣṭhebhyo bhūmau cāpi padātayaḥ ||

Verse 12

श्रुत्वा गाण्डीवनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः । सर्वसैन्यानि भीतानि व्यवालीयन्त भारत ।।

śrutvā gāṇḍīvanirghoṣaṃ visphūrjitamivāśaneḥ | sarvasainyāni bhītāni vyavālīyanta bhārata ||

Verse 13

अथ काम्भोजैजरश्वैर्महद्भिः शीघ्रगामिभिः । गोपानां बहुसाहस्त्रैर्बालैर्गापायनैर्वृतः ।।

atha kāmbhojaijaraśvairmahadbhiḥ śīghragāmibhiḥ | gopānāṃ bahusāhastrairbālairgāpāyanairvṛtaḥ ||

Verse 14

मद्रसौवीरगान्धारैस्त्रैगर्तैश्च विशांपते । सर्वकालिङ्गमुख्यैश्च कलिङ्गाधिपतिर्वृतः ।।

madrasauvīragāndhāraistraigartaiśca viśāṃpate | sarvakāliṅgamukhyaiśca kaliṅgādhipatirvṛtaḥ ||

Verse 15

नानानरगणौघैश्च दुःशासनपुरःसरः । जयद्रथश्च नृपतिः सहितः सर्वराजभिः ।।

nānānaragaṇaughaiśca duḥśāsanapuraḥsaraḥ | jayadrathaśca nṛpatiḥ sahitaḥ sarvarājabhiḥ ||

Verse 16

हयारोहवराश्चैव तव पुत्रेण चोदिताः । चतुर्दशसहस्राणि सौबलं पर्यवारयन् ।।

hayārohavarāścaiva tava putreṇa coditāḥ | caturdaśasahasrāṇi saubalaṃ paryavārayan ||

Verse 17

ततस्ते सहिताः सर्वे विभक्तरथवाहनाः । अर्जुनं समरे जघ्नुस्तावका भरतर्षभ ।।

tataste sahitāḥ sarve vibhaktarathavāhanāḥ | arjunaṃ samare jaghnustāvakā bharatarṣabha ||

Verse 18

चेदिकाशिपदातैश्च रथैः पाञ्चालसृञ्जयैः । पाण्डवाः सहिताः सर्वे धृष्टद्युम्नपुरोगमाः। तावकान्समरे जघ्नुर्धर्मपुत्रेण चोदिताः ।।

cedikāśipadātaiśca rathaiḥ pāñcālasṛñjayaiḥ | pāṇḍavāḥ sahitāḥ sarve dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ| tāvakānsamare jaghnurdharmaputreṇa coditāḥ ||

Verse 19

रथिभिर्वारणैरश्वैः पादातैश्च समीरितम् । घोरमायोधनं चक्रे महाभ्रसदृशं रजः ।।

rathibhirvāraṇairaśvaiḥ pādātaiśca samīritam | ghoramāyodhanaṃ cakre mahābhrasadṛśaṃ rajaḥ ||

Verse 20

तोमरप्रासनाराचगजाश्वरथयोधिनाम् । बलेन महता भीष्मः समसञ्जत्किरीटिना ।।

tomaraprāsanārācagajāśvarathayodhinām | balena mahatā bhīṣmaḥ samasañjatkirīṭinā ||

Verse 21

आवन्त्यः काशिराजेन भीमसेनेन सैन्धवः । अजातशत्रुर्मद्राणामृषभेण यशश्विना ।।

āvantyaḥ kāśirājena bhīmasenena saindhavaḥ | ajātaśatrurmadrāṇāmṛṣabheṇa yaśaśvinā ||

Verse 22

सहपुत्रः सहामात्यः शल्येन समसञ्जत। विकर्णः सहदेवेन चित्रसेनः शिखण्डिना ।।

sahaputraḥ sahāmātyaḥ śalyena samasañjata| vikarṇaḥ sahadevena citrasenaḥ śikhaṇḍinā ||

Verse 23

मत्स्या दुर्योधनं जग्मुः शंकुनिं न विशांपते। द्रुपदश्चेकितानश्च सात्यकिश्चक महारथः ।।

matsyā duryodhanaṃ jagmuḥ śaṃkuniṃ na viśāṃpate| drupadaścekitānaśca sātyakiścaka mahārathaḥ ||

Verse 24

द्रोणेन समसञ्जन्त सपुत्रेण महात्मना । कृपश्च कृतवर्मा च धृष्टद्युम्नमभिद्रुतौ ।।

droṇena samasañjanta saputreṇa mahātmanā | kṛpaśca kṛtavarmā ca dhṛṣṭadyumnamabhidrutau ||

Verse 25

एवं प्रव्रजिताश्वानि भ्रान्तनागरथानि च। सैन्यानि समसञ्जन्त प्रयुद्धानि समन्ततः ।।

evaṃ pravrajitāśvāni bhrāntanāgarathāni ca| sainyāni samasañjanta prayuddhāni samantataḥ ||

Verse 26

निरभ्रे विद्युतस्तीव्रा दिशश्च रजसा वृताः । प्रादुरासन्महोत्काश्च सनिर्घाता विशांपते ।।

nirabhre vidyutastīvrā diśaśca rajasā vṛtāḥ | prādurāsanmahotkāśca sanirghātā viśāṃpate ||

Verse 27

प्रादुर्भूतो महावातः पांसुवर्षं पपात च । नभस्यन्तर्दधे सूर्यः सैन्येन सजसा वृतः ।।

prādurbhūto mahāvātaḥ pāṃsuvarṣaṃ papāta ca | nabhasyantardadhe sūryaḥ sainyena sajasā vṛtaḥ ||

Verse 28

प्रमोहः सर्वसत्वानामतीव समपद्यत। रजसा चाभिभूतानामस्त्रजालैश्च तुद्यताम् ।।

pramohaḥ sarvasatvānāmatīva samapadyata| rajasā cābhibhūtānāmastrajālaiśca tudyatām ||

Verse 29

वीरबाहुविसृष्टानां सर्वावरणभेदिनाम् । संघातः शरजालानां तुमुलः समपद्यत ।।

vīrabāhuvisṛṣṭānāṃ sarvāvaraṇabhedinām | saṃghātaḥ śarajālānāṃ tumulaḥ samapadyata ||

Verse 30

प्रकाशं चक्रुराकाशमुद्यतानि भुजोत्तमैः । नक्षत्रविमलाभानि शस्त्राणि भरतर्षभ ।।

prakāśaṃ cakrurākāśamudyatāni bhujottamaiḥ | nakṣatravimalābhāni śastrāṇi bharatarṣabha ||

Verse 31

आर्षभाणि विचित्राणि रुक्मजालावृतानि च । संपेतुर्दिक्षु सर्वासु चर्माणि भरतर्षभ ।।

ārṣabhāṇi vicitrāṇi rukmajālāvṛtāni ca | saṃpeturdikṣu sarvāsu carmāṇi bharatarṣabha ||

Verse 32

सूर्यवर्णैश्च निस्त्रिंशैः पात्यमानानि सर्वशः । दिक्षु सर्वास्वदृश्यन्त शरीराणि शिरांसि च ।

sūryavarṇaiśca nistriṃśaiḥ pātyamānāni sarvaśaḥ | dikṣu sarvāsvadṛśyanta śarīrāṇi śirāṃsi ca |

Verse 33

भग्नचक्राक्षनीडाश्च निपातितमहाध्वजाः । हताश्वाः पृथिवीं जग्मुस्तत्रतत्र महारथाः ।।

bhagnacakrākṣanīḍāśca nipātitamahādhvajāḥ | hatāśvāḥ pṛthivīṃ jagmustatratatra mahārathāḥ ||

Verse 34

परिपेतुर्हयाश्चात्र केचिच्छस्त्रकृतव्रणाः । रथान्विपरिकर्षन्तो हतेषु रथयोधिषु ।।

paripeturhayāścātra kecicchastrakṛtavraṇāḥ | rathānviparikarṣanto hateṣu rathayodhiṣu ||

Verse 35

शराहता भिन्नदेहा बद्धयोक्रा हयोत्तमाः । युगानि पर्यकर्षन्त तत्रतत्र स्म भारत।

śarāhatā bhinnadehā baddhayokrā hayottamāḥ | yugāni paryakarṣanta tatratatra sma bhārata|

Verse 36

अदृश्यन्त ससूताश्च साश्वाः सरथयोधिनः । एकेन बलिना राजन्वारणेन विमर्दिताः ।।

adṛśyanta sasūtāśca sāśvāḥ sarathayodhinaḥ | ekena balinā rājanvāraṇena vimarditāḥ ||

Verse 37

गन्धहस्तिमदस्रावमाघ्राय बहवो रणे। सन्निपाते बलौघानां गजैर्ममृदिरे गजाः ।।

gandhahastimadasrāvamāghrāya bahavo raṇe| sannipāte balaughānāṃ gajairmamṛdire gajāḥ ||

Verse 38

सतोमरैर्महामात्रैर्निपतद्भिर्गतासुभिः । बभूवायोधनं छन्नं नाराचाभिहतैर्गजैः ।।

satomarairmahāmātrairnipatadbhirgatāsubhiḥ | babhūvāyodhanaṃ channaṃ nārācābhihatairgajaiḥ ||

Verse 39

सन्निपाते बलौघानां प्रेषितैर्वरवारणैः । निपेतुर्युधि संभग्नाः सयोधाः सध्वजा गजाः ।।

sannipāte balaughānāṃ preṣitairvaravāraṇaiḥ | nipeturyudhi saṃbhagnāḥ sayodhāḥ sadhvajā gajāḥ ||

Verse 40

नागराजोपमैर्हस्तैर्नागैराक्षिप्य संयुगे । व्यदृश्यन्त महाराज संभग्ना रथकूबराः ।।

nāgarājopamairhastairnāgairākṣipya saṃyuge | vyadṛśyanta mahārāja saṃbhagnā rathakūbarāḥ ||

Verse 41

विशीर्णरथसङ्घाश्च केशेष्वाक्षिप्य दन्तिभिः । द्रुमशाखा इवाविध्य निष्पिष्टा रथिनो रणे ।।

viśīrṇarathasaṅghāśca keśeṣvākṣipya dantibhiḥ | drumaśākhā ivāvidhya niṣpiṣṭā rathino raṇe ||

Verse 42

रथेषु च रथान्युद्धे संसक्तान्वरवारणाः । विकर्षन्तो दिशः सर्वाः संपेतुः सर्वशब्दगाः ।।

ratheṣu ca rathānyuddhe saṃsaktānvaravāraṇāḥ | vikarṣanto diśaḥ sarvāḥ saṃpetuḥ sarvaśabdagāḥ ||

Verse 43

तेषां तथा कर्षतां तु गजानां रूपमाबभौ । सरःसु नलिनीजालं विषक्तमिव कर्षताम् ।।

teṣāṃ tathā karṣatāṃ tu gajānāṃ rūpamābabhau | saraḥsu nalinījālaṃ viṣaktamiva karṣatām ||

Verse 44

एवं संछादितं तत्र बभूवायोधनं महत्। सादिभिश्च पदातैश्च सध्वजैश्च महारथैः ।।

evaṃ saṃchāditaṃ tatra babhūvāyodhanaṃ mahat| sādibhiśca padātaiśca sadhvajaiśca mahārathaiḥ ||